Shabdakalpadruma 449
Śabdakalpadruma 449
- Language
- Sanskrit
449.1
"samīcīnaṃ vaco brahman sarvvajñasya tavānagha
tamo viśoryyate mahyaṃ hareḥ kathayataḥ kathām ||”)
samodaḥ, puṃ, godhūmacūrṇam | iti kecit
samīnaḥ, tri, (samāmadhīṣṭo bhṛto bhūto bhāvī vā
samā + "samāyāḥ khaḥ |" 5
449.4
85 | [iti
khaḥ | ) vatsarasambandhī | samāśabdāt khīnapratyayena niṣpannaḥ
samīnikā, strī, prativarṣaprasūtā gauḥ| iti
śabdacandrikā
samīpaḥ, tri, ( saṅgatā āpo yatra | "ṛk
pūravdhaḥ pathāmānace |" 5
449.3
74 | iti caḥ
"hraskholapasargasyo'pa īt|" 6
449.2
971
iti īt |) nikaṭaḥ | ityamaraḥ || [( love'pi
dṛśyate | yathā, manuḥ
449.8
104
samucchra
samudraḥ
samudgamaḥ,
samudgītaṃ,
samudgīrṇaḥ,
samuddhataḥ,
samuddharaṇaṃ,
samuddhṛtaṃ,
“jannauvamagnā sacarācarā dharā
viṣāṇakovyākhilaviśvamūrttinā
samuddhṛtā yena varāharūpiṇā
sa me svayambhūrbhagavān prasīdatu ||”
samudraḥ,
‘apavāṃ cetra samudrena sa samudra iti smṛtaḥ |’
samudraḥ
“sāmudramudakaṃ cāraṃ sarvvadoṣaprakopaṇam ||”
mudrāyukte, tri
“hṛdi kāmo bhruvoḥ krodho lobhaścādharadacchadāt
āsyādvāk sindhavo meḍhrāt nirṛtiḥ pāyoraghāśrayaḥ ||”
‘śrīkṛṣṇau virajāṃ dṛṣṭvā suridrūpāṃ priyāṃ satām
uccai karoda virajātaurau nīramanohare
jalādrutyāya dhāgaccha nidhāya tanu nūtanam
bhājagāma harairathaṃ sākṣādvādheṣa sundarau
tāṃśca rūpavato dṛṣṭvā premṇodrekāṃ jagatpatiḥ
cakārākhilinnaṃ tūrṇa tuyucvaṃ ca suhṛnmṛduḥ
nānāprakāraśṛṅgāraṃ viparītādikaṃ prabhuḥ
rahasi praiyasīṃ prāpya cakāra ca punaḥ punaḥ
virajā sā rajoyuktā dhṛtvā vauyyamamoghakam
sadyo babhūva tatraiva dhanyā garbhavatau satī
tasthau tatra sukhāsaunā sāīṃ putreṇa saptabhiḥ
ekadā hariṇā sāīṃ handāraṇye sunirjane
vijahāra punaḥ sādhyo śṛṅgārāsaktamānasā
etasmitrantare tatra mātuḥ kror̤a jagāma ha
kaniṣṭhaputrastasyāśca bhrātṛbhiḥ paur̤ito bhiyā
bhītaṃ staṃnandhayaṃ dṛṣṭvā tatyāja tāṃ chapārnidhiḥ
kror̤e cakāra bālaṃ sā kṛpyo rādhāṣṭahaṃ yayau
prabodha cālaṃ sā sādhvau na dadarśāntikaṃ priyam
vilalāpa bhṛśaṃ tatra śaśūpādyasamānasā
śaśāpa svasutaṃ kopāt lavaṇodo bhaviṣyati
kadāpi te jalaṃ kena na khādiṣyanti jauvinaḥ
samudraḥ
“apāṃ ceva samudre kāt samudra iti saṃśritaḥ
udayantīndau pūrve tu samudraḥ pūyyate sadā
prakṣīyamāṇe bahule cauyate'mṛtimatena vai
āpūryyamāṇo hyadadhirāratnanaivābhipūyyatè ||]
tato vai cīyamāṇasya khātanvaṃ na capāṃ cayaḥ
uhauyante'gnisaṃyogāt ulkākṣāpo yathā
svayam
tathā khataḥ samudro'pi barddhate śaśinodaye
anya nānatiriktāstā barddhantyāpo hasanti ca
udayāstamayauścandoḥ pakṣayoḥ śaklakṛṣṇayoḥ
kṣayo haddiśca udadheḥ somahaddikṣayo yathā
daśottarāṇi pañcāṅgulāni śatāni ca
apāṃ vṛddhiḥ kṣayo dṛṣṭaḥ samudrāṇāntu parvvasu ||”
“ambhau hoṣādriratnormipautayādojalaplavāḥ
viṣṇukuttyāgamaścandrājñjarauvyaṅgipuratrayam ||”
“samudrayāttrāsvīkāraḥ kamaṇḍaluvidhāraṇam
dvijānāmasavarṇāmu kanyā sūpayamastathā
devareṇa sutotpattirmadhuparka paśaubvadhaḥ
māṃsādanaṃ tathā śrāddhe vānaprasthāśramastathā
dattāyāścaiva kanyāyāḥ punardānaṃ varasya ca
dīrghakālaṃ brahmacayyaṃ naramedhāśvamedhakau
mahāprasthānagamanaṃ gomedhañca tathā makham
imān dhammān kaliyuge varjyānāhurmanīṣiṇaḥ||”
(keṣāñcinmate kaliyuge samudrayāttrāsvīkārau
na doṣaḥ || ) kṣīrodasamudrasya manthanavṛttānto
yathā, bhāgavate
449.8-2
7 | 1–10
‘kṛtasvānavibhāgāste evaṃ kaśyapanandanāḥ
mamandhuḥ paramaṃ yattā amṛtārthe payonidhim
madhyamāne'rṇave so'diranādhāro hyapo'viśat
śrīyamāṇo'pi balibhirgauravāt pāṇḍunandana
te sunirbiṇṇamanasaḥ parimlānamukhaśriyaḥ
āsan sugodaye naṣṭe devenātibalīyasā
vilokya vighnaṃ śavidhiṃ tadeśvaro
durantavīryyo'viṣahābhisandhiḥ
kṛtvā vapuḥ kācchapamadbhutaṃ mahat
praviśya toyaṃ girisujjahāra
tamutthitaṃ vīkṣya kulācalaṃ punaḥ
samutthitā nirmmathituṃ surāsurāḥ
dadhāra pṛṣṭhena sa lakṣayojanaprastāriṇā dvīpa ivāparo mahān
surāsurendrairbhujavīryyavepitaṃ
paribhramantaṃ girimaṅga pṛṣṭhataḥ
bibhrattadāvarttanamādikacchapo
mene'ṅgakaṇḍūyanamaprameyaḥ ||”
tathā tatraiva
449.8-3
7 | 18–18
“nirmathyamānādudadherabhūdviṣaṃ
maholbaṇaṃ hālāhalāhvayamagrataḥ
sambhrāntamīnonmakarācchikacchapāt
timidvipagrāhatimiṅgilākulāt
tadugravegaṃ diśi digyuparyyadho
visarpadatūrṣṇadahadmahaprajam
bhītāḥ prajā dudruvuraṅga seśvarā
arakṣamāṇāḥ śaraṇaṃ sadāśivam ||”
tathāca tatraiva
449.8-4
7 | 36–43
“tadvīkṣya vyasanaṃ tāsāṃ kṛpayā bhṛśapīḍitaḥ
sarvvadevasuhṛddeva idamāha satīṃ priyām
aho bata bhavānyetat prajānāṃ paśya vaiśasam
kṣīrodamathanodbhūtāt kālakūṭādupasthitam
āsāṃ prāṇaparīpsūnāṃ vidheyamabhayaṃ hi me
etāvān hi prabhorartho yahonaparipānanam
prāṇaiḥ prāṇinaḥ pāntaḥ sādhavaḥ kṣaṇabhaṅgureḥ
baddhavaireṣu bhūteṣu mohiteṣvātmamāyayā
puṃsaḥ kṛpayato bhadre sarvvātmā prīyate hariḥ
prīte harau bhagavati prīye'haṃ sacarācaraḥ
tasmādidaṃ garaṃ bhuje prajānāṃ svastirastu me
evamāmantrya bhagavān bhavānīṃ viśvabhāvanaḥ
tadiṣaṃ jagdhumārebhe prabhāvannābhyamodata
tataḥ karatalokṛtya vyāpi hālāhalaṃ viṣam
abhakṣayanmahādevaḥ kṛpayā bhūtabhāvanaḥ
tasyāpi darśayāmāsa svavīryyaṃ jalakalmaṣaḥ
yaccakāra gale nīlaṃ tacca sādhorvibhūṣaṇam ||”
tathā tatraiva
449.8-5
8 | 1–8
“pīte gare vṛṣāṅgeṇa prītāste'maradānavāḥ
mamanthustarasā sindhuṃ havirdhānī tato'bhavat
tāmagnihotrīmṛṣayo jagṛhurbrahmavādinaḥ
yajñasya devayānasya medhyāya haviṣe nṛpa
tata uccaiḥśravā nāma hayo'bhūccandrapāṇḍaraḥ
tasmin baliḥ spṛhāñcakre nendra īśvaraśikṣayā
tato airāvato nāma vāraṇandro vinirgataḥ
dantaiścaturbhiḥ śvetādriṃ hairan himavato mahot
airāvatādayastvaṣṭau diggajā abhavaṃstataḥ
abhramuprabhṛtayo'ṣṭau ca kariṇyastvabhavannṛpa
kaustubhākhyamabhūdratnaṃ padmarāgaṃ mahodadheḥ
tasmin maṇau spṛhāñcakre vakṣo'laṅkaraṇe hariḥ
tato'bhavat pārijātaḥ suralokavibhūṣaṇam
pūrayatyarthino yo'thaiḥ śaśvad bhuvi yathā bhavān
tataścāpsaraso jātā niṣkakaṇṭhāḥ suvāsasaḥ
ramaṇyaḥ sargiṇāṃ valgugatilolāvalokanaiḥ
tataścāvirabhūt sākṣāt śrīramā bhagavatparā
rañjayantī diśaḥ kāntyā vidyutsaudāmanī yathā
tasyāṃ cakruḥ spṛhāṃ sarvve sasurāsuramānavāḥ
rūpaudāryyavayovarṇamahimākṣiptacetasaḥ ||”
tathā tatraiva
449.25
8
449.8-6
“tasyāḥ śriyastrijagato janako jananyā
baconivāsamakarot paramaṃ vibhūteḥ
śrīḥ khyāḥ prajāḥ sakṛdṛpena nirokṣaṇena
yatra sthiteṣayata sādhipatīṃstrilokān ||”
tatraiva
449.8-7
8 | 30–36
“athāsodavāruṇī devī kanyā kamalalocanā
asurā jagṛhastāṃ vai hareranumatena te
athodadhermathyamānāt kāśyapairamṛtāthibhiḥ
udatiṣṭhanmahārāja puruṣaḥ paramādbhūtaḥ
dīrghapīvaradordaṇḍaḥ kambugrīvo'ruṇekṣaṇaḥ
śyāmalastaruṇaḥ sragvī sarvābharaṇabhūṣitaḥ
pītavāsā mahoraskaḥ susṛṣṭamaṇikuṇḍalaḥ
snigdhakuñcitakeśāntāsubhagaḥ siṃhavikramaḥ
amṛtāpūrṇakalasaṃ vibhraddalyabhūṣitaḥ
sa vai bhagavataḥ sākṣādviṣṇoraṃśāṃśasambhavaḥ
dhanvantaririti khyāta āyurvedadṛgijyabhāk
tamālokyāsurāḥ sarvve kalasaṃ cāmṛtābhṛtam
lipsantaḥ sarvvavastūni kalasaṃ tarasāharan
nīyamāno'suraistasmin kalase'mṛtabhājane
viṣaṇṇamānasā devā hariṃ śaraṇamāyayuḥ ||”
tatra va
449.41
8
449.8-8
“etasminnantare viṣṇuḥ sarvvopāyavidośvaraḥ
yoṣidrūpamanirdeśyaṃ dadhāra paramādbhūtam ||”
tatra va
449.12
6
449.8-9
“tato gṛhītvāmṛtabhājanaṃ harirbabhāṣa īṣatsmisaśobhayā girā
yadyabhyupetaḥ kva ca sādhvasādhu vā
kṛtaṃ mayā vo vibhaje sudhāmimām ||”
tatraiva
449.20
6
449.8-10
“kalpayitvā pṛthakpaṅktīrubhayeṣāṃ jagatpatiḥ
tāṃścopaveśayāmāsa sveṣu sveṣu ca paṅktiṣu
daityān gṛhītakafqso vañcayansupasaṅkaraiḥ
dūrasthān pāyayāmāsa jarāsṛtyuharāṃ sudhām ||”
tatrai va
449.24
6
449.3-2
“devaviprapratīghātaḥ sarvvoturdaivasaṃvidi
praviṣṭaḥ somamapibacchandrārkābhyāñca sūcitaḥ
cakreṇa curadhāreṇa jahāra pivataḥ śiraḥ
haristasya kabandhastu sudhayā plāvito'patat
śirastvamaratāṃ nītamajo grahamacolṛpat
yastu parvvaṇi candrākīvabhidhāvati vairadhīḥ
pītaprāye'mṛte devairbhagavān lokabhāvanaḥ
paśyatāma surendrāṇāṃ svarūpaṃ jagṛhe hariḥ ||”
samudrakaphaḥ, puṃ, (samudrasya kapha iva |) samudraphenaḥ
iti trikāṇḍaśeṣaḥ
samudrakāntā, strī (samudrasya kāntā |) nadī
iti halāyudhaḥ || puṅgā | iti rājanirghaṇṭaḥ
samudragā, strī, (samudraṃ gacchatoti| gama+ḍaḥ |)
nadī | iti hemacandraḥ || gaṅgā | yathā, —
“yadyayaṃ grāvaṇādi sarvvī nadyo rajasvalāḥ
tāsu snānaṃ na kurvvota varjjayitvā samudragām ||”
iti prāyaścittatattve chandogapariśiṣṭavacanam
yathā ca mahābhārate
449.10
108
449.8-11
“sā babhūva visarpantī tridhā rājan samudragā
phenapuñjākulajalā haṃsānāmiva paṅktayaḥ ||”)
samudragāmini, tri
samudragṛhaṃ, klī, (samudra iva jalayuktaṃ gṛham | )
jalayantragṛham | iti trikāṇḍaśeṣaḥ
samudraculukaḥ, puṃ, (samudraśculuka iva anāyāsena
peyatvāt yasya |) agastyamuniḥ| iti trikāṇḍaśeṣaḥ
samudradayitā, strī, (samudrasya dayitā |) nadī | •
iti hemacandraḥ
samudranavanītaṃ, klī, (samudrasya kṣīrodasya navanītamiva |) amṛtam | candraḥ | iti
medinī
samudraphala, klī, (samudrasya phalamiva |) abdhiphalam | auṣadhaviśeṣaḥ | yathā, —
“samudranāma prathamaṃ paścāt phalamudāharet
samudraphalamityādi nāma vācyaṃ bhiṣagvaraiḥ
phalaṃ samudrasya kaṭūṣṇakāri
vātāpahaṃ bhūtaśirovikāri
samudra
samudra
samūhaḥ
etān vigarhitācārānapāṅkteyān dvijādhamān
dvijātipravaro vidvānubhayatra vivarjjayet ||”)
śabdaratnāvalī || (yathā, manuḥ
449.20-2
221
“evaṃ daṇḍavidhiṃ kuryyāddhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ
grāmajātisamūheṣu samayavyabhicāriṇām ||”)
samūhanī, strī, (samūhyate'nayeti | sam + ūha +
lyuṭ | striyāṃ ṅīp |) sammārjanī | iti
hemacandraḥ
samūhyaḥ, puṃ, (samūhyate iti | sam + ūha + ṇyat|)
yajñāgniḥ | tatparyyāyaḥ | paricāyyaḥ 2 upacāyyaḥ3 | ityamaraḥ |2|7
449.11
samyagūhayogye,
tri | nirvisargabhedāntyavyardhyaḥ | yathā,—
“prāgudakpravaṇaṃ deśaṃ samaṃ vā parisamūhya ||”
iti gobhilasūtram
samṛddhaḥ, tri, (sam + ṛdhavṛddhau + ktaḥ |) samṛddhiyuktaḥ | tatparyyāyaḥ | adhikarddhiḥ 2 | ityamaraḥ
3|1
449.14
edhisampattiśālī 3 | iti śabdaratnāvalī || (yathā, rāmāyaṇe | 2
Linked texts (4)
- Bhāgavatapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Aṣṭamaskandha — Sanskrit
- Bhāgavatamāhātmya — Kṛṣṇacandra, Sanskrit
- Prabhāsakṣetramāhātmyam — Sanskrit