Shabdakalpadruma 709
Śabdakalpadruma 709
- Language
- Sanskrit
Contents
- 709.55 — 2 parts
709.1
surāṣṭraḥ, puṃ, (surasya ājñā bhrājñā yasya |) devadāru | iti śabdaratnāvalī || ( kaścit klo
asya paryyāyo yathā,—
“suradāru drukillimaṃ surāṣṭraṃ bhadradāru ca
devakāṣṭhaṃ pāṃtadāru devadāru ca dāru ca ||”
iti vaidyakaratnamālāyām ||)
haridruhakṣaḥ ! maruvakaḥ | iti rājaninirghaṇṭaḥ
suri, [ r ] tri, ( su śobhanaṃ rā dhanaṃ yasya | )
śobhanadhanavat | iti mugdhabodhavyākaraṇam
suruṅgaḥ, puṃ, śobhāñcanaḥ | iti śabdamālā
suruṅgā, strī, suraṅgā| som̐dha iti suraṅga iti ca
bhāṣā | tatpayyāyaḥ | sandhilā 2 sandhiḥ 3
iti jaṭādharaḥ || ( yathā, mahābhārate
709.11
148
709.58
“śvātvā tu tadgṛhaṃ sarvvamādīptaṃ pāṇḍunandanāḥ
suruṅgāṃ viviśustūrṇaṃ mātrā sārddhamarindamāḥ ||”
suruṅgāstriḥ, puṃ, ( suruṅgāyāmastiriva |) cauraviśeṣaḥ | yathā,—
“kujambhilaḥ suruṅgākhirupacomaḥ saraṅgayuk |”
iti śabdaratnāvalī
surupaṃ, klo, (su śobhanaṃ rūpamasya |)tūtam| iti
rājanirghaṇṭaḥ
surūpaḥ, tri, (su sundaraṃ rūpamasya |) śobhanarūpaviśiṣṭaḥ | yathā,—
“sundaraṃ ruciraṃ cāru manojñaṃ mañju mañjulam
kāntaṃ manāramaṃ rucyaṃ sūpamaṃ sādhu prābhanam
valgu hāri surūpābhirūpadvayamanoharam ||”
iti jaṭādharaḥ
( yathā, bṛhatsaṃhitāyām
709.23
40
“śāmbaśca gadāhastaḥ pradyumnaścāpabhṛt surūpaśca ||”
vidvān | yathā,—
“vidvān viparyyahyāpannaḥ san sudhīḥ kovido budhaḥ
vyakto manāpo jñaḥ prājñaḥ saṃkhyāvān paṇḍitaḥ
kaviḥ
dhomān śūriḥ kṛtiḥ sṛṣṭillevyavarṇo vicakṣaṇaḥ
prāsarūpasurūpābhirūpadūradṛśaḥ samāḥ ||”
iti jaṭādharaḥ
surūpo yathā | nakulaḥ 1 purūravāḥ 2 aśvinokumārau 3 nalakūbarau 4 kandarpaḥ 5 śāmbaḥ 6
iti kavikalpalatā
svarūpā, strī, (su śobhanaṃ rūpaṃ yasyāḥ|) jñānapūrṇā
bhāryyā | iti rājaninirghaṇṭaḥ
surūhakaḥ, puṃ, gahvabhāvaḥ | iti hemacandraḥ
murejyaḥ, puṃ, (surāṇāṃ ijyaḥ | ) bṛhaspatiḥ
iti kaścit || (yathā, bṛhatsaṃhitāyām
8
709.31
“viṣṇoḥ surejyo balabhid dvāśastvaṣṭottarāproṣṭhapadādhipeśca ||”)
surebhyā, stro, (surāṇāmijyā |) tulasī | iti
rājanirghaṇṭaḥ
surendraḥ, puṃ (mareṣu indraḥ aiśvaryyaśālī |) indraḥ
iti kaścit || (yathā, bhāgavate | 8|7
709.11-2
“na te giritrākhilalokapāla
viriñcavaikuṇṭhamurendragamyam ||”
lokapālaḥ | iti malināthaḥ || yathā, raghuḥ
3
709.7
“surendramātrāśritagarbhagauravāt
prayatnamuktāsanayā gṭahāgataḥ ||”
tathāca manuḥ
709.5
5
“yasmādeṣāṃ surendrāṇāṃ mātrābhyo nirmito
nṛpaḥ
tasmādabhibhavatyeṣa sarvvabhūtāni tejasā ||”)
surendrajit, puṃ, (surendraṃ devarājaṃ jitavāniti
ji + kvip | tugāgamaśca |) garur̤aḥ | iti
trikāṇḍaśeṣaḥ || indrajit
surebhaṃ, klī, (su + rebha + ghañ |) raṅgam | iti
trikāṇḍaśeṣaḥ
surevaṭaḥ, puṃ, rāmapūgaḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ
sureśvaraḥ, puṃ, (surāṇāmīśvaraḥ |) rudraḥ | iti
jaṭādharaḥ || (yathā, mātsye
709.3
28—30
“ajaikapādahirbudhro virūpākṣo'tha raivataḥ
haraśca bahurūpaśca tryambakaśca sureśvaraḥ
sāvitraśca jayantaśca pinākī cāparājitaḥ
ete rudrāḥ samākhyātā ekādaśa gaṇeśvarāḥ ||”
indraḥ | yathā, raghuḥ
709.4
54
“narendrasūnuḥ pratisaṃharanniṣuṃ
priyaṃvadaḥ pratyavadat sureśvaram ||”
devaśreṣṭhe, tri | yathā, bhāgavate
709.8
15
709.6
“brahmā jagadgururdevaiḥ saharttṛbhyaḥ sureśvaraiḥ
vaiṣṇasya dakṣiṇe haste dṛṣṭvā cihnaṃ gadābhṛtaḥ
pādayoraravindañca taṃ vai mene hareḥ kalām ||”
sureśvarācāryyaḥ | yathā, pañcadaśau
709.3-2
180
“anyāṃścābhyāsasamprāpti jīvakūṭarakhayoriva
īśvarabrahmaṇoḥ śivaṃ śrutvā brūte sureśvaraḥ ||”)
sureśvaro, strī, (surāṇāmīśvarī |) svargagaṅgā
iti śabdaratnāvalī || durgā ca
sureṣṭaḥ, puṃ, (surāṇāmiṣṭaḥ |) śivamantrī | śālaḥ
surapunnāgaḥ | iti rājanighaṇṭaḥ
sureṣṭā, strī, (surāṇāmiṣṭā |) brāhmī | iti
rājanighaṇṭaḥ
surottamaḥ, puṃ, (sureṣu uttamaḥ |) sūryyaḥ | iti
kecit || devaśreṣṭhaśca || (yathā, mahābhārate
709.7-2
56
709.5-2
“vipriyaṃ hyācaran martyo devānāṃ mṛtyumṛcchati
brūhi māmanavadyāṅgi ! varayasva surottamān ||”)
surottaraḥ, puṃ, (sureṣu tatpūjaneṣu uttaraḥ śreṣṭhaḥ |)
candanam | iti śabdacandrikā
surodaḥ, puṃ, (surā udakaṃ yasya | uttarapadaśveturadakasyodādeśaḥ |) surāsamudraḥ | iti jaṭādharaḥ
( yathā, bhāgavate
709.32
1
709.68
“khārodekṣurasoda-suroda-ghṛtoda-cīroda-dadhimaṇḍoda-śuddhodāḥ sapta jaladhayaḥ ||”)
sulakṣaṇā, strī, (suśobhanaṃ lakṣaṇaṃ yasyāḥ |) umāsakhīviśeṣaḥ | iti śabdamālā || sundaralakṣaṇayuktā, tri || (yathā, kathāsaritsāgare | 15
709.68-2
“tacchrutvā vyasṛjat rājā so'tha pratyayitān
dvijān
gatvā sulacaṇā sā vā na vetyālocanāmiti
sulabhaḥ, tri, sukhena labhyate iti|su + labha + khala
“na duhurthā kevalayābhyām |” 7|1
709.67
iti
numāgamo na |) sulabhyaḥ | anāyāsaprāpyaḥ
yathā, śāṅgiśatake
“sulabhaṃ sakalaṃ puṇyaṃ yannadānādikaṃ phalam
mahrārghāyaiva satiledurlabhaṃ pitṛtarpaṇam ||”
sulabhā, strī, (sukhena labhyate iti | śama + khala
ṭāp |) māpaparṇī | dhūstrapalrā | iti rājanighaṇṭaḥ
sulocanaḥ, puṃ, (śobhane locane yasya |) hariṇaḥ
iti rājanighaṇṭaḥ || duryyodhanaḥ | iti kecit
(dhṛtarāṣṭraputtrāṇāmanyatamaḥ | yathā, mahābhārate
1
709.55
84
“viviṃśatirvikarṇaśca jalasandhaḥ sulocanaḥ ||”)
sundaracakṣurmukte, tri || (yathā, mahābhārate
3
709.55.p1
12
“atīvasukumārāṅgīṃ tanumadhyāṃ sulocanām
ākṣipantīmiva ca bhāḥ śaśinaḥ svena tejasā||”
sulocanā, strī, (śobhane locane yasyāḥ |) mādhavarājapatnī | yathā, —
mādhava uvāca
“śrīmadvikramabhūpartuḥ puttro'haṃ mādhavāhvayaḥ
sardhvabhāvairbhaviṣyāmi vaśagastava sundari !
candrakalovāca
samudrapāra tāvatpurandrapuropamā
pracaṇḍope'sti vikhyātā dīpyantī saṃjñayā
purī
guṇākarākhyastatra rājā śreṣṭho mahāyaśāḥ
suśīlā nāma tadbhāryyā sarvvalacaṇasaṃyutā
sulocanāhvayā kanyā vīra tattatkucisambhavā
gṛhāṇa tāṃ vivāhena svargabhogaṃ yadocchasi ||”
ityupakramya
“tataḥ śubhe kṣaṇe tasmin pṛṣṭhamāruhya vājinaḥ
praceṣṭākhyena bhṛtyena vilaṅghaya jaladhiṃ yayau
tato gandharvvavidhinā sa rājatanayaḥ sudhīḥ
cakre vivāhaṃ tāṃ kanyāṃ tatraiva prāptakautukaḥ||”
709.55.p2
iti pārthe kriyāyogasāre 5 adhyāyaḥ