Shabdakalpadruma 863
Śabdakalpadruma 863
- Language
- Sanskrit
863.1
taccaturvidhaṃ
yathā, mātsye 121 adhyāye
“ata vo varṇayiṣyāmi vidhiṃ manvantarasya tu
ṛco yajūṃṣi sāmāni tathāvat prati daivatam
vidhikṣetraṃ tathā stotraṃ pūrvvavat saṃpravarttate
dṛṣṭastotraṃ kammastotraṃ vidhisrotraṃ tathaiva ca
tathaivābhijanastotraṃ stomametaccatuṣṭayam
manvantareṣu sarvveṣu yathā bhedāstvaitasya vai
pravarttayanti teṣāṃ vai brahmastotraṃ punaḥ punaḥ ||”
stomaḥ, puṃ, (stubha + ghañ|) sāmāvayavaviśeṣaḥ| sa
tu gotālāpapūraṇākṣaraḥ| sa ca trayodaśavidho
yathā | ayaṃ vāvaloko hāukāro 1 vāyuhāīikāra2candramāścayakāraḥ 3| ātmehākāro 4
'gnirokāraḥ 5 āditya ūkāraḥ 6| nihava
ekāro 7 viśve devā auhoikāraḥ 8 prajāpatihiṃkāraḥ 8| prāṇaḥ kharo 10 'naṃ yā 11
vāgvirājnihakta 12 ayodaśaḥ stobhaḥ sañcaro
huṃkāraḥ 13 | dugdhe 'smai vāgdohaṃ yo vāco
doho'travānannādo bhavati ya etāmevaṃ sāmnāmupaniṣadaṃ vedopaniṣadaṃ veda| iti cchāndogyopaniṣadbhāṣye prathamaprapāṭhakaḥ samāptaḥ
asya bhāṣyam | bhaktiviṣayopāsanā sāmāvayavasamvandhinyataḥ sāmāvayavānta rastobhācaraviṣayāṇyupāsanāntarāṇi saṃhatānyu padiśyante
anantaraṃ sāmāvayavasambandhatvāviśeṣādayaṃvāvāyaṃ
meva loko hāukāraḥ stobho rathantare sāmni
prasiddha iyaṃ vai rathantaramityasyāt sambanvasāmānyāhāukāraḥ stobho'yaṃ loka itye vamupāsīta
863.2
vāyuhāī kāro vāmadevye sāmani hāikāraḥ
prasiddho vāyussambandhaśca vāmadevyasya sāmno yonirityasyāt sāmānyāḍāikāraṃ vāyudṛṣṭyopāsīta
863.3
candramā athakāraḥ candradṛṣṭyā athakāramupāsīta annaṃ hyadaṃ sthitamatrātmā candraḥ yakārākārasāmānyācca
863.4
ātmā iha kāra iheti stobhaḥ pratyaco hyātmā
rūhati vyapadiśyate iheti ca stobhaḥ
863.5
tatasāmānyādātmekāra iti | i nidhānāni cānye yāni sarvvāṇi sāmānotyataḥ
863.6
tatasāmānyādāditya ūkāraḥ| ūrddhamuddhaṃ
santaṃ pādityaṃgāyantyūkāraścāyaṃ stobhaāditya
daivatye sāmni stobha ityāditya ūkāraḥ
863.7
nihava ityājñānamekārastobhaḥ ehīti cāhvayantīti
863.8
tatsāmānyādviśve devā auhoikāro vaiśvadevye sānni stobhasya darśanāt
863.6-2
prajāpatirhiṃkāra aniruktohiṃkārasya
cāhyaktatvāt
863.10
prāṇaḥ svaraḥ svara iti stobhaḥ prāṇasya ca
kharahetutvasāmānyāt
863.11
annaṃ yā yā iti stobho'nnaṃ annena hodaṃ
yātolyataḥ
863.12
tatsāmānyāt vāgiti stobho virājannaṃ
devatāviśeṣo vā vairāje sānni stobhadarśanāt
aniruktā'vyaktatvāt idaidaṃceti nirvaktuṃ na
śakyata ityataḥ
863.13
sañcaro vikalpamānasvarūpa ityarthaḥ ko'sāvityāha huṃkāro'vyakto hyayato'niruktaviśeṣa
evopāsya ityabhiprāyaḥ
863.6-3
stobhākṣaropāsanāphalamāha | dugdhe 'smai vāg
dohamityādyuktārthaṃ ya etāmevaṃ yathoktalakṣaṇaṃ
sāmnāṃ sāmāvayavastobhākṣaraviṣayāmupaniṣadaṃ
darśanaṃ veda tasyaitat yathoktaṃ phalamityarthaḥ| dvirabhyāso'dhyāyaparisamāptyarthaḥ sāmāvayavaviṣayo
pāsanāśceyaḥ parisamāptyartho veti || || iti
śrīmadgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya paramahaṃsaparivrājakācāryyasya śrīmacchaṅkarabhagavataḥ
pādasya kṛtī cchāndogyopaniṣadvivaraṇe prathamaḥ
prapāṭhakaḥ samāptaḥ || || || īlanam | stambhanam | iti hemacandraḥ || apica
sārddhaṃ tvaṃ pāṅgihāsyaṃ vā stobhaṃ helanameva vā
vaikuṇṭhanāmagrahaṇamaśeṣāmaharaṃ viduḥ ||”
iti śrobhāgavate
863.14
2
863.138
“sārḍe tvaṃ putrādau sāṅketitam| pārihāsyaṃ parihāsena kṛtam| stobhaṃ gītālāpapūraṇārthaṃ
kṛtam | helanaṃ kiṃ viṣṇuriti sāvajñamapi ca
vaikuṇṭhanāmoñcāraṇam |” iti taṭṭīkāyāṃ śrīdharasvāmī
stoma, tu ka āghāne | iti kavikalpadrumaḥ || adanta
curā0-para0-saka0-seṭ |) atuṣṭomat | iti
durgādāsaḥ
stomaṃ, klī, (stūyate iti | stu + “arttisrusuhakṣiti |” uṇā01
863.38
iti man|)
mastakam| dhanam| śamyam | lohapādaṇḍaḥ
vaktre, tri | iti kecit
stomaḥ, puṃ, (stu + man |) samūhaḥ | ityamaraḥ
2|5