Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 352

Śabdakalpadruma 352

Language
Sanskrit

Contents

352.32

yathā, —
“yasmin prasūdite rātri tamaḥ saṅkocati
cittau ||”
iti kavikalpadrumaṭīkāyāṃ durgādāsaḥ
saṅkocanī, strī, (saṅkucatīti | saṃ + kuc + lyuḥ
ṅīṣ |) lajvālulatā | iti ratnamālā
saṅkocapiśunaṃ, lī, ( saṅkocena piśunam | )
kuṅkumam | iti bhāvaprakāśaḥ
saṅkrandanaḥ, puṃ, (saṅkrandayati asurāniti | saṃ +
kranda + ṇic + lyuḥ | ) indraḥ | ityamaraḥ
(bhauvasya manoḥ putraviśeṣaḥ | yathā, mārkaṇḍeye
100

352.11

“vyomāṇī ca pratīraśca viṣṇuḥ saṅkrandanastathā
tejasvī subalaścaiva bhautyasyaite manoḥ sutāḥ ||”
saṃ + kranda + bhāve luṭ |) rodane, klī | (yathā,
mahābhārate

352.4

24

352.4-2

“diṣṭā naivaṃ mahābāho dāruṇāṃ bharatakṣayam
kruva saṅkrandanaṃ ghoraṃ yugāntamanupaśyasi ||”
saṅkrandayati śatrūniti | śatrutāpake, tri
yathā, mahābhārate

352.26

5

352.6

“tasya maurvvīmapākaryat śūraḥ saṅkrandano
yudhi
kutre nāsti samo rūpe yasyeti nakulaḥ smṛtaḥ ||”)
saṅkramaḥ, puṃ, klī, durgasañcaraḥ | śaṃko iti bhāṣā
ityamaraḥ || saṃkrāmati anena saṃkramyate asau vā
saṃkramaḥ | ghañ | durge setvādi sañcaratyanena
durgasañcaraḥ karañjī al | sañcaro nirgamo'bhyupayaḥ | iti ratnakoṣaḥ | iti bharataḥ || ( yathā,
manuḥ

352.4-3

256
“saṅkramadhvajayaṣṭīnāṃ pratimānāñca bhedakaḥ
pratikuryyācca tat savvaṃ pañca dadyāt śatāni ca |”)
saṅkramaḥ, puṃ, ( saṃ + krama + ghañ | ) kramaṇam
sambandhātisañcāravastu | iti dharaṇiḥ || (yathā,
bhāgavate

352.48

12

352.32-2

“dinatyaye yatopāte saṅkramerrkedine'pi vā ||”)
ravisaṃkramakālo yathā, —
“truṭiḥ saṅkramabhāgo yaḥ saḥ kālo ravisaṅkramaḥ ||”
iti tithyāditattvam
saṅkramaṇaṃ, klī, ( saṃ + krama + lyuṭ | ) gamanam
sūryyasya rāśyantarapraveśaḥ | yathā | kālakaustubhyāṃ
jāvāliḥ
“pūrve cedarḍarātre tu ravisaṅkramaṇaṃ bhavet
prāhurddinadvayaṃ puṇyaṃ tyaktā makarakarkaṭau |”
devīpurāṇe
“ravisaṅkramaṇe puṇye na snāyāta yastu mānavaḥ
saptajanma bhavet kuṣṭhī daridraścopajāyate ||”
iti tithyāditattvam
( prāpaṇam | yathā, harivaṃśe

352.125.1

16
“atraivodāharantīmaṃ bharadvājasya dhīmataḥ
dharmmasaṅkramaṇañcāpi marudbhirbharatāya vai ||”)
saṅkrākāḥ, tri, ( saṃkrāntirasyāstīti | ac | )
saṃkrāntiviśiṣṭaḥ | yathā, —
“asaṃṅkrāntamāso'dhimāsaḥ sphuṭaḥ syāt
dvisaṃkrāntamāsaḥ cayākhyaḥ kadācit |”
iti malamāsatattvam
(saṃ + kram + ktaḥ | ) prāptaḥ | gataḥ | kramāgatadhanādi | yathā | strosaṅkrāntadhanasya strīdhanatvābhāvāt adhikāraviśeṣāccātra vacanādaprāptākāṅkhyā kalpane sādṛśyāt strosaṅkrāntadhanamātrasya pūrvvasvāmidāyādarūpo'dhikāro kalpanīya etadarthaṃ patnīpadasya strīlakṣakatvamiti
bhāvaḥ | iti dāyabhāgatokāyāṃ śrīkṛṣṇatarkālaṅkāraḥ
saṅkrāntiḥ, strī, ( saṃ + krama + ktin | ) rāśyantarasaṃyogānukūlavyāpāraḥ | yathā, —
“nār̤onakṣatradivase raverbhomasaneścarāḥ
saṅkrānti yasya kurvvanti tasya kleśo'bhijāyate|”
iti tithyāditattvam
ravisaṃkrāntiryathā | bhaviṣyamātsyajyotiṣepu
“myagrakarkaṭasaṃkrāntī dve tūdagdakṣiṇāyane
viṣuvato tulāmeśe golamadhye tathāparāḥ ||”
mṛgo makaraḥ | goṇo rāśiścakam
“dhanurmithunakanyāsu mīne ca ṣar̤aśītayaḥ
vṛṣavṛścikasiṃheṣu kumbhe viṣṇupado smṛtā ||”
devīpurāṇam
“yāvadviṃśakalā bhuktāstat puṇyaṃ cottarāyaṇo
triṃśaṃśca bhāskare dṛṣṭe dināntaṃ dakṣiṇāyane
aīrātre hyasaṃpūrṇe divā pūvyamanāgatam
arddharātre yatote tu vijñeyaṃ cāpare'hani
saṃpūrṇe cārddharātre ca udayo'stamate'pi vā
mānāhaṃ bhāskare puṇyamapūrṇe bhūrvvarodayai
sampūrṇe tūbhayorjñeyamasirekaṃ paraṃ'hani
saṅkrāntiḥ
saṅkrāntiḥ
saṅkrāntiḥ
ratyuktam | evañcetā ghaṭikāḥ puṇyatamāḥ
mīnāhādikantu puṇyamātramiti tasmācchandohi

352.125.2

na sandhyāsaṃkrāntiviṣayakamiti | sandhyāsaṃkrāntiviṣayatve pāramārthikamityanupapatteḥ | puṇyabhinnatenaiva siddheḥ | pāramārthikamityatra kasyanañcavyākhyānādavalokanāt ravisaṃkrama iti
pāṭhakatpanaṃ katpanameva | samayaprakāśakṛtāpi
tathaiva paṭhitatvāt | jīmūtavāhaneo'pi kālaviveke
“ahni saṃkramaṇe puṇyamayaḥ kṛtsnaṃ prakīrttitam
rātrau saṃkramaṇe bhānorhināīṃ snānadānayoḥ ||”
iti vṛddhavaśiṣṭhādivacanaparyālocanayā dinasaṃkrāntau dinamātraṃ puṇyaṃ puṇyatarāstu viśeṣavihitā nādyaḥ ityāha | ataeva tadgatanāḍitriṣṭahastattriṃśātātapavacanamapi saṅgacchate
yathā,—
“varttamāne tulāmeṣe nādyastanmayato daśa ||”
kālamādhavīye'pi | ahoyabhidhāya prāśastyatāratamyamuktam | evañca divāsaṃkrāntau kṛtsnaṃ
dinaṃ puṇyaṃ ṣaḍaśītimukhe'tīte iti vacanaṃ
puṇyataraparam || || nanu devīpurāṇe divārātroḥ saṃkramaṇe viśeṣyakālābhidhānāt
sandhyāsaṃkrānteḥ kaḥ kāla iti cet |,
“triṃśanmuhūrtta kathitamahorātrantu yanmayā |”
iti viṣṇupurāṇena sandhyayoḥ pṛthagagaṇanābhāvāt
divārātrisambandhiñcātyaṅkarḍārḍenaiva tayorantarbhāvaḥ
tathā ca dakṣaḥ
“ahorātrasya yaḥ sandhiḥ sūryyanakṣatravarjitaḥ
sā tu sandhyā samākhyātā munibhistattvadarśibhiḥ|”
yogiyājñavalkyaḥ
“hāsavṛddhī ca satataṃ dinarātryoryathākramam
sandhyā saṅkīrttamākhyātā hrāsaṃ vṛddhau samā
smṛtā ||”
varāhaḥ
“arddhāstamayāt sandhyā vyaktībhūtā na tārakā
yāvat
tejaḥparihāniruṣā bhānoraīodayaṃ yāvat ||”

352.125.3

ataeva kenāpi muninā nānādeśīyasaṃgrahakāreṇa ca sandhyāsaṃkrāntisvena viśeṣo nābhihitaḥ || || || tadayaṃ saṃkṣepaḥ | dinasaṃkramaṇe kṛtsnaṃ dinaṃ puṇyam | ṣaḍaśītimukhe'tīte
ityādyuktaṃ puṇyataraṃ | mandā mandākinītyādirūpeṇa tricaturādighaṭikāḥ puṇyatamāḥ
dinadvatīyotarāyādi vihitatriṃśatidaṇḍādīnāṃ
rātripraviṣṭabhāgasyāpi puṇyatvam | rātrisaṃkamaṇe tu kalāñyenaprathamārddharātragate taddvivasīyaśeṣayāmadvayaṃ puṇyam | kalādvayāhmakamadharāttragate taddivasodhitardinamede taddvivaṣīyaśeṣayāmadvayaṃ
puṇyam | bhede tu tadvivaṣīya śeṣayāmadvayaṃ paradivasīyaprayāmadvayañca puṇyam | ubhayadine
puṇyakāryye'pi pūrvadinākaraṇa eva paradine
saṅkṣiptaṃ kāryam | tithivihābhedayordviṣayāpane taddivasīyaśeṣayāmadvayaṃ uttarāyaṇe tu paradivasīyātrayāmadvayaṃ puṇyamiti | madhyarātrīyakalottaraścetārddharātrasaṃkramaṇe'pi tu paradinādyayāmadvayaṃ puṇyamiti | madhyābhaṃkramaṇe tu dinadalaṃ dinasya rātridalaṃ rātreyeyasveti
brahmapurāṇe
“śuklapakṣasya saptamyāṃ yadā saṃkramate raviḥ
mahājayā tadā proktā saptamī bhāskarapriyā
snānaṃ dānaṃ tapo homaḥ pitṛdevāgnipūjanam
sarvvaṃ koṭiguṇaṃ proktaṃ tapanena mahaujasā ||”
atra
“māsaprannanidhaunāñca nimittānāñca sarvvaśaḥ|”
ityanena prātatiśulkene tadviśeṣeṇānena mahājayā ratuktatvām | saṃjñāvidheretadeva prayojanaṃ
yattathā nirdeśa ityuktatvāt | evañca saṃkrāntiviśeṣasya nimittatvena prāptau viṣuvādyullekho'pi || || skāānde
“ekānto mayā proktāḥ kālāḥ saṃkrāntisaṃjñakāḥ
neteṣu vidyate'niṣṭaṃ yataścāccayasaṃjñitāḥ

352.125.4

aśraddadhāpi yahattaṃ kupātrebhyo'pi mānavaiḥ
akāle'pi hi tat sarvvaṃ satyamakṣayatāṃ vrajet ||”
mātsye
“ayane koṭiguṇitaṃ lakṣaṃ viṣuvadīṣu ca
ṣaḍaśītisahasrantu ṣaḍaśītyāmadāhṛtam
pratanindvanvaye puṇyaṃ sahasrantu dinakṣaye
viṣuve śatasāhasramā kā-mā-vaiśvānnakam ||”
ā-kā-mā-vaiṣu ādyādaukārttikīmāghovaiśākhīpūrṇamāsu | devīpurāṇe
“ravirsakramaṇe puṇyaṃ na snāyādyastu mānavaḥ
saptajanmasvasau rogī nirddhanaścopajāyate ||”
dīpikāyām
“nār̤īpañcatadivase ravibhaumañcede śvavāre
saṃkrāntiṃ yasya kurvvanti tasya kṣemo'bhijāyate
gobhūhasavarṇeḥ snānaṃ sarvvauṣadhijalena ca
viṣuḍaṃ kāñcanaṃ dadyānnār̤īdoṣopaśāntaye ||”
nār̤īnakṣatrāṇi cātradaśaṣoḍaśāṣṭādaśatrayoviṃśatipañcaviṃśatayaḥ | ratnamālāyām
“tārābalādikarapekṣyavīyīhivākaraḥ saṃkramamāṇa uktaḥ
grahāñca sarve saviturvvalena
mahosutādyāḥ kramaśaḥ praśastāḥ ||”
saṃvatsarapradīpe
“dhūsrarajomalasilaiḥ svāyāt saṃkrāntiśāntaye
tathā sarvvoṣadhībhiśca viṣṇumabhyarcya saṃjapet
yadvāhi meṣasaṃkrāntistulāsaṃkramaṇaṃ niśi
tadā prajā vivarddhante dhanadhānyasamṛddhibhiḥ
kujārkaśanivāreṇa mahāsaṃkramaṇaṃ yadā
tadā bhavet prajānāśeo durbhikṣādibhayaṃ mahat ||”
ṣaṭtriṃśanmatanigamau
“saṃkrāntyāṃ pañcadaśyāñca dvādaśyāṃ śrāddhavāsare
vaktraṃ na poḍayettatra na ca kṣāreśa yojayet
saṃkrāntyāñca caturthyāñca pañcāmyāṃ navamīdine
saptamyāṃ ravivāre ca cānamāmalakaiścajet ||”
śātātapaḥ
“ravivāre'rkasaṃkrāntyāṃ ṣaṣṭhayāṃ vai saptamautithau
cārogyakāmastu naro nimvapacaṃ na bhayayet ||”
kṛtyacintāmaṇau gṛśisañcekṣe ca

352.125.5

“caitre māsi ca sampūjye ghaṭo'kau ghaṭālakaḥ
cārogyāya suśobhūlaṃ saṃkrāntyāṃ tacca kārayet ||”
pūjāmantraḥ
“ghaṭākarṇa mahāvīra sarvvavyādhivināśana
visphoṭakabhaye prāpte rakṣa rakṣa mahābala ! ||”
śivapurāṇe
“ghaṭākarṇo gayaḥ śrīmān priyastyānīvaballabhaḥ ||”
kṛtyacintāmaṇau
“matsyaṃ nimvapacañca yojitaṃ meṣagate rakhau
api roṣānvitastasya takṣakaḥ kiṃ kariṣyati ||”
saṃvatsarapradīpe tulārāddheṃ
“meṣasthe ca vidhau tasya nāsyaṅge viṣajaṃ bhayam |”
smṛtiḥ
“meṣādau śaktavo deyā vāripūrṇā ca gargarī |”
vāridānamantraḥ
“eṣa dharmaghaṭo datto brahmaviṣṇuśivātmakaḥ
asya pradānāt saphalā mama santu manorathāḥ
vaiśākhe yo ghaṭaṃ pūrṇaṃ sabhoktyaṃ vai dvijanmane
dadātyuktā rājendra sa yāti paramāṃ gatim |”
pūrṇa jalenati śeṣaḥ | mahābhārave
“yo dadāti hi meṣādau śaktūnścaghaṭāntvitān
pitṛbuddiśya viprebhyaḥ sarvvapāpaiḥ pramucyate
viprebhyaḥ pātreke kṛttaṃ pitṛbhyo viduṣe śubham |”
pitṛbhyaḥ pitṛbuddiśya ityarthaḥ | atra viṣuvasya
puṇyaviśeṣajanakatvena vivacitatvāna meṣādāviti
viṣuvasaṃkrāntipuṇyakālaparam | anyathā kāladdayakatpanāpatteḥ || || karmāpradeṅgiyāṃ vyāsaḥ
“saṃkrāntyāṃ pakṣayorante dvādaśyāṃ śrāddhavāsare
sāyaṃtandhyāṃ na kurvvīta ṣṭataṃ ca piṣṭaddhā bhavet |”
devīpurāṇe
“atītānāgato bhogo nādyaḥ pañcadaśa smṛtāḥ
santriṣṭhantu bhavettatra yajñāṇāṃ saṃkrame rakheḥ
puṇyapāpavibhāgena phalaṃ devī prayacchati |”
bhogaḥ puṇyapāpajananayogmakālaḥ | puṇyapāpavivacane viśvāmitraḥ
“yathāthīḥ kriyamāṇāṃ hi śaṃsantyāgamavedibhiḥ
sa dharmmā yaṃ vigaīnti tamadharmma pracakṣate ||”

352.125.6

cāgamavedibhiḥ kriyamāṇamiti sambandhaḥ
tāntrikāstu
“vihitakriyayā sādhyo dharmaḥ puṃso guṇo manaḥ
pratiṣiddhakriyāsādhyaḥ sa guṇo'dhanme ucyate |”
anekasminneva kāle puṇyapāpaphaladānadarśanāt
saṃkramayapuṇyakāla eva snānādivratetyādivāgaḥ
evameva gurucaraṇāḥ | ekādaśīprakaraṇoktasaṃkrāntyupavāsasya vratatvena bhāvarūpatvāt bhāvaghaṭitatvādobhayathāpi tatra pūrvve vidhervaicitvityanena puṇyakālaputnādyorāvaśyakatathā adyapyavāsavat | ekādaśautattve etadduṣṭvā vimṛśyam
tathaca rātriprāmaīsaṃkrāntau divāṇegāīmāttrasya
tatpuṇyakālatvāttritrimuhūrttāhaṃ sāyaṃ sandhyopāsanaṃ kāryyameva | | brahmapurāṇe
“niśaṃ dvayorayanayorniśaṃ viṣuvatordvayoḥ
candrārkayorgrahaścayornnatīpāteṣu parvvasu
adhorātrocitaḥ khānaṃ śrāddhaṃ dānaṃ tathā japam
yaḥ karoti prasaṅgātmā tasya syādakṣayañca tat ||”
adhorātrocitaḥ pūrvvadine kṛtopavāsaḥ | etatparameva
“adderātre vyatīte tu saṃkrāntiryadaharbhavet
pūrve bratādikaṃ kuryyāt paredmaḥ srānadānayoḥ ||”
iti bhīmaparākramoyam
snānadānayorityatra saptamaunirdeśāt paradivasauyasnānadānādinimittakaṃ pūrdhvadine upavāsasaṃyamarūpaṃ vratādikaṃ kuryyādityarthaḥ | iti
tithyāditattvam || || atha ravisaṃkrāntigaṇanam
“navāṣṭaśakravahninena śuklāṅgenena pūritāḥ
bhūśailapañcavahnahyaṃko kurāmo vedayugmakaṃ ||”

352.31

31

352.57

24
aṅgā anupanādestu gatyā labdhāṅkamiśritāḥ
dagdhātu khāgnau dṛṣṭepu ca 30

352.33

palādilā
tataḥ punaḥ
saptāvaśiṣṭā vārāḥ syustato dagdhādikāḥ pare
meṣasaṃkramaṇe bhānoḥ siddhāstatsphuṭasammatāḥ
sugau vahniyu rāmāgnī ga56

352.81

kālo
jātirgajāvanau | 6|02

352.3

rāmacandro'śviyugmañca 2|1

352.56

tarkauṅka ṣaḍnavāṅgagau ||6|16

352.54

dāvaḍḍuvedvevavāṇā 2|8

352.33-2

aśvirvāṇaśaro
surāḥ |2|55

352.10

ṣaḍgagavau mukhendū 6|48

352.6-2

ekaṃ śailabhuvo
surāḥ |2|17.5
dvau vayo tathā kālā 3|26

352.25

abhraṃ rāmāḥ
śarārvanau |4|32

352.52

pañcākṣīṣu tathā rudrā 5

352.53

11 meṣasaṃkramavārasaḥ
aṅkairrṣāṇyā duvārestu vārādyāḥ saṃkrame rakheḥ ||”
iti jyotistattvam
saṅkrānticakraṃ, klī, (saṃkrāntyāścakram | ) narāṇāṃ
śubhāśubha-jñānārthayanacāṅgiganarākāracakram
yathā,-“mūrddhi sapta mukhe cauṇi hṛdaye pañca vinyaset
tritayaṃ hṛstapādeṣu mahāviṣuvabhakramāt
mastakaṃ bhūpateḥ saukhyaṃ vadane paṭutā skhabhe
hṛdaye ca dhanādhyakṣo'rthaprāptirddakṣiṇe kare
bāmakare mahadduḥkhaṃ sukhaṃ pāde ca dakṣiṇe
bhramaṇaṃ vāmapāde ca kathitaṃ viṣuvatphalam ||”
iti mahāviṣuvatcakram
“ṣaḍṅgamūrddhi vadane pañca catvāri hṛdaye tathā
citayaṃ karapādeṣu pūrvvaviṣuvabhakramāt
mārga mūddhiṃ sukhe caiva hṛdaye sukhasampavaḥ
dvauḥ padorddhanayorbhogaśvākṣaśca vāmayoḥ svame ||”
iti jalaviṣuvacakraphalam
“mūddhiṃ pañca mukhe cauṇi hastayośca carya cayam
hṛdi pañca guhya nābhau gude ca pādayo rasāḥ
uttarāyaṇabhāja jñeyaṃ khanacattrakṣitaiḥ phalam
śīrṣe'rthalābho vadane sukhāni
datte kare'thau hṛdaye ca saukhyam
nābhau sukhaṃ vāmakare'rthanāśo
guhye bhayaṃ vāmapade pravāsaḥ ||”
ityuttarāyaṇacakraphalam
“mūddhiṃ cauṇi mukhe cīṇi hṛdaye pañca hastayoḥ
aṣṭau pādaddayeśṭāṣṭau dakṣināyanabhakramāt
mūrṇi mānaṃ mukhe vidyā hṛdaye vittasañcayaḥ
pravāsaḥ syāt kare vāme bhikṣālābhaśca dakṣiṇe
niṣphalaṃ vāmapāde ca kiścillābhaśca dakṣiṇe ||”
iti dakṣiṇāyanacakraphalam
“ṛce saṃkrramaṇaṃ yacca viṣṇupadyāṃ mukhe ca tat
catvāri dakṣiṇe vācau trīṇi crīṇi padadvaye
catvāri vāmabāhau ca hṛdaye pañca nirdiśet
ṛkṣodayaṃ dayaṃ yojyaṃ mūrtti dvau caikataṃ
gude
rogo bhogastathā yānaṃ bandhanaṃ lābha eva ca
aiśvaryyaṃ rājapṛjā ca apamṛtyuriti kramāt ||”
iti viṣṇupadīcakraphalam
“mukhe caikaṃ kare vedāḥ pādmayugme dvayaṃ dvayam
kror̤e vāmastathā vedāḥ kare savyetare'pi ca
dvayaṃ dvayaṃ tathā netre mastake tritayaṃ tathā
dvayameva tathā guhye ṣaḍvaśautyāṃ khame sthite
mukhe duḥkhaṃ karaṃ lābhaḥ pādayorbhramaṇaṃ hṛdi
kāntā syādstanaṃ vāme haste syāt strīvadhaṃ
nṛṇām
sammānaṃ netrayoścaiva apamānañca mastake
guhye caiva bhavenmṛtyuḥ ṣaḍaśītiphalaśrutiḥ ||”
iti ṣaḍaśīticakraphalam
iti jyotistattvam
saṅkrāmaḥ, puṃ, (saṃ + krama + ghañ |) durgasañcaraḥ
iti hemacandraḥ
saṅkraudaḥ, puṃ, (saṃ+krid+ghañ |) ākraum̐bhāvaḥ
(yathā, harivaṃśe

Linked texts (1)