Shabdakalpadruma 263

Śabdakalpadruma 263

Language: Sanskrit

263.1 — 5 parts

263.1.1

tulārkavihitapūjāyā gauṇakārttikatvena karttavyatāyāṃ vihittānaparyyavasoktatvāt | yadvā sarvvatra
tulārkavaditavacaneṣu tulārkasthāmāvāśyāyāmupalacaṇatayānvayaḥ | na tu viśeṣaṇatayā | na vā
pūjāyāmapi tadanvayaḥ | tena tulārkopalakṣitāmāvāśyāyāṃ niśīthe kālīṃ pūjayet iti vidhistena gauṇacāndrakārttikamāvāśyālābhaḥ | tasyāmeva tulārkasambandhaniyamāt | anyathā tulāstharavyārambhābhāvena kadācit tatparapratipadādidarṇāntasya sulakārttikattvānupapattiḥ | sugdhakārttikamāvāśyāyāḥ kadācituṣṭaścike sattvāt
na tu tulārka niyamaḥ | tathā ca tulārkeneyatāmāvāśyāyāṃ niśīthe kālīṃ pūjayediti paryyavasitam | tulārkaṃ naiva laṅghayedityatra tulārkapadasya
tulārkopalakṣitāmāvāsyāpūjāparam | saṃkalpavākye tu kārttike māsītyuktaṃ khaṃ na tu rājñasraṃ -
kho'pi gauṇacāndreṇa vidhānāt | kecittu upalakṣaṇatayā amāvāśyāyāṃ anvayatātaparyyeṇa
tulārāśisthe bhāskare 'luṅghikhaṃ iti bhāskarapadottarasaptamyā upalakṣaṇatayā tatkālasambandhabodhanamāyayāṃti iti vadanti || || tantrāntare
“tulārāśiṃ gate mānau śeṣayātrāniśāsu ca
pūjayet kālikāṃ devīṃ dharmakāmārtha siddhaye ||”
tantre
“arddharātrāt purastāttu yāvadve ghaṭikādvayam
sā mahāniśikaddiṣṭā yadbhūtamścayaṃ bhavet
mahāniśrātva vijñeyā arddharātrāt paraṃ śive
nār̤īcatuṣṭayaṃ śastaṃ tatra pūjā mahāphalā ||”
vidyotpattitantre
“dīpotsavacaturdaśyāmamāyā yoga eva ca
kālarātrimaheśāni kālī tārā priyaṅkarī ||”
jñānāyave
“mahārātrāvamāvāśyāṃ dakṣiṇāyāḥ prapūjanam
kārttike māsi suśroṇi kālīprītikaraṃ param
tatrāpi ca niśīthe tammahāsiddhipradaṃ nṛṇām

263.1.2

niśīthāt parato devi yattu nār̤īcatuṣṭayam
sā mahāniśitravaktajñā tatra pūjā mahāphalā
tāratamyena deveṣṭi pūjāyāḥ phalakalpanam ||”
kulārṇave'pi
“bhūtayuktā maheśāni mahārātrau tu yā kuchaḥ
sā kālarātriruddiṣṭā kālī tārā priyaṅkarī
tatra pūjā tayoḥ kāryyā nānāmadhuvihiṃsanam
validānaṃ valitviāvātmanāśkaraṃ priye ! ||”
kulacūr̤āmaṇau
“tithibhyaḥ śataguṇaṃ parva darbhaḥ koṭiguṇottaraḥ
palopacārabahulairarcite sūryyasūnusūno
pūjayitvā mahākālīṃ naro nirvyāṇamṛcchati
natuvairgapradaṃ darśa kārttike kālikācanam
anantaphaladaṃ tatra parvvayuktaṃ ca parvvaṇi
niśārddhe pūjayeddevī śumbhāṃ muṇḍamālinīm
padmajannikhireva ghore sarvvaprāptibhayaṅkare |”
kālīkulasadbhāve
“dīpotsarsacaturhasyā saṃmiśrā yā bhavet kuhūḥ
tasyāṃ yā tāmasī rātriḥ socyataṃ kālarātrikā
tasyāṃ pūjā prakartavyā kālī tārā priyaṅkarī
tulāmakarameṣeṣu kanyāyāṃ mithune tathā
bhūtavidvāthamāvāśyā pūjyā bhavati yatnataḥ ||”
iti jaumūtavāhanakatadharmaratna kā laviśeṣaṭatahārītavacanam || || priyarātritrakaraṇe deva-,
loktamahāniśā yathā, -
“mahāniśe dve ghaṭike rātrermadhyamayāmayoḥ |”
iti gaṅgāmāhātmyaprakaraṇe yadyakharatnākaradhṛtā tu
“mahāniśā tu vijñeyā madhyamaṃ praharadvayam
tatra srānaṃ na kurvīta nityanaimittikādṛte ||”
brahmavaivarte śrīkṛṣṇajanmakhaṇḍe
“gharmuhūrtte vyatīte tu rātrāveva mahāniśā |”
ityatastyāyaive baudhāyanaḥ
“mahāniśā tu vijñeyā madhyaṃ madhyamayāmayoḥ |”
devyāgame
“amāvāsyāmaīrātre dakṣiṇāṃ pūjayet parām |”
kulaṛtte ca yaḥ kuryyāt sa gacchecchivasannidhim

263.1.3

tulāyāṃ bhaumavāre ca amāvāsyā yadā bhavet
tithiḥ sāpi mahāpuṇyā priyeṇa parikīrttitā
varṣeṇatubhiryena puṇyaṃ vidhivat pūjya caṇḍikām
tatphalaṃ labhate vīra amāvāsyāṃ niśārddhake ||”
kālīkulatantre
“niśārddhe pūjayeddevīṃ śmaśānālayavāsinīm |”
śrīdevyuvāca
“devadeva mahādeva saṃsārāvarṇavatāraka
devatāyāḥ svāpakālaṃ kathayasva dayānidhe
śrīśiva uvāca
caturmuhūrttān paraṃ devi rātreḥ prathamayāmakaḥ
svāpakālastu kathitaḥ pūjānarthapradapradā
pūjā homastojamantro jāyatkāle praśasyate ||”
“samudramathane devi devāsuragaṇāḥ purā
ārādhya tvāṃ prayatnodūratastaṃ viṣarūpiṇī
āvirbhūtā mahākālī brahmāhmanāśanāśinī
taddṛṣṭvā devā daityāśca bhītā māṃ śaraṇaṃ gatāḥ
teṣāmapi bhayaṃ dṛṣṭvā bhīto'haṃ viṣasannidhau
gatvā dhyānaparo bhūtvā viṣaṃ pātuṃ samārabhe
pūrvoktā yā mahāvidyā āvirbhūtā ca me
hṛdi
tulāṃ muktāṃ niśārddhe ca devadānavanirjite
mamuṣṇavapuṣaścādau nirmite cānyajantuṣu
tasmin kāle mayā pūjyā dakṣyeṇāpyasureśca tu
devyuvāca
kutra kāle tvayā pūjyā rakṣeścāpyasureśca ca
mahādeva uvāca
ahorānācchrataṃ ca mayā caiśveṇa pūjitā
tato muṣṭastai saṃpūjyā vīreṇyāpyasureśca ca
ata ādyaḥ pāvagreḥ syāttu vaireḥ śeṣaḥ prakīrttitaḥ
svāyambhuvena manunā mayaṃ tena prapūjitā ||”
jñānāṇave
“sarvvavighnopaśāntyarthaṃ rakṣākālīṃ prapūjayet
śanimaṅgalavāre ca pradoṣe pūjayet śibām
caturddaśyāmamāvāyāṃ vā navamyāmaṣṭamītithau
pūjanāt varadā kālī yathepsitaphalapradā ||”
kālīkulasarvvaskhe
“niśāmukhe maheśāṃnī kālī rakṣārthamādarāt
pūjanīyā śubhiḥ sarvaiścapacārasamanviteḥ

263.1.4

vittaśākhyaṃ na karttavyaṃ yathāvibhavavistaraiḥ |”
niruttaratantre
“balidānantu vidhivat madhubhiḥ pāyasena ca
puṣpairmālyādibhistaistaireṇukaiḥ śrīphalerapi
nānāphalaiḥ śākacūrṇaiḥ pakkatastai mmaheśvarom
pūjayedvighnaśāntyarthaṃ kālīṃ rakṣāvidhāyinīm
pradoṣasamaye pūjā karttavyā bhūtimikṣatā
rātrau visarjanaṃ kāryyaṃ krīr̤ākautukamaṅgalaiḥ ||”
bhairavatantre
“atha vakṣye maheśāni ghore mārībhaye tathā
autpātike ca durbhikṣe yuddhe rāṣṭrabhayāgate
pūjāṃ kuryyāt mahākālyā rakṣārthaṃ pañcaparvvasu
pradoṣakāle saṃpūjya niśīthyāntu visarjayet
suhṛttairddarśataṃ kālaḥ pradoṣo'stamayāsataḥ ||”
tantrāntare
“niśāmukhe mahākālīṃ mahāmārībhaye śivām
kāryā trailokya rakṣārtha pūjayet rakṣaṇāttrikām ||”
“madhumāse sitāṣṭamyāṃ vaiśākhamitaye'hani
paurṇamāsyāṃ tathā jyeṣṭhe amāyāñca maheśvari |”
“āmāyāṃ kārttike ceva navamyāṃ śuklapakṣakai |”
“jyeṣṭhe māsi tathāryāyā sampūjya kālikāmimam |”
“jyeṣṭhe māsi vyamāyām̐ vai madhyarātre maheśvari
pūjayet kālikāṃ devīṃ nānādravyopahārakaiḥ
tatraiva vitapace tu pañcadaśyāṃ niśārddhake
pūjayecca phalairanyaiḥ śaktino vāpi kālikām ||”
“māghe mākhyasite pace raṭantākhyā caturdaśī
tasyāṃ niśārddhasamaye pūjayenmuṇḍamālinīm ||”
“makarasthe ravau śyāpakṣacaturddaśyāṃ niśārddhake
pūjayeddakṣiṇāṃ kālīṃ dharmmakāmārthasiddhaye ||”
śyāmākaḥ, puṃ, ( śyāmāṃ śyāmavarṇamakaroti| aka
gatau + ṇic | ) ṣṭravyadhānyabhedaḥ | śāmā iti
bhāṣā | tatparyyāyaḥ | śyāmakaḥ 2 śvāsaḥ 3
tribījaḥ 4 avipriyaḥ 5 sūkṣmāraḥ 6 rājadhānyam 7 hastavrīdhotsavaḥ 8 | asya guṇāḥ

263.1.5

madhuratvam | tiktatvam | kaṣāyatvam | laghutvam
śītalatvam | vātakāritvam | kaphapittatraṇadoṣanāśitvam | sagrāhitvañca | iti rājanighaṇṭaḥ
api ca
“śyāmākaḥ śoṣayo rūcī vātalaḥ kaphapittahṛt |”
śyāmāṅgaḥ, puṃ, (śyāmāni aṅgāni yasya |) budhagrahaḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ || śyāvakalevare, tri
yathā, —
“śyāmāṅgoṃ śaśiśekharāṃ nijakarairddānañca raktotpalaṃ
ratnāḍhyaṃ casakaṃ paraṃ bhayaharaṃ saṃvibhratī' prāmyatom
muktāhāralasatpayodharamatāṃ netratrayollāsinī'
vandai'haṃ surapūjitāṃ haravadhūṃ raktāmbavisphūrttitām ||”
śyāmāṅgī, strī, (śyāmā cāsau aṅgī ceti
karmadhārayaḥ | ) nīlāñjī | iti rājanighaṇṭaḥ
śyālaḥ, puṃ, (śyāyate nabhyarthaṃ prāyate'sau iti
yai+bāhulakāt kālan | ) patnībhrātā
ityamaraḥ | śālā iti bhāṣā || (yathā, gītāyām

263.1-2

34
“mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ sambandhinastathā
etānna hantumicchāmi nato'pi madhusūdana ||”)
tatparyyāyaḥ | vāśīraḥ 2 syālikaḥ 3 | iti
śabdaratnāvalī | vyaṇuśeḥ 4 bhālavīraḥ | iti
jaṭādharaḥ | tajjarace ekatrānnrāśīcaṃ yathā
ācāryyapatnīputropādhyāyamātulaśvaśuraśvaśūryyasahādhyāyiśiṣyenvekarāveṇeti | iti śuddhitattvam | ityādiriṣṭaḥ | (bhaginīpatiḥ | yathā,
brahmavaivartte

263.152

Linked texts (2)

Vaiṣṇava Dharmaśāstra — Viṣṇu, Sanskrit
Kedārakhaṇḍa — Sanskrit