Shabdakalpadruma 9
Śabdakalpadruma 9
- Language
- Sanskrit
9.2
asyā vivaraṇaṃ kālidāsakṛtābhijñānaśakuntalanāṭake draṣṭavyam | pādme svargakhaṇḍe prathamādipañcādhyāyeṣu mahābhārate ādiparvvaṇi 66
adhyāyamārabhya ca jñātavyam
śakuntalātmajaḥ, puṃ, (śakuntalāyā ātmajaḥ putraḥ|)
bharatarājaḥ | yathā, —
“dauṣyantirbharataḥ sarvvadamaḥ śakuntalātmajaḥ ||”
iti hemacandraḥ
śakuntiḥ, puṃ, (śaknoti utpatitumiti | śaka +
untiḥ | ) pakṣimātram | ityamaraḥ || ( yathā,
ṛgvede
9.3
42
9.42
“avakranda dakṣiṇato gṛhāṇāṃ
sumaṅgalo bhadravādī śakunte ! ||”)
bhāsapakṣī | ityuṇādikoṣaḥ
śakuntaḥ, puṃ, (śaknoti gantuṃ vegeneti | śaka +
“madgurāyaśca |” uṇā0 1
9.19
iti
urac | rasya laḥ | ) matsyaviśeṣaḥ | ityamaraḥ
śaula iti bhāṣā | (yathā, mahābhārate
9.57
3
“nātigādhe jalāśāre suhṛdaḥ śakulāvivaḥ
prabhūnamatsye kaunteya ! babhūvuḥ sahacāriṇaḥ ||”)
asya guṇāḥ | madhuratvam | rucyatvam | grāhitvam | pittāmajitvam | gurutvañca | iti rājavallabhaḥ
śakulagaṇḍaḥ, puṃ, (śakulasya gaṇḍa iva gaṇḍo yasya |)
śālamatsyaḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ
śakulākṣakaḥ, puṃ, śvetadūrvvā | ityamaraḥ
śakulācī, strī, gaṅgaḍūṭiyā | iti rājanirghaṇṭaḥ
śakulādanī, strī, (śakulānāṃ adanaṃ yasyāḥ
ṅīp | ) caṅgāṅgī | ityamaraḥ || kaṭukī iti
bhāṣā | kañcaṭaśākaḥ | iti medinī || kām̐car̤ādāma iti bhāṣā || māṃsī | kiñculikā
jalapippalī | kaṭuphalaḥ | iti viśvaḥ || gajopathā | iti rājanirghaṇṭaḥ
śakulārbhakaḥ, puṃ, (śakulasya arbhaka iva |) gaḍḍukamatsyaḥ | ityamaraḥ || (gaṅgaḍamācha iti bhāṣā ||)
śakulī, strī, (śakula + ṅīṣ | ) matsyaviśeṣaḥ
byaigāla iti bhāṣā | mahāśakula iti kecit
asyā ākāro guhāvat
“śakulī rohitākārā bhūmau prāyañcaratyasau
gurvvī pāke ca madhurā bhedikā doṣakopanā ||”
iti rājavallabhaḥ
pustakāntare śakūlī iti ca pāṭhaḥ || ( nadīviśeṣaḥ | yathā, mārkaṇḍeye
9.58
21
“sumerujā muktimato śakulī tridivā kramaḥ
ṛṣyavatpadasañjā vai tāmrācyā vaiśavāhinī ||”)
śakta, klī, (śaknoti sartumiti | śak + “śakerṛtin |” uṇā0 4
9.16
iti ṛtin | )
viṣṭhā | ityamaraḥ || (yathā, bhāgavate | 3|10
9.94
“sa dṛṣṭvā cakṣusturagaiḥ śakvantaṃ vitṛṣanniti ||”)
śaktakāraḥ, puṃ strī, (śaktat karotīti | śakta +
ḍa + “stambaśaktatorin |” 3|2