Shabdakalpadruma 78
Śabdakalpadruma 78
- Language
- Sanskrit
Contents
- 78.270 — 2 parts
78.1
“khāvirdhaṃ śalyakaṃ godhāṃ khaḍgamūrmmaśaśāṃstathā
bhacyān pañcanakheṣvāhuranuṣṭrāṃścaikatodataḥ |”)
śalyakacchaḥ, puṃ, (śalyaṃ naṅgaloma kacche'pi yasya | )
śallako | iti śabdacandrikā
śalyaloma, [n ] klī, (śalyasya loma |) śalalī
iti rājanirghaṇṭaḥ
śalyyāriḥ, puṃ, ( śalyasya arirantaḥśakalatvāt | )
yudhiṣṭhirarājaḥ | iti hemacandraḥ
śalla, gatyām | iti kavikalpadrumaḥ || (bhvāṃ0-para0saka0-seṭ | ) śallatī | iti durgādāsaḥ
sauvadhātuvayam
śalla, strī, lak | iti śabdaratnāvalī
śallaḥ, puṃ, mekaḥ | iti śabdaratnāvalī
śallakaṃ, klī, (śallameva | svārthe kan |) lak | iti
śabdaratnāvalī
śallakaḥ, puṃ, śobhāñjanaḥ | iti jaṭādharaḥ
( śalakījantuḥ | yathā, yājñavalkāḥ
78.2
177
“bhakṣyāḥ pañcanakhāḥ sedhā godhākacchapaśallakāḥ
śaśāśca matsyeṣvapi hi siṃhatuṇḍakarohitāḥ |”)
śallako, strī, paśuviśeṣaḥ | śalāya iti vaṅgabhāṣā | sāīsa iti hindībhāṣā | tatparyyāyaḥ | śvāvit 2 śalakā 3 śallāḥ 4
iti jaṭādharaḥ || krakacapādaḥ 5 cchedāraḥ 6
iti śabdaratnāvalī || śalkakaḥ 7 śallāṅgaḥ 8
vañcaśatyaḥ 6 vileśayaḥ 10 | vyasyā māṃsaguṇāḥ
“śallyamāṃsaṃ guru snigdhaṃ śītalaṃ kaphapittajit |”
iti rājanirghaṇṭaḥ
bhāvaprakāśoktaguṇāḥ śalyeśabda draṣṭavyāḥ
vṛkṣaviśeṣaḥ | ( yathā, rāmāyaṇe
78.6
55
78.107
“krośamātraṃ tato gatvā nīlaṃ prekṣya ca kānanam
śallakīvadarāṃmiśraṃ rāma yamveṣa yāsuneḥ
sa paśyācitrakūṭasya gatasya bahuśo mayā ||”)
tatparyyāyaḥ | gajabhacyā 2 suvahā 3 surabhiḥ 4
rasā 5 mahairuṇā 6 kundurako 7 hrādinī 8
ratnamaraḥ || gajabhakṣā 6 surabhī 10 maruvakā 11
mahārasā 12 hrādinī 13 sillo 14
sallakī 15 | iti bharataḥ || surabhīrasā 16
sillakī 17 | iti ṭīkāntaram || silkī 18
siddhabhūmikā 16 | iti śabdaratnāvalī || anya0
khacau 20 kuntī 21 | iti jaṭādharaḥ
śallakīnakhaḥ, puṃ, silakaḥ | iti jaṭādharaḥ
śallaḥ, puṃ, śālyadeśaḥ | ityuṇādikoṣaḥ
śavaḥ
varāha uvāca
śṛṇu sundari ! tattvena yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
kathayiṣyāmi te hyetacchobhanaṃ pāpanāśanam
ekāhāraṃ dinān sapta tridinaṃ cāpyupoṣitaḥ
pañcagavyaṃ tataḥ pītvā śīghraṃ śudhyati kilbivarāha uvāca
"spṛṣṭvā tu mṛtakaṃ devi ! yo matkṛttyeṣu tiṣṭhati
śataṃ varṣasahasrāṇi garbheṣu parivartate
daśa varṣasahasrāṇi caṇḍālaścaiva jāyate
anyaḥ saptasahasrāṇi maṇḍūkaśca śataṃ samāḥ
makṣikā cauṇi varṣāṇi ṭiṭṭibhaikādaśaṃ samāḥ
daśa vai sapta cānyāni kakalāso bhavet samāḥ
hastī varṣaśatañcaiva kharo dvātriṃśako bhavet
mārjāro nava varṣāṇi vānaro daśa pañca ca
evaṃ sa pāladoṣeṇa mama karmmaparāṅmukhaḥ
prāpnoti sumahadduḥkhaṃ devi ! evaṃ na saṃśayaḥ
tato harervacaḥ śrutvā duḥkhena paripṛcchati
sarvvasaṃsāramokṣāya praṇuvāca vasundharā
kimidaṃ bhāṣase deva mānuṣāṇāṃ durāsadam
vārttā bhīṣaṇakaṣrṣveṣa mama karmmapranodakam
ācārāśca paribhraṣṭāstava karmmaparāyaṇāḥ
taranti yena durgāṇi prāyaścittaṃ tathā vada
śrutvā pṛcchāgato vākyaṃ lokanātho janārddanaḥ
dharmasaṃtaraṇārthāya pratyuvāca vasundharām
varāha uvāca
spṛṣṭvā tu mṛtakaṃ bhūme mama karmmaparāyaṇaḥ
ekāhāraṃ tatastiṣṭhet dināni daśa pañca ca
tata evaṃ vidhiṃ kṛtvā pañcagavyaṃ tu prāśayet
mudgabhāvaṃ vimudgātmā karmaṇā ca na lipyate
etatte kathitaṃ devi spṛṣṭvā mṛtakameva ca
doṣañcaiva vibudhyātha yatsyāt pūrvvapracchatam
ya etena vidhānena prāyaścittaṃ samācaret
aparādhavinirmukto mama lokaṃ sa gacchati ||”
iti vārāhe mṛtakasparśaprāyaścittanāmādhyāyaḥ || || śavānugamanāśaucaṃ yathā| kūrmapurāṇam
“pretībhūtaṃ dvijaṃ vipro yo'nugacchati kāmataḥ
strātvā sacailaṃ spṛṣṭvāgniṃ ghṛtaṃ prāśya viśudhyati
ekāhāt kṣatriye śaddhirḍyahena syāt dvijasya
aśucyāmbhāvasi snātvā spṛṣṭvāgniṃ ghṛtabhuk
varāha uvāca
"spṛṣṭvā tu mṛtakaṃ bhadre naraṃ pañcatvamāgatam
mama prāptaṃ bahiḥ kṛtvā yaḥ śmaśānaṃ prapadyate
pitarastasya suśroṇi ātmānañca pitāmahāḥ
śmaśāne jambukā bhūtvā bhakṣayantaḥ pravāsinaḥ
tato harervacaḥ śrutvā karmmakāmā vasundharā
uvāca madhuraṃ vākyaṃ sarvvalokahitāya vai
dharapyuvāca
tava nātha prapannānāṃ kva pāpaṃ vidyate prabho
prāyaścittañca me brūhi yena śudhyati kilbitu
śaśa,
śaśavad
śaśika
śavakāmbaḥ, puṃ, ( śavaḥ kāmbo yasya | ) kukkuraḥ
śavayānaṃ, klī, ( śavasya yānam | ) śavavahanārthakhaṭvā | mar̤āra khāṭa iti bhāṣā | tatparyyāyaḥ
kāṣṭhamañcaḥ 2 | iti hārāvalī || khoṭaḥ 3
khāṭo 4 khāṭikā 5 pravahaṇaḥ 6 | iti śabdaratnāvalī
śavaraḥ, puṃ, (śava + bāhulakādaraḥ | yadvā, śavaṃ
rāti gṛhṇātīti | rā+kaḥ | ) mlecchajātiviśeṣaḥ | ityamaraḥ || mayūrapucchaparidhāno mlecchaḥ
kirātaḥ | patraparidhānaḥ śavaraḥ | iti tayokāryā bharataḥ || pānīyam | śivaḥ | iti
medinī || śākaviśeṣaḥ | vṛkṣaḥ | ityekādikoṣaḥ
śavarathaḥ, puṃ, (śavasya rathaḥ | ) śavayānam | iti
śabdaratnāvalī
śavaralobhaḥ, puṃ, śvetalodhraḥ | iti ratnamālā
śavarālayaḥ, puṃ, (śavasyālayaḥ | ) śavagṛham
tatparyyāyaḥ | pakvathaḥ 2 | ityamaraḥ || pakkaśaḥ 3
iti śabdaratnāvalī || śavarāvāsaḥ 4 | iti
hemacandraḥ
śavarāvāsaḥ, puṃ, (śavarasyāvāsaḥ | ) śavarālayaḥ
śa(va) valaḥ, puṃ, (śapa ākrośa + “śapeleśca |”
uṇāṃ0 1
78.3
iti kalaḥ śaścāntādeśaḥ |)
karburavarṇṇaḥ | tadvati, tri | ityamaraḥ || (yathā,
bhāgavate
78.24
99
78.270
“vyaṅgaśca makhapaṅkena saṃsrastaṃ śavalāsanam ||”)
śavalā, strī, (śavala + striyāṃ ṭāp | ) śavalavarṇā
gauḥ | ityamarabharatau
śavalī, strī, ( śavalayogādvatyato ṅīp |) śavalavarṇā gauḥ | ityamarabharatau
śavasānaḥ, puṃ, pathikaḥ | iti siddhāntakaumudī
vaidikapado'yam | śavadhātorvāsādikaśānacpratyayena niṣpannametat
śaśa, plavane | iti kavikalpadrumaḥ || (śvā0-para0aka0-seṭ | ) śaśau śaśituṃ praiti śaśaśitti
kirātayamakāt | śaśati bhekaḥ pravena gacchatītyarthaḥ | cha phala bhaja ityatra varjjanemastraiva
itthānto'yamapītyeke | iti durgādāsaḥ
śaśaḥ, puṃ, ( śaśati pravena gacchatīti | śaśa +
ac |) mṛgaviśeṣaḥ | ityamaraḥ | śaśāra iti
kharagośa iti ca bhāṣā | (yathā, manau | 2
78.270.p1
“śaśakūrmayostu māṃsena māsānekādaśaivata ||”)
asya māṃsaguṇāḥ | khādulam | kaṣāyatvam
malasaṅkāritvam | śītalatvam | laghutvam
śoṇānotsārapittarugnāśakatvam | rukṣatvañca
iti rājavallabhaḥ | api ca
“śaśamāṃsaṃ viśoṣaṇaṃ dīpanaṃ grāśakāpahat |”
iti rājaninrghaṇṭaḥ
anyacca
“śaśaḥ mūlī lomakarṇo viśeṣeṇaḥ prakīrttitaḥ
śaśaḥ śīto laghurgāhī rukṣaḥ svāduḥ sadā
hitaḥ
vahninnat kaphapittaghno vātasādhāraṇaḥ smṛtaḥ
jvarātīsāraśoṣāmaśvāsāmayaharaśca saḥ ||”
78.270.p2
iti bhāvaprakāśaḥ