Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 362

Śabdakalpadruma 362

Language
Sanskrit

Contents

362.1.1

‘nūnaṃ matta; paraṃ vaṃśāḥ piṇḍavicchedadarśinaḥ
na prakāmabhujaḥ śrāddhe svadhāsaṃgrahatatparāḥ |”)
saṃkṣepaḥ | iti medinī || muṣṭiḥ | iti viśvaḥ
svīkāraḥ | mahodyogaḥ | iti nānārtharatnamālā
grahaṇī, strī, (sañcitā grahaṇī | ) grahaṇīrogaḥ | tasya nidānādi grahaṇīśabde draṣṭavyam
atha sāmānyagrahaṇīrogasya cikitsāmāha
“grahaṇīmāśritaṃ rogamajīrṇvavadupācaret
laṅghanairdīpanīyaiśca mandātīsārabheṣajaiḥ
doṣaṃ sāmaṃ nirāsañca vidyādatrātisāravat
atisāreoktavidhinā tasyāmañca vipācayet
peyādi paṭu laghvannaṃ pañcakolādibhiryutam
dīpanāni ca taṛñca grahaṇyāṃ yojayedbhiṣak
kapilāvatsadhātrītakragrāhiprasādhitā
yavāgūḥ pācayennāmaṃ saktā saṃvarttayatyapi ||”
saṃvarttayati vanīkaraṇeti || || auṣadhānyāha
“jātīpalalavaṅgailāpadmakhaḍnāgakeśaraiḥ
karpūrai candananiśrālavaṅgacauratagarāmayaiḥ
tālīsapippalīpathyāśṛṅgalodhakaviśvakaiḥ
śuṇṭhīvir̤aṅgamarikaiḥ samabhāgairvicūrṣitaiḥ
yāvantyetāni sarvāṇi dadyādvaṅgācca tāvatīm
sarvvacūrṇasamāmāṃśā pradeyā śubhraśarkarā
karṣamātramidaṃ khādenmadhunāplāvitaṃ janaḥ
nāśayedgrahaṇīṃ kāsaṃ kṣayaṃ śvāsamarocakam ||”
iti jātophalādicūrṇaṃm
“citrakaṃ pippalīmūlaṃ kṣārau lavaṇapañcakam
vyoṣaṃ hiṅgajamodāñca cavyaṃ caikatra cūrṇayet
vaṭikā mātuluṅgasya rasenā dār̤imasya vā
kṛtā vipācayatyāmaṃ pradīvayati cānalam ||”
kṣārau kharjikādyavakṣārau | lavaṇapañcakamiti
saindhavaṃ rucakraṃ caiva vir̤aṃ sāmudrikaṃ gar̤amiti
vyoṣaṃ śuṇṭhīpippalīmarikāni | ajamodāñca
yavānikā | mātuluṅgaṃ bījapūrakam | citrakādivaṭikā
“śrīphalaśalāṭulkyo nāgaracūrṇena miśritaḥ

362.1.2

sagur̤aḥ
grahaṇīgadamalabhyaṃ taṛbhujā prītilo jayati ||”
śrīphalaśalāṭuḥ vilbasyāmaṃ phalam | gur̤asyātra
bhāgadvayam | vilvakkalpaḥ
“catuṣpalaṃ sudhākāṇḍaṃ triphalaṃ lavaṇatrayam
vārttākoḥ kur̤avañcārkakṣārārddhastvatha pañcalāt
dagdhvaiṣa varttagomūtraiikā bhojanottaram
saktāsaktaṃ pacatyāśu nāśayedgrahaṇīgadam
kāsaṃ śvāsaṃ tathāśīṃsi visūcodha cūr̤āmayam ||”
iti vārttākuguṭikā
“susrākātiviṣāviśvakauṭajaṃ sūkṣmacūrṇitam
madhunā ca samāloḍhaṃ grahaṇīṃ sarvvavānjayet ||”
kauṭajaṃ indrayavaḥ | susrādicūrṇam
“śveto vā yadi vā raktaḥ sūṣako grahaṇīgadaḥ
gur̤enādhikasarpiṣeṇa bhakṣitenāśu naśyati ||”
sarvvaḥ ślakṣa iti loke | sarpiratracūrṇam
“billāmbupraṇavadavālaka mocamihramājaṃ payaḥ pivati yo divasatrayeṇa
so'tipravṛddhacirajaṃ grahaṇīvikāraṃ
sāmaṃ saśīṇitamasādhyamapi cchinotti ||”
moco mocarasaḥ | śinoti hanti
“prasthatraye tvāmalakīrasasya
śuddhasya datvāṅga tulāṃ gur̤asya
cūrṇīkṛtairgranthisacoracavyavyoṣeṣaṇāṣār̤avaśājamodaiḥ
vir̤aṅgasindhutriphalāyavānīpāṭhāgniśāmbeśca palapramāṇaiḥ
datvā nidadhyātpalāni cāṣṭāvaṣṭau ca tailasya pacedyathāvat
taṃ bhakṣayedakṣaphalapramāṇaṃ
yatheṣṭaceṣṭāmbasugandhiyuktam
anena sarvā grahaṇīvikārāḥ
saśvāsakāsakharabhedaśothāḥ
śāntinta cārja ciramantarārneītasya puṃsasya ca dṛṣṭihetuḥ
lījāsu bandhyāmayanāśraḥ syāt
kalyāṇako nāma guḍaḥ prasiddhaḥ
taile mratāktaṃ citraṃ bhṛṣṭvā trisugandhi palaṃ palam
siddhe nidheyamatraiva gur̤aṃ kalyāṇapūrdhvakaṃ ||”
iti kalyāṇakagur̤aḥ
“pippalī pippalīmūlaṃ cavyakaṃ gajapippalī

362.1.3

dhānyāśca vir̤aṅgāni yavānī maricāni ca
triphalā cājamodā ca nalinī jorakastathā
saindhavaṃ raurukaṃ cāpi sāmudraṃ kacakraṃ vir̤am
kṣāradvayañca tvak patraṃ sūkṣmailā coṣakaṇikā
śṛṣṭhī śṛṅgāṭakacaiva pratyekaṃ karṣasammitam
śuṇṭhīkāyāḥ palānāñca catvāri kathitāni hi
trivṛtāyāḥ palāśraṣṭau gur̤asyārddhatulā tathā
tilatailapalāṇyaṣṭau cāmalakyā rasasya tu
prasthatrayamidaṃ sarvvaṃ śanairvvahninā pacet
ur̤ambaraṃ cāmalakaṃ vādaraṃ vā yathābalam
tāvanmātramidaṃ khādedbhakṣayedvā yathānalam
nikhilān yakṣmarogān pramehāṃścaikaviṃśatim
uroghātaṃ pratiśyāyaṃ daurvvalyāṃ vahnisaṃkṣayam
jvarānapi haret sarvvān kuryyāt kāntiṃ matiṃ
param
pittapāṇḍāmayāhanti raktapittañca niṣṭhuram
dhātukṣīṇo vayaḥ kṣīṇaḥ strīṣu kṣīṇaḥ kṣayo cayaḥ
tebhyo hitaśca vandhyāye mahākalyāṇako gur̤aḥ ||”
iti mahākalyāṇakagur̤aḥ
“kuṣṭhākhānāṃ supakvānāṃ kṣiptvābhikṣuphalañcaśām
sarpiḥprasthe palaśataṃ tāmbapātre śanaiḥ pacet
pippalī pippalīmūlaṃ citrakaṃ gajapippalī
dhānyakāni vir̤aṅgāni nāgaraṃ maricāni ca
triphalā cājamodā ca kaliṅgāṇisasaindhavam
ekaikasya palaṃ caikaṃ trivṛto'ṣṭapalāni ca
tailasya ca palāśraṣṭau gur̤āt pañcāśadeva tu
āmalakyā rasasyātra prasthatrayamudīritam
tāvat pākaṃ prakurvīta mṛdunā vahninā bhiṣak
yāvat datropalepaḥ syāt tadenamavatārayet
aur̤ambaraṃ cāmalakaṃ vādaraṃ vā yathābalam
tāvanmātramidaṃ khādedbhakṣayedvā yathānalam
anenaiva vidhānena prayuktaśca dine dine
nihanti yakṣmarogān kuṣṭhānyarśobhagandarān
jvaramānāhahṛdrogagulmodaravisūcikāḥ
kāmalāṃ pāṇḍurogañca pramehāṃścakaviṃśatim

362.1.4

vātaśoṇitasampannān pañcakāsamadīmakam
vātapittakaphān sarvvān duṣṭān śukrān samācaret
vādhiryyīcā vayaḥ kṣīṇostrīṣu kṣīṇāya ye narāḥ
tebhyo hito gur̤o'yaṃ syāt bandhyānāmapi putradaḥ
dvayo balyo vṛ̍ṃṃhaṇaśca vayasaḥ sthāpanaḥ paraḥ ||”
iti kuṣṭhādyakalyāṇagur̤aḥ
atīsārādhikāralikhitaṃ vilbaṃ tailañcātra
hitam | iti yakṣmarogādhikāraḥ | iti
bhāvaprakāśaḥ
amaṃyaṃgrāmat | ṅa, saṃgāmayate | ña, saṃgāmayati
saṃgrāmayate | cittauṣadhapadasiddhau hitakaraṇaṃ
aphalavatkarttari ātmanepadārtham | evaṃ sarvvatra
kintu ayamātmanepadīti prāñcaḥ kadācit
parasmaipadārtho ñakāraḥ | iti durgādāsaḥ
saṅgrāmapaṭahaḥ, puṃ, ( saṅgrāmasya paṭahaḥ | ) raṇavādyam | yathā, trikāṇḍaśeṣe
“raṇatūryyantu saṃgrāmapaṭaho'bhavaddikṣibhaḥ |”
saṅgrāhī, [n] puṃ, (saṃgṛhṇāti malamiti | saṃ + graha
+ ṇiniḥ |) kuṭajavṛkṣaḥ | iti rājanirghaṇṭaḥ
( malasaṃgrāhake, tri | yathā, suśrute

362.4

45
“dīpanaṃ laghu saṃgrāṃhi śvāsakāśāsrapittanut |”
saṃgrāhake, tri | yathā, kāmandakīye

362.6

10
“prakhyātavaṃśamakrūraṃ lokasaṃgrāhiṇaṃ śucim
kurvvotārthāntarākāṅkṣī parivāraṃ mahīpatiḥ ||”)
saṅghacārī, [n ] puṃ, (saṅghena caratīti | cara +
ṇiniḥ | ) matsyaḥ | iti hemacandraḥ || bahubhiḥ
saṅghagāmini, tri || (yathā, mahābhārate

362.16

31

362.6-2

“tatastadyuddhamabhavanmahattan saṅghacāriṇām |” )
saṅghajīvī, [n ] puṃ, (saṅghena jīvanīti | jīva +
ṇiniḥ | ) vrātīnaḥ | iti hemacandraḥ
gaṭhanam | yathā,“madāharaṇasaṅghaṭṭapratiṣṭhāṅgānameva ca
kṣapanaṃ pūjananyaiva visarjjanamataḥ param ||”
iti tithyāditattvam
cakraviśeṣaśca
saṅghaṭṭanaṃ, klī, strī, ( saṃ + ghaṭ + lyuṭ | striyāṃ
yuc | ) melanam | ghaṭanam | ghaṭanā | iti
kecit || (yathā, sāhityādarpaṇe

Linked texts (3)