Shabdakalpadruma 70
Śabdakalpadruma 70
- Language
- Sanskrit
Contents
- 70.5 — 2 parts
70.1
“pra śarhaṃ ārga prathamaṃ vipaṇyā |”
“śarhastejaḥ |” iti tadbhāṣye sāyaṇaḥ
vaddhaḥ | yathā, tatraiva
70.2
64
70.1-2
“vṛce śarddhāya sumakhāya vedhase |”
“śarddhāya saṃddhāya |” iti tadbhāṣye sāyaṇaḥ
pravṛddhanapole, tri | yathā, tatraiva | 1|37
70.2-2
“pravaḥ śardvāya ghṛṣvaye lṣeṣa tubhyāya suṣṭaye |”
“śardvāya pravṛddhanapaulāya|” iti tadbhāṣye sāyaṇaḥ||)
śarddhañjahaḥ, puṃ, (śarddhaṃ jahātīti | hā+“ejeḥ
khaś |”3
70.3
28 | ityatra | “vātaśūnīmilaśarddheṣviti |” khaś | “arurdviṣadajantasyati |”
6
70.144
67 | iti sum |) māṣaḥ | yathā
śarddhaṃ cānilaṃ jahāti iti śarddhañjaho māṣaḥ
iti mugdhabodhavyākaraṇaṭīkāyāṃ durgādāsaḥ
śarddhanaṃ, klo, (śarddha+lyuṭ |) adhovāyuḥ | iti
maguṭīkāyāṃ kalpadrumaḥ || vātakarma iti
bhāṣā
śarvva, hiṃse | gato | iti kavikalpadrumaḥ || śarvvati
iti durgādāsaḥ
śarmma, [n] klo, (śṛ+“sarvvadhātubhyo manin |”
uṇā0 4
70.4
iti manin |) sukham
ityamaraḥ || (yathā, ṛgvede
70.4-2
95
70.78
“tasmā abhibharvvataḥ śarmma yaṃ sat |”
“śarmma sukham |” iti tadbhāṣye sāyaṇaḥ || yathāca
kathāsaritsāgare
70.3-2
46
“svāmibhaktastaretasya śarmmopāyamimaṃ śṭaṇu |”)
tadvati, tri | gṛham | iti nighaṇṭuḥ
70.3-3
4
yathāca ṛgvede
70.4-3
13
70.144-2
“sa naḥ śarmmāṇi vītaye'sminyakṣatu śantamā |”
“śarmmāṇi śarmmaśabdā gṛhavācī chāyā śarmmeti
tannāmasu pāṭhāt |” iti tadbhāṣye sāyaṇaḥ ||)
śarmmā, [n] puṃ, (śṭaṇātyaśubhamiti | śṛ+“sarvvadhātubhyo manin |” uṇā0 4
70.3-4
iti
manin |) brāhmaṇasyopādhiviśeṣaḥ | yathā, —
“śarmmaśarmmādike kāryyaṃ śarmmā tarpayakarmmaṇi
śarmmaṇo'bhyadyakāle ca pitṝṇāṃ dattasaccayam |”
śarmmotyanena gotrasambandharūpāṇi pitṛṇāṃ parikalpayantilekavākyatayā śarmmāṇaṃ nāma pratīyate
tathā ca viṣṇupurāṇam
“tataśca nāma kurvvota pitaiva daśame'hani
devapūrvvaṃ narākhyaṃ hi prarmmavarmādisaṃyutam ||”
devāta pūrvvaṃ narākhyaṃ naranāma tacca viśiṣṭaṃ śarmmeyutam | etacca vipraparam
“śarmmā devaśca viprasya varmma cātā tta bhūbhujaḥ
bhūtirdattaśca vaiśyasya dāsaḥ śūdrasya ka|rayet ||”
iti yamavacanāt
atra cakāreṇa devaśarmmaṇoḥ samuccayaḥ | atrāpi
śarmmādvāntatāmāha śātātapaḥ
“śarmmāntaṃ brāhmaṇasya syādvarmmāntaṃ kṣatriyasya ca
dhanāntañcaiva vaiśyasya dāsāntaṃ cāntyajanmanaḥ ||”
iti brāhmatvattvam
( tathā ca viṣṇupurāṇe
70.1-3
10 | 8-6
“tataśca nāma kurvvota pitaiva daśame'hani ;
devapūrvaṃ narākhyaṃ hi śarmmavarmmādisaṃyutam
praśasti brāhmaṇasyoktaṃ varmmati kṣatrasaṃśrayam
guptadāsātmakaṃ nāma praśastaṃ vaiśyaśūdrayoḥ ||”
“daśame'hani vyatīte iti śeṣaḥ | tañcāśīcāntopalakṣakam | atraiva kālāntaramapyāha
yathā, —
‘nāmadheyaṃ daśamyāmca kecidicchanti pārthiva
dvādaśyāmathavā rājnāṃ māse pūrṇe tathāpare |’
iti
devapūrvaṃ kuladevatānāmapūrvakaṃ kuladevatāsambandhaṃ
nāma kuryyāt iti praśokeḥ | narākhyaṃ puruṣavācakam | tacca prānta śarmmavarmmādisaṃyuktam | yathā,
somaśarmmā indravarmmā cakradhanvā candraguptaḥ
śivadāsaḥ ityādi |” iti taṭṭīkāyāṃ khāmī
“tatrādau nāma nirṇayaḥ
‘śarmeti brāhmaṇasyoktaṃ varmmati chatrasaṃśrayam
guptadāsātmakaṃ nāma praśastaṃ vaiśyaśūdrayoḥ ||”
ityaneti ṣaḍakṣarasena yadyapi śarmmapadātmakameva
nāmāvagamyate tathāpi nāvakalpaṃ na nāma kintu
tadannāmeti nirṇoyate dvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ ityādi
yadyadarśanāt | evañca hariśarmmā nārāyaṇaśarmmatyādi vidhāti śarmmapadamātrātmakatvāt tannāmacaturakṣaratā na syādeva | tathāca nārāyaṇādipadaśarmmapadabhyāṃ nirṇītameva nāma dākṣarādikantu śarmmapūrvvapratīkamāśrayeva ataeva
dānādau nāmoñcāraṇe caitraśarmmaṇe ityeva
śrūyate | gobhilaḥ
‘śarmmaśarmmādike kāryyaṃ śarmmā tarpayakarmmaṇi
śarmmaṇo'bhyadyakāle syādevaṃ kurvvanna muhyati |’
idamapyuttarapratīkamāśrapadamuktasaṅketena saṅketabalatvāt | etena śarmme sukhanīyamiti karkadarśanāt
śarmmapadamarthaparaṃ tena śubhaṅkaretyādyeva nāmetyapāstaṃ
gobhilavirodhāt | karkeṇa pūrvvapratīkamāśrapadam
tena śubhaṅkaraśarmmā bhīmaśarmmatyādi sidhyati evañca
dvyakathe caitādṛśameva nāma teṣāṃ prayoktyam
apavādakābhāvāditi | atraiva manuḥ
‘maṅgakhyaṃ brāhmaṇasya syāt kṣatriyasya balānvitam
vaiśyasya dhanasaṃyuktaṃ śūdrasya tu jugupsitam
śarmmavadbrāhmaṇasya syādrāśo rakṣāsamanvitam
strīṇāṃ sukhodyamakrūraṃ viśadārthaṃ manoharam
maṅgalāṃ dīrghavarṇāntāmāśīrvādābhidhāvavat ||’
śarmmavanmaprabhṛtīni uttarapadāni kāyyīṇīti
maguṭīkāpi | strīnāma tu yaśodhodevītyādi
strīṇāṃ dāntamityapi pūrvvapratīkamāśrapadam
vaiśyasya guptāntamiti tu parāśaraḥ | evañca
dānādau caitraśarmaṇe brāhmaṇāyetyādi svarūpaṃ
vācyam ||” iti haitanirṇayaḥ | | )
śarmmaraḥ, puṃ, vastrabhedaḥ | iti gharaṇiḥ
śarmmarā, strī, dāśadaridrā| iti dharaṇiḥ
śaryyā, strī, rātriḥ | yathā, —
“jiyāmā śarvvarī śayyā śyanī jabahā capā |”
iti bharatadhṛtavāḍaspatiḥ
( dṛṣuḥ | yathā, ṛgvede
70.4-4
14
70.6
“śaryyāsaṇvatā mayuṅkta |” “śaryyā iṣavaḥ śaramayyaḥ | iti yāskaḥ ||” iti tadbhāṣye sāyaṇaḥ
aṅguliḥ | yathā, tatraiva
70.5
110
70.5.p1
“śaryyābhirnabharamāṇogabhastyoḥ |”
“śaryyābhiraṅgalībhiḥ |” iti tadbhāṣye sāyaṇaḥ ||)
śaryyātiḥ, puṃ, vaivaśvatamamuputraḥ | tasya putra ānarttaḥ
yathā, —
“ānartto nāma śayyāteḥ sukanyā nāma dārikā
ānarttasyābhavat putro rocamānaḥ pratāpavān
ānarttā nāma deśo'bhūnnagarī ca kuśasthalī ||”
70.5.p2
iti mātsye 12 adhyāyaḥ