Shabdakalpadruma 65
Śabdakalpadruma 65
- Language
- Sanskrit
Contents
- 65.4 — 2 parts
65.179
śarāvaḥ, tri, (śvasatīti | śrū + “śṭavandyorāvaḥ |” 3|2
65.120
iti āvaḥ |) hiṃsraḥ
ityamaraḥ
śarāropaḥ, puṃ, (śaraṇāmāropo yasmin |) dyūtaḥ
iti jaṭādharaḥ
śarāliḥ, kho, śarālipakṣī | iti śabdaratnāvalī
śarālikā, strī, śarālipakṣī| iti śabdaratnāvalī
śarālī, strī, śarālipakṣī| iti śabdaratnāvalī
śarāvaḥ, puṃ strī, (śaraṃ jalaṃ avati racatīti
ava racane + aṇ |) mṛtpātraviśeṣaḥ | śūrā
iti bhāṣā | tatparyyāyaḥ | varddhamānakaḥ 2
ityamaraḥ || mārttikaḥ 3 śarāvaḥ 4 prājāpitram 5 pārthivam 6 mṛtsnasyam 7| iti
śabdaratnāvalī || (yathā, āryāsaptaśatyām
126
“udite'pi tuhinagahane gaganaprānte na
dīvyate tapanaḥ
katipayatṛṇapūruṣe śarāvaśirasi pradīpa iva ||”)
kur̤avadvayaparimāṇam | tat catuḥṣaṣṭitolakātmakam | sera iti bhāṣā | tatparyyāyaḥ
mānikā 2 | iti śabdamālā vaidyakaparibhāṣā ca
śarāvatī, strī, (śarāstṛṇaviśeṣāḥ santyasyāmiti | śara + matup | “śarādīnāñca |” 6
3
65.6
iti dīrghaḥ | ) nadīviśeṣaḥ | ityamaraḥ || (yathā, mahābhārate
65.20
6
65.15
“śarāvatī payoṣṇīñca veṇīṃ bhīmarathīmapi |”
lavasya rājadhānī | yathā, raghuḥ
65.3
67
“sa niveśya kuśāvatyāṃ ripunāgāṅkuśaṃ kuśam
śarāvatyāṃ satāṃ śakto janitāśrunnavaṃ lavam ||”)
śarāvāḥ, strī, ( śarāvasya vṛddham | ) kur̤avaparimāṇam | tat dvātriṃśatto lakātmakam | ādhasera
iti bhāṣā| iti vaidyakaparibhāṣā
śarāśrayaḥ, puṃ, (śarāṇāmāśrayaḥ | ) tūṇaḥ | iti
hemacandraḥ
śarāsanaṃ, kho, (śarā asyante ciṣyante'neneti
ama + karaṇe lyuṭ |) dhanuḥ | ityamaraḥ
(yathā, raghuḥ
65.1
52
“sa evamuktā maghavantamunmukhaḥ
kariṣyamāṇaḥ saśaraṃ śarāsanam | ”
puṃ, dhṛtarāṣṭraputtrāṇāmanyatamaḥ | yathā, mahābhārate
65.4
117
65.4.p1
“citropacittrau vitrācaścāvacitraḥ śarāsanaḥ ||”)
śarāsyaṃ, strī (śarā asyante'neneti | as+
ghayat |) dhanuḥ | yathā,—
“ciccheda tasya tān vāṇān śarāsyañca mahāsune
yuyudhāte'tisaṃrabdhau paramparavadhaiṣiṇau |”
iti mārkaṇḍeyapurāṇe jaiminikhaṇḍe purāṇaṃ paripūrṇam
36 nakhaḥ 37 patra 38 capeṭakaḥ 36 kaṇṭhaḥ 40
śirodhiḥ 41 manyu 42 mukham 43 coḍaḥ 44
cibukam 45 ṣṭhan 46 sṛkkam 47 tālu 48
radaḥ 46 jihvā 50 nāsā 51 bhrūḥ 52 gaṇḍaḥ
53 locanam 54 apāṅgaḥ 55 tārā 56
karṇaḥ 57 bhālaḥ 58 mastakam 56 keśāḥ 60
iti kavikalpalatā
parameśvaraśarīrato devānāmutpattiryathā, —
“sarvve devāḥ sapitaro brahmādyāścāṇḍamadhyagāḥ
viṣṇoḥ sakāśādutpannā itīyaṃ vaidikī śrutiḥ
ambikāpaśvinau gaurī gaṇavakto bhujaṅgamaḥ
kārttikeyastathādityo mātaro durgayā saha
diśo dhanapatirvidyādharmmo varuḥ śaśī tathā
pitaraśveti saṃbhūtāḥ prādhānyena jagatpateḥ
hiraṇyagarbhasya tanau sarvva eva samudgavāḥ
pṛthak pṛthak tato gaveṃ vahamānāḥ samantataḥ
ahaṃ yogyastvahaṃ yāgya iti teṣāṃ svano mahān
śrūyate devasamitau kṣubdhasāgarasannibhaḥ
teṣāṃ vivadamānānāṃ bahuvaktyā pārthiva
uvāca māṃ yajaskheti dhyāyasvaṃ gāmiti bruvan
prajāpatirahaṃ nūnaṃ śarīraṃ mahimā kṛtam
vināśumupagaccheta yato nāhaṃ mahānaham
evamuktā śarīrāttu vyaktvā vahnirniraryayau
nirgato'pi tatastasmiṃstaccharīraṃ na śīryyate
tato'śvinau mūrttimantau prāṇāpānaśarīragau
āvāṃ pradhānāvihvevamuktvāpyuccavasantau
evamuktā śarīraṃ tau vihāya kacidāsthitau
tayorapi cayaṃ kṛtvā coṇaṃ satpuramasthitaḥ
tanaścaivātravoddhāro prādhānyamapi saṃsthitam
sāpyevamuktvā ceṣṭātta niṣcakrāma bahiḥ śubhā
tayā vināpi tat kṣetraṃ vāgunaṃ savatiṣṭhate
tato gaṇapatiścākramāgrāścāpyo'bravīttadā
na mayā rahitaṃ kiñciccharīrastho'pi dūrataḥ
kālāntareṇvavasaktā so'pi niṣkramya dehataḥ
pṛthagbhūtastacāpyetaccharīraṃ nāpyanīnaśat
vinā saukhyañca taccaiva nathāpi na viśoryyate
śucirestu vihīnantu dṛṣṭvā kṣetraṃ vyavasthitam
śarīradhātavaḥ sarvve te brūyurvvākyameva hi
asmābhirvyatiriktasya na śarīrasya dhāraṇam
bhavatotyevamuktā te jagmuḥ sarvve śarīriṇaḥ
teṣvapetamapi kṣetraṃ puruṣeṇa prapālyate
taddṛṣṭvā tvabravīt skandaḥ so'haṅkāraḥ prakīrttitaḥ
mayā vinā śarīrasya sambhūtirapi neṣyate
evamuktā śarīrāttu sopyapetaḥ pṛthak sthitaḥ
tevācatena tat kṣetraṃ vinā suktavadāsthitam
taddṛṣṭvā kupito bhāsuḥ sa vyādityaḥ prakīrttitaḥ
mayā binā kathaṃ cetaminaṃ cakṣamapauyyate
evamuktvātha yātaḥ sa taccharīraṃ na śauryyate
tataḥ kāmādistyātya gaccho mātulakasaṃjñitaḥ
na mayā yatiriktasya śarīrasya vyavasthitiḥ
evamuktvā sa yātastu śarīraṃ tanna śīryyate
tato māyābravīt kopāt sā ca durgā prakorttitā
na mayāsya vinā bhūmirityuktāntardadhe punaḥ
tato diśaḥ samuttasthurucuścaiva vaco mahat
nāsmābhī rakṣitaṃ kāryaṃ bhavatīti na saṃśayaḥ
catasra āgatāḥ kāṣṭhā apayātāḥ kṣaṇāttadā
tato dhanapatirvyādharmmo tattaktasambhavaḥ
śarīrastheti so'pyavaktā mūrddhānago'bhavat
tato viṣṇormano brūyāt kāryaṃ deho mayā vinā
kṣaṇamapyutsahe sthātumityuktvāmtardadhe punaḥ
tato dharmma 'bravīt śaktit parahitasādhanam
idānīṃ madhyapagate kathametadbhaviṣyati
evamuktvā gate dharme taccharīraṃ na śīryyate
tato'bravīcchaṅkādevaścāyakto bhūtanāyakaḥ
mahattattvaṃ so mayā hīnaṃ śarīraṃ no bhavedadyayā
evamuktvā gataḥ śambhustaccharīraṃ na śīryyate
taddṛṣṭvā pitaraśvocustasmānā yāvadasadbhiḥ
prāṇāntarebhiretasya śarīraṃ śīryyate dhruvam
evamuktā tu taṃ deśaṃ tyaktvāmtarhiānamāgatāḥ
agniḥ prāṇaḥ apānaśca ākāśaśceva dhātavaḥ
caitraṃ tadvanmahaṃkāro dhātuḥ kāmādayo mayā
kāṣṭhā vāyuvidyādharmmī śambhu cetendriyārthakāḥ
etermuktantu tat kṣetraṃ muktāviva sumaṃsthitam
somena pālyamānantu puruṣeṇānurūpiṇā
evaṃ vyavasthite some ṣoḍaśātmanyathākṣaraṃ
prāktanaṃ guṇopetaṃ caittatsuptāya yadvadan
prāgavastaṃ śarīrantu dṛṣṭvā sarvvañcapālinam
tāḥ cetadevatāḥ sarvā vailakyaṃ bhāvamāśritāḥ
tamevaṃ tuṣṭuvuḥ sarvvāstaṃ devaṃ parameśvaram ||”
65.4.p2
iti vārāhe mahātapopākhyānanāmādhyāyaḥ