Shabdakalpadruma 322
Śabdakalpadruma 322
- Language
- Sanskrit
322.1
tatra jātaphalam
“vidvān variṣṭhaścaturaḥ sukīrttiḥ
pralambabāhurguṇadhauryyagādhaḥ
kṣamāpratiṣṭho dhanaputrayuktaḥ
ṣaṣṭhopasūtau manujaścirāyuḥ ||”
tatra yātrāmaraṇadoṣo yathā, —
“pañcamyāmīśvinārthaḥ syāt ṣaṣṭhyāṃ bādhiyuto
bhavet
saptamyāmarthalābhaḥ syādaṣṭamyāmakṣipīḍanam
ṣaṣṭhāmamohādadhveā na gacchedinasaptadhi ||”
ṣasa, lṛ ra svapne | iti kavikalpadrumaḥ || (adā0para0-aka0-seṭ |) nharhavādiḥ| lṛ, sakti | ra,
vaidikaḥ | svapnaḥ śayanam | iti durgādāsaḥ
ṣasṛja, sarpaṇe | iti kavikalpadrumaḥ || (bhā0-para0saka0-seṭ | ) dantyoṣadhapaḥ | kipi saṃyogānilope ṣak | sajjati | dacopapi ṣasṛjāñcaraṃ na ca
pareṣu saṃvacchate | iti prākprānte gacchatānivyatvāt | iti durgādāsaḥ
ṣasta, lṛ ru khane | iti kavikalpadrumaḥ || (adā0para0-aka0-seṭ |) nharhanvādiḥ dantyatopadhaḥ| ru,
saṃkhsate | namadhāpāṭhe'pi svastopadhalābhābādeva
lopābhāve hadruśubhyo vedeguṇāśdhavedārthaḥ | lu,
sasti | ra, vaidikaḥ | iti durgādāsaḥ
ṣaha, ña ḍa śaktau | iti kavikalpadrumaḥ || (bhā0ātma0-saka0-seṭ |) ihāpi śaktiḥ camā
ja, sāhaḥ sahaḥ | ṅa, anyāyaṃ sahate nāḍau
iti ḍaṭāyudhaḥ | iti durgādāsaḥ
ṣaha, ya ki śaktau | iti kavikalpadrumaḥ || (divā0
curā0-bhā0-ca-para0-saka0-seṭ |) śaktiriha
devādikasya śaktadhātau rūpaṃ tena camā rakṣaṇaṃḥ
ya, sahyati duḥkhaṃ lokaḥ sañcata ityarthaḥ | ki,
sāhayati | svarthāyaṃ nāgaḥ sahyati kalabhebhyaḥ
paribhavam | iti durgādāsaḥ
ṣahavāḍaḥ, puṃ, camāvān | yakṣaḥ | mayūraḥ | iti
saṃkṣiptasāroṇādivṛttiḥ
ṣāṭa, ka, sambodhanam | iti kecitta
ṣāḍavaḥ, puṃ, gānam | rasaḥ | iti medinī || rāgasya
jātiviśeṣaḥ | sa ca ṣaṭkharamilitarāgarāgiṇyau | yathā, —
“auḍuvaḥ pañcabhiḥ proktaḥ kharaiḥ ṣaḍbhiśca
ṣāḍavaḥ
sampūrṇaḥ saptabhirjñeya evaṃ rāgastridhā mataḥ ||”
ṣāḍguṇyaṃ, klī, (ṣaḍguṇā eva | “cāturvarṇyīdīnāṃ svārthe |” 5
322.2
124 | ityasya vārttikoktā ṣyañ | ) rājñāṃ rājyarakṣaṇe upāyāḥ
ṣaṭ | yathā | sandhātāsanaṃ sandhaii kṛtvā avasthānam 1| yātrāsandhāyaṃ yuddhārthayānam 2
vigṛhyāsanaṃ vairaṃ labdhāvasthānam 3| yātrāṃ
saṃvariyadyāsanaṃ pralobhaṃyapradarśyanārthaṃ yānaṃ pradarśya
svasthāne avasthānam 4| dvedhībhāvaḥ ubhayatra
sasvīkaraṇam 5 | anyeṣāṃ saṃśrayaḥ durgatairmedhārājasya vā āśrayaḥ 6 | iti mahābhārate
rājadharmmeḥ || (yathā, māghe
322.3
63
“ṣāḍguṇyamupayuñjīta śaktyapekṣaṃ rasāyanam
bhavantyalpairvasaṅgādi kṣāñjanti baḷavanti ca |”)
ṣidha
ṣura
ṣela
ṣaiva, ḷ ña ṅa sevane | iti kavikalpadrumaḥ | (bhā0ubha0-ātma0 pa-saka0-seṭ | ) ṛ, asiṣaivat | ña, sevati seṣate | ṅa, seṣate | seṣanamārādhanamupabhoga āyayaṇañca | viṣṇuṃ seṣate
sukhaṃ seṣate tīryaṃ seṣate sādhuḥ | abhī lakṣmāta
parasmaipadamamancamānāḥ bhaucaṃ sannahamapi seṣanti
nīca eva | svādhīne vibhave'pyaho narapatiṃ
sevanti kiṃ mānina ityādi gadyakṛtāmityavamāhuḥ | iti durgādāsaḥ
ṣor̤an, [n] puṃ ( ṣaṭ dantā asya | "pṛṣodarādīni yathopadiṣṭam |” 6
322.3-2
106 | iti
ṣaṣa uttaṃ dadadadrabhāvastadapadādeśaśca | ) ṣar̤adantayuktadṛṣaḥ | iti hemacandraḥ
ṣor̤aśa, [n] tri, ( ṣaṭ ca daśa ca| "pṛṣodarādīni yathopadiṣṭam |” 6
322.11
106 | iti
sādhuḥ | ) saṃkhyāviśeṣaḥ | ṣar̤adhikā daśa
śola iti bhāṣā | tadvācakau ṣaṅkalāmātṛkāśabdau | iti kavikalpalatā | nityabahuvacanānto'yam || ( yathā, manuḥ