Shabdakalpadruma 359
Śabdakalpadruma 359
- Language
- Sanskrit
Contents
- 359.3-3 — 2 parts
359.2
“kṣaṇamiha sajjanasaṅgatirekā
bhavati bhavārṇavataraṇe naukā ||”
yuktiḥ | yathā, —
“tvamadya bhava no rājā rājaputra sahāyavān
saṅgayā nāparāpnoti rājyametadanāyakam ||”
iti rāmāyaṇe
359.3
76
359.3-2
)
saṅgamaḥ, puṃ, klo, (saṃ + gam + “grahavṛdṛniścigamaśca |” 3
359.1
58 | iti ap |) saṅgaḥ
ityamaraḥ || (yathā, sāhityadarpaṇe
“saṅgamavirahavikalpe varamiha viraho na
saṅgamastasyāḥ
saṅgame saiva tathaikā tribhuvanamapi tanmayaṃ
virahe ||”)
nadādimelakaḥ | iti puṃnapuṃsakaliṅgasaṃśayaṭīkāyāṃ bharataḥ || strīpuṃsormithunībhāvaḥ | sa
trividhaḥ | prathamaḥ 1 | madhyamaḥ 2 | uttamaḥ 3
yathā,-“vividhaṃ taṃ samākhyātaṃ prathamaṃ madhyamottamam
adṛṣṭakālabhāvātrirniglānte ca parastriyāḥ
kaṭākṣāvekṣaṇaṃ hāsyaṃ prathamaṃ sāhasaṃ smṛtam
359.2-2
praraṇaṃ gandhamālyānāṃ dhūpabhūṣaṇavāsasām
pralobhanañcāntrapānairmmadhyamaṃ sāhasaṃ smṛtam
359.31
sahāsanaṃ vivikteṣu parasparasamāśrayaḥ
keśorkeśigrahaścaiva samyaksaṃgrahaṇaṃ smṛtam ||”3
iti mitākṣarādhṛtayājñavalkyavacanam
saṅgaraṃ, klo, (saṃgīyate iti | saṃ + gu + ap | )
śamīvṛkṣaphalam | iti medinī
saṅgaraḥ, puṃ, (saṃgrāmanti prāpnuvanti vīrā yatra
saṃ + gṛ śabde + ap |) yuddham | (yathā, kathāsaritsāgare
359.26
63
“saṅghaṭe hi parīkṣyante prājñāḥ śūrāśca saṅgare|”)
āpat | aṅgīkāraḥ | (yathā, raghuḥ |5
359.5
“tatheti tasyā vitathaṃ pratītaḥ
pratyagrahīt saṅgaramagrajanmā ||”)
saṃvit | ityamaraḥ || kriyākāraḥ | viṣam | iti
medinī
saṅgaraḥ, puṃ, (saṅgatāḥ gāvo dohanārthaṃ yatra
nipātanāt sādhuḥ |) prātaḥkālāt paraṃ saṅgamatrayam | yathā, —
“prātaḥkālo muhūrttāṃstrīn saṅgarastāvadeva tu
madhyāhnastrimuhūrttaḥ syādaparāhnastataḥ param
sāyāhnastrimuhūrttaḥ syācchār̤aṃ tatra na kārayet ||”
iti tithyāditattvam
(yathā, ṛgvede
359.3-3
56
359.3-3.p1
“utāyātaṃ saṅgave prātaraho
madhāvhina uditā sūryyasya |”)
“ahno dvedhā tredhā pañcadaśadheti samānā vibhāgāḥ
santi dṛha pañcadhā vibhāga āktaḥ utāpicchāyātaḥ
āgacchataṃ kadā saṅgave saṅgamakāle | saṅgacchante
gāvo dohanabhūmiṃ yasmin kāle sa saṅgamaḥ
rātryaparakāle hi gāvo vane vimalagaṇāni
bhakṣayitvā punadohāya saṅgave pratinivarttante |”)
iti tadbhāṣye sāyaṇaḥ || )
saṅgī, [ n ] vi, ( saṅgo'syāstīti | iniḥ | )
saṅgaviśiṣṭaḥ | yathā, —
“ātmatuṣṭau naiva manorathānāmantau'sti vijñātamidaṃ mayādya
manorathāsaktiparasya cittaṃ
na jāyate vai paramārthasaṅgi ||”
359.3-3.p2
iti viṣṇupurāṇe 4 aṃśe 2 adhyāyaḥ
Linked texts (3)
- Critical edition (Baroda) — Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Subhāṣitaratnākara (Kṛṣṇanātha) — Kṛṣṇanātha, Sanskrit