Shabdakalpadruma 46
Śabdakalpadruma 46
- Language
- Sanskrit
46.p1
prastavedhī raveve lakṣyakottineti yāvat | iti
taṭṭīkā
prastyādhiṣṭhānaṃ, klo, ( prastasya adhiṣṭhānaṃ āśrayasthānam |) karṇaḥ | iti hemacandraḥ
prama, u bha ya hara bhrame | iti kavikalpadrumaḥ
(divā0-para0-saka0-seṭ | kaṣādet |) u,
pramitā śrāntā | bha ya, śāmyati | hara, aśraman vyaśamīt | puṣādilā nnityaṃ ṅa ityanye | bhramaḥ
śrāmtobhāvaḥ | praṇāma dṛṣṭvāpi vinā dṛśāviriti raghuḥ | śrama iti padasya āntasyāpi
sambhave śrāntīkaraṇe'pyayamiti dhātupradīpaḥ
'varaṃca śramituṃ lokāstvaṃ datthaṃ hi tapastapaḥ ||'
iti kumārasambhavam
'vaco niśamyādhipatirdivaukasām |'
ityādāvanekārthatvāt śrutvetyarthaḥ || vā śrama yama
ityatra vāśabdasya vyavasthāvācitvātsya nau nityaṃ
śramaḥ śamamati | iti durgādāsaḥ
prama, ḍa ka alauce | iti kavikalpadrumaḥ
46.p2
curā0-ātma0-ubha0 iti kecit-saka0-seṭ
46.4
ālācaḥ praṇidhānam | vā śrama yama ityaca
vāśabdasya vyavasthāvācitvāt asya khārthe nau
hasvābhāvaḥ | ḍaka, śāmayate kāryyaṃ sudhīḥ | ja,
prāmayati prāmayate
'niśāmaya tadutpattiṃ vistarāddadato mama ||'
ayamātmanepadotyanye | iti durgādāsaḥ
pramaḥ, puṃ, (śramyata iti | śrama + ina cati ghuñ,
modāttopadarśati vṛddhābhāvaḥ |) śrāntiḥ | ityamaraḥ || ( yathā, rājataraṅgiṇyām
46.4-2
382
“(varāgamailamathitānu tasya cittamaśodadhaiḥ
prakopakālakūṭasya paścāt śramasudhodayot ||”)
maunaḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ || pārthivaḥ | iti
śramaśabdanaukāyāṃ rāmāśramaḥ || upacāraḥ
iti rājanirghaṇṭaḥ || antarindriyaniruhaḥ
iti vedāntasāraḥ || antaḥkaraṇasaṃyamaḥ
iti bhagavadgītādaśamādhyāyasya 4 ślokaṭīkāyām śrīdharasvāmī || (yathā, gautāyām |10
46.33
“buddhirjñānamasaṃmohaḥ camā satyaṃ damaḥ pramaḥ|”)
vicepakakarmoparamaḥ | iti ca tasyaiva 6 adhyāyasya 3 ślokaṭīkāyāṃ śrīdharasvāmī || ( bājhendriyanirahaḥ | yathā, bhāgavate | 3|22
46.6
“satyaṃ śaucaṃ dayā maunaṃ buddhirhaḥ śroryaśaḥ camā
pramo damo bhagaśceti yatsahyāyāti saṃcayam ||”
sarvvakarmabhivṛttiḥ| yathā, gītāyām
46.3
3
“yogārūr̤hasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate ||”
“śamaḥ uparamaḥ sarvvakarmabhyo nivṛttiḥ |” iti
śaṅkarabhāṣyam | śāntarasasya sthāyibhāvaḥ| yathā,
sāhityadarpaṇe
46.2
038
“śāntaḥ śamaḥ sthāyibhāva uttamaḥ prakṛtirmmataḥ ||”
nivṛttiḥ, yathā, rājataraṅgiṇyām
46.3-2
56
“abhavannirmalaṃ vyoma devīśakteḥ sadya kramāt
nākaṃ bhūparaśaṅkena durbhikṣaśca śamaṃ yayau ||”)
śamakaḥ, tri, (śāmayatīti| śama + ṇic + ṇvul
“nodāttopadeśeti|” 7
46.3-3
34 | iti na
dīrghaḥ |) śāntikārakaḥ | āntarogatorśakapraśayena niyamanemata
śamathaḥ, puṃ, (śama + “haśamidamibhyaśca |” iti
athaḥ | uṇādisūtram
46.5
1184|) śāntiḥ
ityamaraḥ || mantrī | iti medinī
śamanaṃ, klī, (śama + lyuṭ |) yathārthapaśuhananam
ityamaraḥ || śāntiḥ | iti medinī || (yathā,
pāṇinau
46.38
1
46.78
“vātasya śamanaṃ
rkāpanaṃ vā |” iti kāśikā ||) carbvaṇam
iti dharaṇiḥ || hiṃsā | iti hemacandraḥ
( pratisaṃhāraḥ | yathā, mārkaṇḍeye
46.3-4
13
“nimeṣakāṣṭhādisayaḥ kālarūpaḥ kṣayātmakaḥ
prasīda svaicchayā rūpaṃ saṃhṛtyaḥ śamanaṃ kuru ||”
nivārakaḥ | yathā, tatraiva devīmāhātmye
“durttavṛttaśamapramanaṃ tava devi ! śīlam ||”)
śamanaḥ, puṃ, ( śamayati pāpināṃ karma ālocayatīti| karttari lyuḥ |) yamaḥ| ityamaraḥ || khagabhedaḥ| iti śabdacandrikā || kaśāyaḥ | iti
rājanirghaṇṭaḥ
śamanasvasā, [ ṛ ] strī, ( śamanasya yamasya
svasā |) yamunā | ityamaraḥ
śamanī, strī, (śamayati śubhāṃ vyāpārān | śama +
lyuḥ | striyāṃ ṅīp |) rātriḥ | iti śamanīśabdasyadarśanāt || (śāmyate anena ityarthe
karaṇe lyuṭi śāntikārake, tri | yathā, bhāgavate
46.36
24
46.122
“māce cādhyātmikīṃ vidyāṃ śamanīṃ sarvvakarmmaṇām ||”)
śamanīṣadaḥ, puṃ, (śamanyāṃ sīdantīti | sad +
kvip |) niśācaraḥ | rākṣasaḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ
śamalaṃ, klī, (śama + “śṛṛbhyāṃścit |” uṇā0
1
Linked texts (1)
- Rājataraṅgiṇī — Kalhaṇa, Sanskrit