Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 520

Śabdakalpadruma 520

Language
Sanskrit

520.1

“sahyaṃ bhavatu te tejo bhūtānāṃ bhūtabhāvana ! ||”)
srā, klī, gaurī| lakṣmoḥ | iti śabdaratnāvalo || pūrvoktarūpamargāviṣayobhūtā | prasiddhā
iti stroliṅgatacchabdasya prathamaikavacananiṣpannā
iti vyākaraṇam || (yathā, sāhityadarpaṇe
“saṅgamavirahavikalpe varamiha viraho na
saṅgamastasyāḥ
saṅge saiva tathaikā tribhuvanamapi tanmayaṃ virahe||”)
sāṃkhyaṃ, klī, (saṃkhyā samyagjñānaṃ sā asyaceti
saṃkhyā + aṇ |) samyak khyāyate prakāśyate
vastutattvamanayeti saṃkhyā samyak jñānaṃ tasyāṃ
prakāśyamānamātmatattvaṃ sāṃkhyam | iti śrībhagavad
gītāṭokāyāṃ śrīdharasvāmī || ṣaḍ darśanāntargatadarśanaśāstraviśeṣaḥ | tatparyyāyaḥ | kāpilam2
iti hemacandraḥ || yathā, —
“pañcamaḥ kapilo nāma siddheśaḥ kālaviplutam
provācāsuraye sākhyaṃ tattvagrāmavinirṇayam ||”
iti śrībhāgavate

520.10

3

520.28

api ca mātsye | 3

520.103

“sāṃkhyaṃ saṃkhyātmakatvācca kapilādirihocyate ||”
atha sāṃkhyairākhyāyate pariṇāmavāde pariṇāmini
jagadrūpe kāryakāraṃ vivarttavāda ādaraṇīyo
bhavedeṣa hi teṣāmāśoṣaḥ | saṃkṣepeṇa hi sāṃkhyaśāstre catasro vidhāḥ saṃbhāvyante| kaścidvikṛtireva kaścitprakṛtiḥ prakṛtiśca| kaścidanubhaya
iti | tatra kevalā prakṛtiḥ | pradhānapadena vehanīyā mūlaprakṛtiḥ| nāsāvanyasya kasyacidvikṛtiḥ | prakrotīti prakṛtiriti vyutpattyā
sattvarajastamoguṇānāṃ sāmyāvasthāyā abhidhānāt | taduktam | mūlaprakṛtiravikṛtiriti
mūlañcāsau prakṛtiśceti mūlaprakṛtiḥ | mahadādeḥ
kāryyakalāpasyāsau mūlaṃ na tvasya pradhānasya
mūlāntaramasti anavasthāpātāt| na ca bījākuravadanavasthādoṣo na bhavati iti vācyam
pramāṇābhāvāditi bhāvaḥ | prakṛtayaśca saṃṣadahaṅkāratanmātrāṇi | tadapyuktam| mahadādyāḥ
prakṛtivikṛtayaḥ sapta ti | asyārthaḥ | prakṛtayaśca
tā vikṛtayaśceti prakṛtivikṛtayaḥ sapta mahadādīni tattvāni| tatrāntaḥkaraṇādipardanayaṃ mahattattvamahaṅkāraprakṛtiḥ mūlaprakṛtestu vikṛtiḥ
evamahaṅkārastva' abhimānāparanāmadheyamakṛteo
vikṛtiḥ | prakṛtiśca tadevāṅkārastattvaṃ tāmasaṃ
sat pañcatanmātrāṇāṃ sūkṣmābhidhānam| tadeka
sāttvikaṃ sat prakṛttirekādaśendriyāṇāṃ buddheondriyāṇāṃ cakṣuḥśrotraghrāṇarasanātvagākhyānāṃ
karmendriyāṇāṃ vākpāṇipādapāyūpasthākhyānāmubhayātmakasya manasaśca rajasastṛbhayatra kriyotpādanadvāreṇa kāraṇamastīti na vaiyartham
taduktamīśvarakṛṣṇena
“abhimāno'haṅkārastasmād dvividhaḥ pravarttate
sargaḥ
ekādaśakaśca gaṇastanmātrā pañcakaścaiva
sāttvikamekādaśakaḥ pravarttate vaikṛtādahaṅkārāt
bhūtādestanmātraḥ sa tāmasastejasādubhayam
buddhīndriyāṇi cakṣuḥśrotraghrāṇarasanātvagākhyāni
vākpādapāṇipāyūpasthākhyāni karmendriyāṇyāhuḥ ||”
ubhayātmakabhatra manaḥsaṅkalpavikalpātmakamindriyacce ti | vivṛtañca tattvakaumudyāmācāryyavācaspatibhiḥ| kimavasthā vikṛtadastyu
viyadādīni pañcabhūtāni ekādaśendriyāṇi
ca| taduktaṃ ṣor̤aśakastu vikāra iti ṣor̤aśasaṃkhyāvacchinno gaṇaṣoḍaśako vikāra eva na
prakṛtirityarthaḥ | yadyapi pṛthivyādayo goghaṭādīnāṃ prakṛtistathāpi na te pṛthivyādibhyastattvāntaramiti na prakṛtiḥ | tattvāntaropādānatvameva prakṛtitvamabhimataṃ goghaṭādīnāṃ
sthūlatvendriyagrāhyatvayoḥ samānatvena tattvāntaratvābhāvaḥ | tatra śabdasparśarūparasagandhatanmātrebhyaḥ
pūrvvapūrvvasūkṣmāmṛtasahitebhyaḥ pañca mahābhūtāni
sāṃkhya
sāṃghātikaḥ, tri, (saṃghāte sādhuḥ| saṃghāta + “guḍā
dibhyaśch|” 4|4

520.10-2

iti ṭhañ, |)
samyakprakāreṇa hananakārakaḥ| mārālakaḥ
jaśvanacatvāvardhakapor̤aśanacavam | yathā,“jāymādyaṃ karma tato'pi daśamaṃ sāṃghātikaṃ
por̤aśabham ||”
sāṃdṛṣṭikaṃ, klī, (saṃdṛṣṭau pratyakṣe bhavam | saṃdṛṣṭi
+ ṭhañ |) sadyaḥphalam| ityamaraḥ || dṛṣṭipairikalpanānyāyaḥ| yathā| dauhitrāstattvasantatnābhāve pituradhikāravat dauhitrāntapitṛsantatnābhāve pitāmahādhikārasya sāṃdṛṣṭikanyāyāsahatvācca | yathā pittabhāve mātā tathā pitāmahābhāve pitāmahyāpi sāṃdṛṣṭikanyāyena pitāmahyādhikārasya sidatvācca | iti jīmūtakṛtakāṃlaḍādāyakramasaṃgrahaḥ
sāṃyātrikaḥ, puṃ, (saṃyātvā dvopāntaragamanam
sā prayojanamasyeti | saṃyātā + “tadasya prayaujanam |” iti ṭhañ |) potavaṇik | ityamaraḥ
1

520.58

12 || dve vahitnagāmini vaṇigjane
saṃpūrvvādyātiddīpāntaragamanavṛttistatastyāsañciti taḥ striyāmāp saṃyātrā dvopāntaragamanaṃ
tadasya prayojanamiti vikārasaṃgheti ṣṇikaḥ
samyak yātvā saṃyātrā tayā vyavaharatīti ṭhave
kāditi ṣṇiko vā | iti bharataḥ || (yathā,
harivaṃśe

520.4

14
“siddhiḥ sāṃyātrikāṇāntu velā tvaṃ sāgarasya ca ||”)
saṃyugīnaḥ, tri, (saṃyuge sādhuḥ | saṃyuga + “pratijanādibhyaḥ khañ |” 4

520.8

66 | iti
khañ |) yuddhakuśalaḥ | raṇe sādhuḥ | ityamaraḥ
2

520.11

77 || (yathā, raghuḥ

520.3

30
“ityapāstamakhavighnayostayoḥ
sāṃyugīnamabhinandya vikramam
ṛtvijaḥ kulapateryathākramaṃ
vāgayatasya niravarttayan kriyāḥ ||”)
saṃrārāviṇaṃ, klī, (saṃ + rūṣa dhvanau + “abhividhau
bhāve inuṇ |” 3

520.15

44 | iti inuṇ
“ṛṇiguṇaḥ |” 4|4

520.7

iti svārthe ṣaṇ |)
hṛṣṭasya samyak śabdaḥ | iti mugdhabodhavyākaraṇam || saṃpūbbaṃ rūla dhvanau bhāve ṇini gittvāhṛddhau saṃrāviṇa iti sthite tataḥ svārthe ṣṇaṃ
ṇittvaṃ virādyaca iti vṛddhau yayorlopa ityakāralope sāṃrāviṇaṃ hṛṣṭasya samyak śabdo vyāsa
ityarthaḥ | iti taṭṭīkāyāṃ durgādāsaḥ || (yathā,
anargharāghave

520.8-2

57
“yaṃ dormmāttraparicchedī yudhi mudotkṣipta pratocchammukhaḥ
saṃnene daśabhirnijerapi mukhaiḥ sāṃrāviṇaṃ
rāvaṇaḥ ||”)
sāṃvatsaraḥ, puṃ, (saṃvatsaraṃ tajjñānopayogi śāstraṃ
vetti adhīte vā | saṃvatsara + aṇ |) gaṇakaḥ
ityamaraḥ |2

Linked texts (3)