Pramāṇa · Search · About · API

Vasturatnavali 7

Vāsturatnāvalī 7

Language
Sanskrit

Contents

7.2

saṅgrāme'thahyasurakrodhaṃ patitaḥ svedo maheśvarātkṣitautasmādbhūtamabhūcca bhītijananaṃ dyāvāpṛthivyormahat
tadaiva sahasā nigṛhya nihitaṃ bhūmāvadhovaktrakaṃ
devānāṃ vacanācca vāstupuruṣastvaivaṃ pūjyo budhaiḥ

7.3

vāstupuruṣotpannasaṅkalho'thaḥ- purā kila devāsure yuddhe trilocanānna patitastano
svardāpogādbhūtaṃ vijayāya satyalayaguḥ kṣāmaṇabhivādbhidhānena yuddhantaḥ śukreṇaya
sarvadaityānkaṇitanāmamṛtau jīvitāvāṃ tata eko mahābhūtamutthitapāśaṅkārāḥ manuṣyābhū
chādityāndyorbhuvaśca muṣṭī pracchannaḥ sa cādhusambhād svābhiḥ surupayāñcayā devān bhuktavan
viṣādaya pradāyābhavāṃ lokānnāmāni mahad vadanmumūrṣantaścabhūtoḥ| atha śukāntaḥ prabhāvān kapidharmā varṣiṇunāmbhūnā yogenihatena mahāsurana vadhu kaṭardivā devāḥ kālavyayād kiṅkaroṣi
pratikartusaṅgrāmānau duṣṭamadantīkṛtaṃ rākṣasānāṃ dhiktvameta yugāpapuḥ| tataḥ svayamebhyo hṛto'sman
kurāśca kuṅkun, kṛpānidhikeśavastvaṃ dhanya pradhānādya vyamṛtonartanād sarvabhakṣayettanme
pratatyānmanumṛkṣādvā tamāpi bhaviṣyāmī| nyālocanāya vyādītanānanepi tairnidaiḥ kāntārane
trilokyāṃ bhramatamapi tamabhidrutya spṛśamapatito sa chāṇāsurī kṣītopiḥ prajānanabhyaḥ
śaraṇakāmamayā tairbhavānī tamuvācinvaṃ maha dkancodaṃ praviṣṭena| nena tuṣṭo bhagavanmabhyamya apūrvaṃ
pradāya śukreṇāya svādatvā taṃ nirlantumakṣāradada| tathā nirantavān tadāprabhṛti bhūrtā iti
prathitaḥ sa bhāgavan daṇḍavad prapataṃ eva mas kṣīṇītole babhūd svaśarīre prachāditā navatyanyavid
ca varamayācata| (vāstukaumudyā 4. 47)
tadanusāṃgya bhagavāñchivaḥ 'varan vṛṇī ṣva tvayā
vṛtto'haṃ yata tato nāmā vāstuputreti tadā'bhava tū
vasant ca tvayi protāḥ śatānandadidevatāḥ
adyāprabhṛti bhūrloke deve vānānya mānuṣam
kurvate vāstu gāmāryaṃ grāmā nya sajanaṃ ve
puryodha bhūmadāreṣu jāpāpānāṃ vināśanaiḥ
tvaṃ ca tvaddehasampātāḥ pūjyāḥ syurmahatā surāḥ
evaṃ yadeva vihitaṃ kurvatāṃ vāstupūjanam
tadānavatyevābhīṣṭaṃ yatnāt santu samṛddhayaḥ
akṛtyā vāstupūjanaṃ prāsādabhavanādikam
atha vāstupuruṣapūjanānantaramāha vāstupālakṣaṇaślokeḥ (2, 2)
prāsāde bhavane taḍāgakhanane kūpe ca vāpyāṃ vane
jīrṇoddhārapureṣu vāgvanapraveśanyastvaiticetasi
vāstoḥ pūjanakaṃ sukhāya kathitaṃ pūjāṃ vinā hānaye
tasmādyatnapareṇa taskarajanaiḥ sampūjanīyaḥ sadā

7.4

atha vāstupūjane ṣaṭpañcasaṃkhyāmāha vāstupālakṣaṇaślokeḥ (2, 3) -
kṣetrākṛtikṛtirvāsturbhavet ṣoḍaśabhāgikaiḥ
sādhāraṇo'ṣṭāṣaṣṭyo'pi, jñeyu kṣetrādhikauṇikapadairitithaiḥ

7.5

grāme bhūpativeśmani ca nagare pūjyaścatuḥṣaṣṭikairaikāśītipadaiḥ samastabhavane jīrṇe navākhyairgrahaiḥ
prāsāde tu śatottarairatha sakale pūjyastathā maṇḍape
kūpe ṣaṇṇavacandanaprabhṛtibhir vāpyāṃ tadārdhe varo

7.6

īśo mūrdhni samāśritaḥ śravaṇayoḥ parjanyanāmāditī
āpastasya gale tadevacapuro prīktau jayaścāditiḥ
urasyāryamabhūrbhuvau stanayuge syādvāpavatso hṛdi
cchetrondrāsurakṣau dakṣiṇabhuje vāme ca nāgādayaḥ

7.7

sāvitraḥ savitā ca dakṣiṇakare vāme dvayaṃ rudrato
mukhyaścāthatathātilambyahi svāyantridhūrka sthitiḥ
meṃr̤he śakrajayau ca jānuyugale tau vahnirogau smṛtau
pūṣā cendrapadāspadisa vibudhā gulpha padeṃ cetarakāḥ

7.8

īśastu parjanyajayantamūkāḥ savyo bhuṣākoṇaka evaṃ pūrve
rvaihastva pūṣā vitathābhidhāno gṛharkṣakaḥ pretapatiḥ krameṇa

7.9

gandharvabhṛṅgī pitṛgāṇamukhyā dvayaśvapūṣoktapavannatā
jalaughanāthau vyathamudrau śoṣaḥ pāpastathā'hidha ca roganāgau

7.10

mukhau bhallāṭakamokṣanāmau dvautāvubhau vāyuhidinergatīśca
hārītagovatda kramatoṃ'rkanīnāndhavārkodya vidāṃśca madhya

7.11

prāgādimā dīkṣagatī vikhyātā aindrīco saumyādiśau viśrāmaiḥ
pūjyām̐.. ''ryyakasya marutto'pi brahmādayaiścaḥ sakalaistu nṛpya

7.12

āpaścavatso śivakoṇamadhye sāvitrakau'gnau savitā tathaiva
kāṇe maheṃdrī'tha jayantanīce nadī'lalīghraṃ'dhatha rudradāsaḥ

7.13

īśānabāhye carakī dvitīyā vidārikā dūtadikā tṛtīye
pāpāyikā mātrānanakeṣu tāḥ pūjyāḥ surā ukavidhānatastu

7.14

savitā, tṛtīye koṇe nairṛtyakoṇe rudreśayormadhya, anile vāyavyakoṇe rudraḥ atha rudradāsaḥ
aryyaḥ
īśānabāhye carakī, dvitīye 'gnikoṇe vidārikā, tṛtīye nairṛtyakoṇe
pūtanikā mārutekoṇe pāparākṣaso bahirbhāve surāḥ pūjyāḥ
itthamanantaraṃ prāguktaṃ vāstudevanirṇayamāha (aparājita. 56| 1-17)niṣaṇṇaiḥ procyate nāmavāstuvastunivāsinām
īśādīnāṃ ca devānāṃ pradakṣiṇānukramam
īśaśca śaṅkaro devaḥ parjanyo vṛṣṭikārakaḥ
jayantaḥ kāśyapo jñeyaḥ svayaṃ sṛṣṭikaro muniḥ
mahendraḥ surarājño'tra ādityaśca prabhākaraḥ
satyaśceha svayaṃ dharmo bhṛśo manyatha ucyate
nabho 'ntarikṣaḥ proktastathāgnistejaḥ samudbhavaḥ
pūṣā mātṛgaṇaścaiva cātharmo vitathastvihaḥ
gṛhakṣato budhaścaiva yamaḥ pretādhipastathā
gandharvo nāradaḥ prokto bhṛṅgo'gastya niruktaiḥ sutaḥ
mṛgo'nantaḥ svayaṃbhūgoṃ vivasvāṃśca dinakaraḥ
dauvāriko bhavennandī sugrīvo manutetathā
manojñaḥ puṣpadanto varuṇaḥ salilādhipaḥ
asuro rāhurākhyātaḥ śoṣaḥ sauriḥ śanaiścaraḥ
pāpayakṣmā kṣayaḥ prokto jvaro rogaśca dṛkpradaḥ
nāgastu vāsukiḥ prokto mukhyastvaṣṭā ca viśvakṛt
bhallāṭaścandra ityuktaḥ somo'tha kuberakaḥ
giriśca himavān śailo hyaditiḥ śrīḥ prakīrtitā
pṛthāvajo ditiḥ śarva āpaścaiva dharāpatiḥ
āpavatsa umāpatyaṃ sūryaśca syāttu bhāskaraḥ
savitā jāhnavī gaṅgā sāvitro vedamātṛkā
vivasvāṃstu śvinastulyod ḍkāro'smādiyaḥ
kāntānana indrastun mitro balabhadrakaḥ
rudraṃ saṅkaraṃ vidyād rudradāsaṃnandanajaḥ
pṛthvīdharo bhaven viṣṇurjagatsraṣṭāḥ pitāmahaḥ
dvātriṃśat prathame'pīha dvātriṃśad vāhyatastataḥ
savyena ca vilome ca pūjyā maṇḍalagāstataḥ
viparyayeṇa naivā bhūtvā maṇḍalasthā diśo prati
viditsu dikṣu saṃsthāne hyagrau kuryācca śāntīḥ
āsāṃ padaṃniviśeti pūjāṃ gṛhṇanti kevalam
ityevaṃ ca samākhyātā devatānāmanukramāt
nipuṇaiḥparimāṇaṃ ca vāstumaṇḍalamuddhṛtāḥ
etān vāsturūpamasya aṅgasaṃsthānadevatāḥ
ekāśītipade'bhīṣṭe daśa daśa pūrvottarāyatā rekhāḥ
antastadvodgaṇamupyaṃ dvātriṃśadvāhyakoṣṭhasthāḥ

7.15.1

ekāśītivibhāgati | ekāśīti 81 saṃkhyāpari pūrva+pagatā uttarāyatā daśa daśa
rekhā pātayet | asya antastale trayodaśa devā ca bāhyakoṣṭhe dvātriṃśaddevā sthāpyati anyārthaḥ
sakalaṃ pecakaṃ pīṭhaṃ mahāpīṭhāttaḥ param
upapīṭhamupagrīṭhaṃ sthaṇḍilaṃ nāma caṇḍiḍām
maṇḍūkapadakaṃ caiva padaṃ paramaśāyikam
tathāsanaṃ ca sthānīyaṃ deśīyobhayacaṇḍitam
bhadraṃ mahāsanaṃ padmagarbhaṃ ca trikūṭaṃ padam
prastareṇapadaṃ caiva kārmukākhyaṃ tathā
gautamaṃ padamityuktaṃ padaṃ sūryaviśālakam
susaṃhitapadaṃ caiva supratīkāntameva ca
viśālaṃ vipragarbhaṃ ca viśvaśaṃ ca tataḥ param
tathā vipulabhogaṃ ca padaṃ vipratikāntakam
viśālamathāpadaṃ caiva vipraṇaktikasaṃjñakam
padaṃ viśveśasāraṃ ca tathaivendrakāntakam
indrakāntapadaṃ caiva dvātriṃśat parikīrtite || (mayavāstu 7, 1-7)
ekāśītipado yaḥ syāttathā śatapadaśca yaḥ
catuḥṣaṣṭhipado yaśca vāstuśāstraḥ prakīrtitaḥ || (samarāṅgaṇa, 13, 1)
svastikaṃ puṇyakaṃ nandaṃ ṣoḍaśākaṃ caturthakam
pañcamaṃ kulatilakaṃ subhadraṃ ṣaṣṭhameva ca
saptamaṃ martatīrthāpaṇaṃ bhadrakaṃ syāttathāṣṭamam
navamaṃ kāmadaṃ proktaṃ daśamaṃ bhadramucyate
sarvatobhadramākhyātamaikādaśaṃ na kārayet
vāstūrekādaśaitān rudraḥ proktāni parameśvaraiḥ
nandārkaṃ tryaṃśakaṃ pratyekaṃ caturastreṣu catvāryuparam
padāni svastike jñeyaṃ ṣoḍaśārce padaṃ nandārkaṃ
pañcaviṃśatibhiḥ kulaṃ padaistriṃśadbhiḥ subhadrakam
ekatriṃśattathāṣṭāryaistīrthāpaṇa ucyate
bhadrakaṃ tu catuḥ ṣaṣṭirutpattirgṛha-kāmadam
śāntyartheṣu bhadrāṅgaṃ sadṛśaiḥ sarvatodbhavam (sarvatobhadrakam)

7.15.2

svastikaṃ ca pravakṣyāmi taccaikapadasaṃśritam
trayodaśa surā madhye dvitryaṃśeṣu cāgrataḥ sthitāḥ
tathā kūṭaṃ tribhiḥ kṛtvā madhye brahmā niyojakaḥ
tṛtīyāṃśeṣvitarathā'pi gṛheṣu karṇādanantīḥ
tāsāmūrdhvaṃ bāhyataśca vṛttisthānpitṝṃstathā'grataḥ
idaṃ ca svastikaṃ proktaṃ sarvaśāntikaraṃ nṛṇām
nande brahmā padaṃ caika-maṣṭa-bhāgena cārthamā
tato'rdheḥ karṇadevāśca dvāribhyaśca tadarthavaiḥ
ṣoḍaśākhye padaṃ brahmā hyardhamardhe tu kargaṇāḥ
karṇārdhe bāhyato devānardhenārdhe karṇapādakam
brahmārthamekanavade tadarthe karṇaṣoḍaśa
caturthāṃśagatāḥ sarve tadāntu tilakaṃ bhavet
bahupado bhaved brahmā dvipādastvaryamāmadaḥ
karṇārdhāstapadāḥ sarve tryaṃśonaṃ ca śeṣakaḥ
catuṣpade bhaved brahmā tripāda aryamādayaḥ
karṇāḥ sapādārdhekāne karṇabāhye'rdhapādakāḥ
ṣaḍaṃśīnapadāḥ śeṣāścaturviśatisaṃyuthāḥ
bhadrakaṃ tu catuḥ ṣaṣṭirutpattirgṛha-kāmadam
śāntyartheṣu bhadrāṅgaṃ sadṛśaiḥ sarvatodbhavam (sarvatobhadrakam)
svastikaṃ ca pravakṣyāmi taccaikapadasaṃśritam
trayodaśa surā madhye dvitryaṃśeṣu cāgrataḥ sthitāḥ
tathā kūṭaṃ tribhiḥ kṛtvā madhye brahmā niyojakaḥ
tṛtīyāṃśeṣvitarathā'pi gṛheṣu karṇādanantīḥ
tāsāmūrdhvaṃ bāhyataśca vṛttisthānpitṝṃstathā'grataḥ
idaṃ ca svastikaṃ proktaṃ sarvaśāntikaraṃ nṛṇām
nande brahmā padaṃ caika-maṣṭa-bhāgena cārthamā
tato'rdheḥ karṇadevāśca dvāribhyaśca tadarthavaiḥ
ṣoḍaśākhye padaṃ brahmā hyardhamardhe tu kargaṇāḥ
karṇārdhe bāhyato devānardhenārdhe karṇapādakam
brahmārthamekanavade tadarthe karṇaṣoḍaśa
caturthāṃśagatāḥ sarve tadāntu tilakaṃ bhavet

7.15.3

bahupado bhaved brahmā dvipādastvaryamāmadaḥ
karṇārdhāstapadāḥ sarve tryaṃśonaṃ ca śeṣakaḥ
catuṣpade bhaved brahmā tripāda aryamādayaḥ
karṇāḥ sapādārdhekāne karṇabāhye'rdhapādakāḥ
ṣaḍaṃśīnapadāḥ śeṣāścaturviśatisaṃyuthāḥ
marīcigārgyamatsyoktaṃ sūprasannapadātmakam
catuḥ ṣaṣṭipadaṃ vakṣye vāstuṃ puraniveśanam
vibhaktipadasaṃsthānaṃ devatānāmanukramāt
catuṣpado bhaved brahmā tatsamā aryamādayaḥ
arghārdha karṇagāścāṣṭau caturaṃśaiścaturdiśi
bāhyakarṇī sthitāścāṣṭau sārdhaikaṃ padamarhakam
īdṛśaṃ ṣaṭpadaṃ proktaṃ catuḥṣaṣṭipadasthitam
brahmā navapado madhye ṣaṭpadā aryamādayaḥ
dvipadā madhyakarṇāṃśā dvātriṃśadekapādakāḥ
tataḥ śatapadaṃ vakṣye pūjyaṃ prāsāda maṇḍape
brahmātaḥ sakalā hyeṣṭāvaṣṭā aryamādayaḥ
dvipadā dvādaśārkāṣṭau bāhye'dhau sārdhapādakāḥ
śeṣāmekapāda jñeyāścaturdikṣvagnisūryayā
caturaśrīkṛte kṣetre dvātriṃśadbhirvibhājite
padairaṣṭāpadaiścaturbhraṣṭānkoṣṭhāṃ ścātati hi
madhyasthāne likhet padmaṃ vedarūpaṃ iti smṛtam
brahmānte ca praveṣṭrīyāṃ catvāriṃśatpadaiḥ kramāt
aryamṇo'ṣṭe pradeṣṭrīyāṃ śataṃ ca dvādaśottaram
vīthīkarṇa samastena ṣaṭpaṅktiḥ kramānvitā
saṃsāramaṇḍaleṣu cāṣṭe padaṃ nipādayet
tadanantarapaṅktau ca brahmā ṣaṇṇavatipadaiḥ
tadante vīthikā kāryā catvāriṃśattadānvitā
aśītibhiśca catvāro'ryamadyāśca caturdiśam
catvāriṃśatpadairdṛṣṭvā syūrdhvāntargataḥ
tadbāhye ca praveṣṭrīyāṃ dvātriṃśadadhikaṃ śatam
koṇe śobhyān padyādāścaturbhu caturviśatiḥ
īśānā caiva rudrastāntau tato vīthyantare gatāḥ
evaṃ padāni jāyante ṣaṭtriṃśadadhikaṃ śatam

7.15.4

brāhmakantu tu catvāraḥ prakhyātā navabhiḥ padaiḥ
sapta sapta tadāśritā koṇeṣu aṣṭābhiḥ padaiḥ
tanmānānukamārthebhyaḥ śeṣaṃ aṣṭapadastathā
evaṃ sahasrapadapūrveke sarvatobhadralakṣaṇam
iti sahasrapadaṃ sarvatobhadravāstu
īśānaśca ca parjanyo jayo mahendra eva ca
ādityaḥ satyabhṛśau cāvāntarikṣānā'tha pūrvataḥ
agniḥ pūṣā ca vitatho gṛhakṣato yamastathā
gandharvo bhṛṅgarājaśca mṛgānākṣādda dakṣiṇo
pitaro dauvārikaśca sugrīvaḥ puṣpadantakaḥ
varuṇaścā'suraḥ śoṣaḥ pāpayakṣmā tu paścime
rogonāgaścamukhyaśca bhallāṭaḥ soma eva ca
nirgaditiditiścaivetyādayuttarādiyogakramāt
brahmakarṇī tathā cā'pāntarikṣādi krameṇa tu
āpaścaivāpavatsaśca īśakarṇe tu saṃśritau
savitā caiva sāvitro āgneyyāṃ tu samāśritau
indra indrajayaścaiva naiṛrtyāṃ brahmaṇaḥ sthitau
rudra rudradāsaśca someyī vāyaveviditā
marīcirśca vivasvāṃśca mitraśca pṛthivīdharaḥ
pūṇarvādikramayogena saṃvigāhya caturdiśam
evamādityasaṃyoge, sarvathā vāstumaṇḍale
caraṇālakṣaṇopetaṃ daṇḍaṃ sallaraveṇujam
pūrvataḥ paścimaṃ yāvadudgataṃ dakṣiṇaṃ tathā

7.16

tathośca daṇḍayogena kṛtvā bhūmau vilikhya tam
aṣṭāṃṅgeṣu hendrauśca jñeyo'ṅgena śubhāśubham

7.17

prathamaṃ rajjakasthāne chatravat phalamādiśet
dvitīye carmakārasya suriyāpāsakulo gṛhī

7.18

tṛtīye bāhmaṇasthāne jaṃgonāmasakaṃ mahat
caturthe śūdrakasthāne dhanadhānyapradāyakam

7.19

pañcame yoginaḥ sthāne mahadāttatprakārakam
ṣaṣṭhe tu gopavatsasthānaṃ sarvasiddhapradāyakam

7.20

saptame kṣatriyasthāne sadā yuddhakarāṃ nṛṇām
aṣṭame paṇḍiṇaḥ sthāne maraṇaṃ rogākārakam

Linked texts (4)