Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 536

Śabdakalpadruma 536

Language
Sanskrit

536.1

devaḥ| viṣkambhādisaptaviṃśatiyogāttargataikaviṃśayogaḥ| iti medinī || tatra jātaphalam
“asādhyasādhyaḥ kila sādhyajātaḥ
śūro'tidhīro vijitāripakṣaḥ
buddhyā hyapāyaiḥ parisādhitārthaḥ
paraṃ kṛtārthaḥ sutarāṃ vinītaḥ||”
iti koṣṭhīpradīpaḥ
sādhyaḥ, tri, (sādha + ṇyat |) sādhanīyaḥ| iti
medinī || yathā,—
“ṛṇādiṣu vivādeṣu sthiraprāyeṣu niścitam
jane vādhyadhike cārye proktaṃ sādhyaṃ na sidhyati||”
iti mitākṣarādhṛtakātyāyanavacanam
sādhanāṅgībhimataḥ| sa tu pakṣaḥ| yathā,—
“pratijñādoṣanirmuktaṃ sādhyaṃ satkāraṇānvitam
niścitaṃ lokasiddhañca pakṣaṃ pakṣavido viduḥ ||”
sādhyaṃ sādhanāṅgībhimataṃ pakṣaṃ viduḥ| yadyapyatra
sādhyaṃ jñāpyaṃ tadviśiṣṭadharmī pakṣa iti bhedastathāpyatra vākyagatyārṇādidharmīviśeṣaviśiṣṭasya pakṣatayā dharmiṇo'dharmopadereva sādhyatvāt
sādhyapakṣayorbhedāmidhānam | iti vyavahāratattvam || || anumitividheyaḥ| yathā| sādhyatāvacchedakamiti anumitividheyatāvacchedakamityarthaḥ| iti siddhāntalakṣaṇajāgadīśīṭīkā
mantraviśeṣaḥ| yathā,—
“nāmādyakṣaramārabhya yāvanmantrādimākṣaram
caturbhiḥ koṣṭha raikekaṃmiti koṣṭhacatuṣṭayam
punaḥ koṣṭhagakoṣṭheṣu savyato nāma cāditaḥ
siddhaḥ sādhyaḥ susiddho'riḥ kramājjñeyā manīṣibhiḥ
siddhaḥ sidhyati kālena sādhyastu japahomattaḥ
susiddho grahaṇamātreṇa arimūlaṃ nikṛntati ||”
iti tantrasāraḥ
sādhyatāvacchedakaṃ, klī, (sādhyatāmavacchinattīti
ava + chida + ṇul | ) anumitividheyāṃśe
bhāsamāno dharmaḥ| yathā sādhyatāvacchedakamiti
anumitividheyatāvacchedakamityarthaḥ | tathā
coktaṃ vyāptijñānāṅgasaṃgrahe daṇḍatvaprakārikā daṇḍatvavattānityekānumitinaṃ tu daṇḍivān ityākārā daṇḍaprakārikāpi tasya vyāpakatāvacchedakatvenāvaśāt kāraṇabādhena tadasambhavāditi
bhāvaḥ iti | siddhāntalakṣaṇasya jāgadīśau
ṭīkā
sādhyasiddhipādaḥ, puṃ, (sādhyasya siddhiryatra| tādṛśaḥ
pādaḥ|) vyavahārasya caturthapādaḥ| sa ca nirṇayapādaḥ| yathā| pratyarthino'grato lekhyamiti
bhāṣāpādaḥ prathamaḥ| śrutārtheṇottaraṃ lekhyamityuttarapādo dvitīyaḥ| tato'rtho lekhyetū sadya iti
kriyāpādastṛtīyaḥ| tatsiddhau siddhimāpnoti
iti sādhyasiddhipādaścaturthaḥ| yathā,—
“bhāṣottarakriyāsādhyasiddhibhiḥ kramavṛttibhiḥ
cācisacaturaṃ śastu catuṣpādbhidhīyate ||”
iti mitākṣarā
sādhvasaṃ, klī, (sādhusamastīti | sādhu + asa +
ac | ) bhayam | ityamaraḥ

536.21

7

536.3

(yathā, bhāgavate

536.15

1

536.3-2

“antakāle'pi puruṣa āgate gatasādhvasaḥ
chittvādasaṅgaśastreṇa spṛhāṃ dehe'nu ye ca tam ||”
svati nāśayatīti | so + “svaterdhuñ |” iti
asac dhuk ca | pratibhā | ityuṇādiṭokāyāṃ
ujjvalaḥ

536.6

117 || bhāśikāvṛviśeṣaḥ
iti sāhityadarpaṇam