Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 291

Śabdakalpadruma 291

Language
Sanskrit

Contents

291.1

iti manin |) kaphaḥ
ityamaraḥ || tasya prakopahturyathā, –
“gurumadhurarasātisnigdhadugdhakṣubhacyadavadadhinidanidrāpūṣasarpiḥprapūraiḥ
tṛṣitapatanakāle śleśmaśaḥ saṃprakopaḥ
prabhavati divasārdo bhuktamāce vasante ||”
tasya lakṣaṇaṃ yathā,“staimityaṃ madhurārakhatā śitiiranā śaukā
praseko malaprācuryya kharatā rasaśca lavaṇāḥ kaṇḍūratisvalpatā
ālasyaṃ cirakāritā kaṭhinatā śothāsaciḥ
snigdhatā
tandrā hṛtpupuṭeśkāsagurutā etāḥ kaphotthā
rujaḥ ||”
cāsya praśamanākāraṇaṃ yathā, –
“guruśītamṛdusnigdhaṃ madhuraṃ sthira picchilāḥ
śleśmaśaḥ praśamaṃ yānti viparīlaguṇairguṇāḥ
rūkṣacārakaṣāyatikkakaṭukavyāyāmaniṣṭīvanastrīsevābhiyuḍajāgararatikrīḍāpadādhātanam
dhūmādyuṣṇaśirovirekavamanasvedopanāha| dikaṃ
pānādyāravicārabheṣajamidaṃ śleśrāmasukhaṃ
jayet ||”
sa ca pañcavidho yathā, –
“avalambaka ityekaḥ kledakaḥ śleṣako'paraḥ
bodhakastarpakaśceti śleṣmā pañcavidhaḥ smṛtaḥ | "
eteṣāṃ lakṣaṇāni yathā, —
“kaphadhāmnāntu śeṣāṇāṃ yat karotyavalambanam
tato'valambakākhyātiṃ saṃjñāṃ prāpnotyuraḥsthitaḥ

291.3

āmāśayāśritaḥ so'mnakledanāt kledakaḥ smṛtaḥ
2
ślekṣakaḥ sandhisaṃgu samdhīn ca samvau khara-,
snigdhaḥ

291.4

śleṣmā
rasabhāvasthitasyaiva bodhako rasatrodhanāt

291.4.p1

śirasi prasthitaścāsyau tarpako netratarpaṇāt ||”5
asya sthānāni
“uraḥkaṇṭhaśiraḥklomaparvāṇyāmāśayo rasaḥ
medo ghrāṇañca jihvā ca kaphasthānamuraḥ param ||”
tatprakṛtikalakṣaṇam | yathā,—
“gambhīrabuddhiḥ sthūlāṅgaḥ snigdhakeśo mahābalaḥ
svapne jalāśayālokī śleṣmaprakṛtiko naraḥ
sneho bandhaḥ sthiratvañca gauravaṃ vṛṣyatā balam
kṣamā dhṛtiralobhaśca kaphakarmyāvikārajam ||”
iti suśrubodhaḥ
śleṣmakaradravyāṇi yathā,—
“bhojanānantaraṃ snānaṃ jalapānaṃ divā śayā
tilatailaṃ snigdhatailaṃ snigdhamāṃsalakodravam
paryuṣitānnaṃ takrañca pakvarambhāphalaṃ dadhi
māṣāmlaśūkaroṣṭrauyaṃ susnigdhamatsyasevanam
nārikelodakaṃ rūkṣasnānaṃ paryuṣitaṃ jalam
takramudgāpakkaphalaṃ supakakarkaṭīphalam
khātasnānañca varṣāsu mūlakaṃ śleṣmakārakam
tajjalaṃ brahmarandhraṃ ca mahaddoṣavināśanam ||”

291.4.p2

iti brahmavaivartte brahmakhaṇḍe 16 adhyāyaḥ

Linked texts (2)