Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 6

Śabdakalpadruma 6

Language
Sanskrit

Contents

6.1

ityāyudāttaḥ |) hiṃsraḥ
sutaḥ | śamśadhātoḥ ṣṭayanpratyayena niṣpannametat
śaka, ra ṅa nāthanasūpayoḥ | iti kavikalpadrumaḥ
(bhā0-ātma0-sase | śyaka0-śaṅkāyāṃ saka0seṭ|) nāyo bhayam śaṅkā saṃśayāropaḥ
ra, śaṅkate bādhrājjanena | ṅa, śaṅkate putramarthaṃ
svāmī | śyāṅkanto putraste vā iti saṃśayamāropayatītyarthaḥ | iti durgādāsaḥ
śaka, ḷ raṭ ja śaktau | iti kavikalpadrumaḥ || (khā0para0-saka0-aka0 ca-veṭ |) na, śaknotyaśakyamapyājī vijetuṃ ya iti halāyudhaḥ | rara, aśakat
aśakot aśrācīt | kariṣyenāñjantivyaṃ ṅa
ratyanye | ja, śakitvāti śaktvā | pṛthak- ṭhādādo na syādiḥ | dvārevānimittauvilīye | gaḍakharādayaścaḥ kaiṣāciccharīthāt | dvayoriva cakaḥ
loko | yathā ca | śaktā'sya samunubhavitoṃ nigetuśakaṭāḥ
śakunaṃ
śakunaṃ
śūka,
śakaḥ,
śakaṭaḥ,
śakaṭahā,
śakaṭāhvā,
śakalaṃ,
śakalaḥ,
śakalī,
śakāntakaḥ,
śakāraḥ,
śakāriḥ,
śakunaṃ,
iti vasantarājaśākune vicāritāḥ śubhāvahāḥ
atha narāṅgitavicāraḥ
“athābhidhāsye dvipadeṣu tāvat
pradhānabhāvāt śakunaṃ narāṇām
naimittikaṃ yat pratibhādya sarvvaṃ
phalaṃ śubhāśobhanayorbravīti
naro'bhirūpaḥ sitavastramālyo
vācaṃ praśastāṃ madhurāśca jalpan
śastrauṣadhā yoṣidapi prayāṇe
praveśakāle ca karoti siddhim
vamadudviśo ṅganamāvagandhaḥ
ścitra (unamānyajateladigdhāḥ
kalā gabharvato rudanto
malāntimonmāttarādhāvaca
hīno hiyattaṅgavyavimuktakakṣāḥ
anekakakṣāḥ kharabhairavarakṣāḥ
sannāsisaṃkrandanapuṃsakādyā
duḥkhāvahāḥ sadyasamohiteṣu
pṛṣṭhopatitrāṃśca śaṇairyayutto
veśyā kumārī sahṛdaḥ surūprāḥ
nāryyo narāścāpyahatādhirūr̤hāḥ
subhāya dṛṣṭāḥ śakunodyameṣu
kṛṣṇāmbarāḥ kṛśavilepanāḍhyā;
kṛṣṇāṃ sṛjaṃ mūrddha vihārayantī
dṛṣṭā yakīpā yadi laggravarṇā
nārī naraṃ sāṣṭipado bhavanti
śvetāmbarā śvetavilepanāḍhyā
mālāṃ sitāṃ mūrddhi vihārayantī
dṛṣṭā prasannā yadi gauravarṇā
nārī naraiḥ syātsadabhīṣṭasiddhiḥ
chatrātapatvaḥ suviśuddhavāsāḥ
puṇyānvitaśvandanacarcitāṅgaḥ
niśrīvayuktaḥ stabhabhojano vā
vipraḥ paṭhan yacchati sarvvasiddhim
abhyudgacchati yasya hi yāne
strīpuṃsayoḥpyathavā phalahastaḥ
sarvvasamīhitasiddhirathastaṃ
tasya narasya bhavatyacireṇa ||”
• iti vasantarājaśākune narākṛticittasaṃjñam
“gacchati pṛṣṭhe puratastathaiva
vāmobhayoḥ kenaciducyamānā
sarvvāśiṣaścātiśayena tābhyaścittasya tuṣṭirvijayotha puṃsām
siddhau virātā jahi chindhi bhindhi
caittvādyayaḥ śatruvadhodyatānām
kva yāsi mā gacchata cevamādyāḥ
prayojanārambhanivāraṇārthāḥ
sthairyyaṃ sthirāthānugamanaṃ tadarthādākhyābhidṛttirvinivarttanāthāt
lābhaṃ jayaṃ bhaṅgamamaṅgalaṃ vā
ugraṃ bhavedrodanamadhyabhāge
bhayaṃ bhaveḍuṅkṛtibhāsabhūte
nairṛtyakoṇe raṇamārgarodho
vāyavyakoṇe ruditaṃ samaṣṭe
smṛkuḥ subhānāṃ ruditena pṛṣṭhe
lābho bhavettatta nivarttanena
vyuktastadādye ruditena gantuḥ
siddhiṃ vidhatte ruditaṃ ripūṇām ||”
iti vasantarājaśākune narākṛti upaśrutiprakaraṇam || || vaktavyamatrakāṭakūṭiḍimakārakhaṇḍamāsabhāradājamayūrakapiñjala-lāvakaśukrolūkapapotagovatsakukuṭa kalaviṅkabhāratīcāsaśvañcanakākapiṅgalāsvarūpāṇi śakunāni ghoṭakavṛṣabhaśvivakharagomahiṣyājāmaharṣe ḍakoṣṭravṛkṣchūndaśaumṛgikamārjāravānarakhaḍgavarāha nakulānna maṅgalavṛktikapipīlikāpalī-kukkura|dirūpaśakunānica vasantarājaśākune draṣṭavyāni | hastiśaśakaradagāśvapadabharaṇḍarabhasarparūpāṇi śakunāni
sattaskandhe draṣṭavyāni
śakunaḥ, puṃ, (śaka + unaḥ |) pakṣimātram | (yathā,
mahābhārate

6.10

72

6.31

“taṃ vane vijane garbha saṃvṛtāṅgāsamākule
dṛṣṭvā śayārna śakunāḥ samantāt paryyavārayan ||”)
pakṣiviśeṣaḥ | śakuiti khyātaḥ | iti medinī
kaśyapapatnītāntrāyāḥ śyenaprabhrādayaḥ puttrāḥ | iti
śrīmadbhāgavatam || śapraśyāśubhaphalaṃ yathā,—
“vāme'pasavye purataśca pṛṣṭhe
yuddhaṃ tribhedaṃ maraṇaṃ khiyaśca
yantraḥ sthitaḥ san kurute krameṇa
śando'pasavyo'sya vipattihetuḥ ||”
iti vasantarājaśākunam
viprabhedaḥ | ityuṇādikoṣaḥ | tadvivaraṇaṃ bhāgavata uktam | gītaviśeṣaḥ | tattu utsavādiyu
maṅgalārthageyam | ityajayapālaḥ || śubhāṃśaṃso
iti śabdaratnāvalī
śakunajñā, strī, (śakunaṃ jānātīti | jñā + kaḥ
striyāmāp | ) vyelī | iti trikāṇḍaśeṣaḥ
śakunajñātari, tri|| ( yathā, kathāsaritsāgare

6.46

53
“grāhiṇonnāṣṭi vidvāṃsi svasattvā śakunajñayā
svatantrau'bhinavārūr̤ho yuvatīnāṃ manobhavaḥ ||”)
śakuniḥ, puṃ, (śakroti unnetumātmānamiti
śaka + “śakerunotthotthunayaḥ |” uṇā0 4

6.5

iti uniḥ |) pakṣī | ityamaraḥ || ( yathā,
manaḥ

6.5.p1

11
“kravyādān śakunīn sarvvāstathā grāmanivāsinaḥ
aniddiṣṭau śaphekāṃścaiṣṭiḍibhaśca vivarjayet ||”)
cillapakṣī | iti hemacandraḥ || saubalaḥ | sa tu
kauravamātulaḥ | (ayaṃ hi duryodhanamantrī | dūte
pāṇḍavān jitvā vanaṃ preṣayāmāsa | asau hi
kauravayuddhe sahadevena nihataḥ| etadvivaraṇaṃ mahābhārate grāhyaparvvaṇi draṣṭavyam || ) vavādyaikādaśakaraṇāgtargatasaptamakaraṇam | iti medinī
tatkaraṇajātana phalam
“parajanadhanaharttā vañcakaḥ krūraceṣṭaḥ
karaṇarukaravālo vāhyasattvābhipannaḥ
atiśayaparadārāsaktacittaḥ saroṣo
bhavati śakunisañjñā mānavaḥ śaugrakarmā ||”
iti koṣṭhīpradīpaḥ
duḥsahaputtraḥ | yathā, —
“duḥsahasyābhavat bhāryyā nirṛtirnāma nāmataḥ
jātā kacestu pāprāyāṃ ṛtau caṇḍāladarśanāt
tayorapatyānyabhavan jagadvyāpīni ṣoḍaśa
aṣṭau kumārāḥ kanyāśca tathāṣṭāvatibhīṣaṇāḥ
dantākṛṣṭiśrayottiśca parivarttastathā paraḥ
aṅgadhuka śakuniścaiva gandhaprāmaratistathā ||”
tasya pakṣa putrā yathā, —
“śyenakaḥtkapotāśca yulūkaścau ca vai sutān
avāpa śakuniḥ pañca jayaḍūsthān surāsurāḥ
śyenaṃ jagāda vai mṛtyuḥ kākaṃ kālo gṛhītavān
ulūkaṃ nirṛtiścāpi jayāścātibhayāvaham
gṛhaṃ vyādhisradīpto'ya kapotaśca svayaṃ yamaḥ
eteṣāmeva cenoktāḥ prajāḥ pāpopapādane
tasmāt śyenādayo yasya niloyanta śirasyatha
tenātmarakṣaṇāyālaṃ śāntiḥ kāryyā dvijottama
gehe prasutiraṃteṣāṃ tadvanmaur̤aniveśanam
na śastaṃ varjjayediṣṭaṃ kapotākrāntamastakam
śyenaḥ kapoto gṛdhro vā kauśiko vā grahe
dvijaḥ
praviṣṭaḥ kathayantyantaṃ vasatāṃ tatra veśmani
īdṛk parivrajehe śānti kuryyādvicakṣaṇaḥ
svapne'pi hi kapotasya darśanaṃ na praśasyate ||”
iti mārkaṇḍeyapurāṇe duḥsahavaṃśotpattināmādhyāyaḥ || || vikukṣipattraḥ | yathā,—
“vevasvatamanorāsīdikṣvākuḥ pṛthivīpatiḥ
tasya putraśataṃ cāsīdvikkukṣiśryeṣṭha ucyate
so'yodhyādhipativīrastasya pañcadaśa smṛtāḥ
śakunipramukhāḥ putrā rakṣitā romaharṣitāḥ ||”

6.5.p2

iti vahnipurāṇe sagaropākhyānanāmādhyāyaḥ