Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 353

Śabdakalpadruma 353

Language
Sanskrit

Contents

353.1

42
“anayā saha jāhūbā modamāno mamājñayā
imaṃ salilasaṅkraudaṃ vihariṣyasi sāgara ! ||” )
saṅgaraṃ, klī, (samyak khyāyataṃ'neti | saṃ + khyā+
bāhulakāt kaḥ |) yuddham | ityamaraḥ || (yathā,
gītāyām

353.7

46
“evamuktā'rjanaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat ||”)
saṅkhyāne, tri
saṅgatā, strau, saṅgālam | saṅkeyatā | ṣaḍrāśabdāt bhāve talpratyayena niṣpannam
saṅkhyā, strī, (saṃkhyāyate'nayeti | saṃ + khyā+
aṅ | ṭāp |) buddhiḥ | iti rājanirghaṇṭaḥ
vicāraṇā | ityamaraḥ || (yathā, mahābhārate
2|57

353.7.p1

“yo vetti saṃkhyāṃ niḷatau vidhikṣastautāsakhinnuḥ kitavo'kṣajāsu
mahāmatiryañca jānāti nūnaṃ
sa vai sarva sahate prakriyāsu |” )
ekatvādiḥ | iti medinī || saṅgeye, tri
yathā,—
“viṣayo vikrayaḥ saṅkhyāḥ saṅkhyeye hyādaśa triṣu
viṃśatyādyāḥ sadaikatve sarvvāḥ saṅkhyesahāgryaiḥ
saṅkhyārthe dvibaddutve stastāsu cānavaveḥ striyaḥ
paṅkteḥ śatasahasrādi kramāddaśaguṇottaram ||”
iti cāmaraḥ
yathā viṃśatyā puruṣaiḥ viṃśatiḥ kulānīti
viṃśatiḥ śrutiraṣṭāviṃśatiryāvat evaṃ triṃśat
śrutiraṣṭātriṃśadyāvat evaṃ catvāriṃśadādau
paṅ‌ktirdaśaśarūpā tāmārabhya parārddhāntaṃ daśaguṇottaraṃ daśaguṇādhikaṃ kramāt śatasahasrādi
bhavati | kramāditipadopādānādayamarthaḥ ekaṃ
daśaguṇitaṃ paṅ‌ktirucyate| daśapaṅ‌ktayaḥ śatam
daśaśatāni sahasram | evaṃ daśaguṇitaṃ sahasramayutam | evaṃ lakṣaniyutādi jñeyam | tathā ca
brahmāṇḍapurāṇam
“ekaṃ daśa śatañcaiva sahasramayutaṃ tathā
lakṣañca niyutañcaiva koṭirarbudameva ca
vṛndaḥ kharvvo nikharvvaśca śaṅkhapadmau ca sāgaraḥ
antyaṃ madhyaṃ parārddhañca daśavṛddhyā yathākramam ||”
śataṃ tālavṛkṣakāram | sahasraṃ dvidantasakāram |” iti bharataḥ || || nyāyamate asyā
gaṇanavyavahāre kāraṇatvam | ekatvaṃ nityavastuni nityam | anyatra anityam | dvitvādi
parārddhaparyyantaṃ apekṣābuddhijnyite| evaṃ apekṣābuddhināśe teṣāṃ nāśaḥ | paryyāptisambandhena anekāśraye tiṣṭhanti | yathā, —
“gaṇanavyavahāre tu hetuḥ saṃkhyā vidhīyate
nityeṣu nityamekatvamanitye'nityamiṣyate
dvitvādayaḥ parārddhāntā apekṣābuddhijā matāḥ
anekāśrayaparyyāptā ete tu parikīrttitāḥ
apekṣābuddhināśācca teṣāṃ nāśo nirūpitaḥ
anekaikatvabuddhiryā sāpekṣā buddhirucyate ||”

353.7.p2

iti bhāṣāparicchedaḥ