Venkateshiyaprayogamala 2
Veṅkaṭeśīyaprayogamālā 2
- Language
- Sanskrit
Contents
2.1
atha strīsaṃskāranirṇayaḥ|| yathā| aupanāyanikaḥ puṃsāṃ strīṇāṃ vaivāhiko vidhiriti smṛtyantare| bodhāyano'pi| “vaivāhiko vidhiḥ
strīṇāmaupanāyanikaḥ smṛtaḥ” iti| strīṇāṃ vaivāhikasyopanayanatvena vivāhāntasaṃskāreṣu pakṣadvayaṃ phalitam| garbhasya strī vā pumānvetyanirṇayāt viṣṇubalyantāḥ samantrakā
evānuṣṭheyāḥ| jātakadaucauilāntāḥ strīṇāṃ saṃskārāstvamantrakaḥ| vivāhastu samantraka eva| atra bodhāyanaparibhāṣā| “putrāya ca duhitre ca samānī brāhmaṇī kriyā|| mantravadgarbha
ājanma janmādyā āvṛtāḥ striyāḥ” iti| amantrakā iti śeṣaḥ| yogīśvaro'pi “tūṣṇīmetāḥ kriyāḥ strīṇāṃ vivāhastu samantrakaḥ” iti| manurapi “amantrikaiva kāryeyaṃ
strīṇāmāvṛtaśeṣataḥ|| saṃskārārthaṃ śarīrasya yathākālaṃ yathākramam” iti| candracūḍo'pi “saṃskārārthaṃ kriyāḥ strīṇāṃ tūṣṇīṃ kāryā dvijātibhiḥ” iti| vyāso'pi “navatāḥ
karṇavedhāntā mantravarjyāḥ kriyāḥ striyāḥ” iti| “vivāho mantratastasyāḥ śūdrasyāmantrakā daśa” iti| atra navānāṃ mantravarjyatvoktirjanottottaragauṇakālakriyamāṇagarbhādhānādiviṣayāḥ| yathākālānuṣṭhāne tu mantravadgarbha ājanmeti viṣṇubalyantasya samantratvokteḥ| teṣāṃ karmaṇāmaikaikasya dvayostrayāṇāṃ vā pramādādinā lope uttarottarakarmakāle
luptāni karmāṇi kālātpattiprāyaścittaṃ kṛtvā garbhādhānādicaulāntaṃ mantravarjyaṃ kartavyāni, iti strīsaṃskāranirṇayaḥ|| yajñaprāyaścittapraśne “ye ye viśeṣā laghavo yatra
yatropalakṣitāḥ| taiḥ karma saṃtaredvidvānyāyopetaṃ yathā bhavet|| svaśāstre vidyamāne yaḥ paraśāstreṇa vartate| bhrūṇahatyāsamaṃ tasya svaśāstramavamanyataḥ|| ārṣasya ca svaśāstrasya
pradeśāstadguṇaiḥ samāḥ| karmaṇāṃ pravicārārthamāpatsu ca samāpnuyāt” iti|| iti veṅkaṭeśakṛtau prayogamālāyāṃ saṃskāranirṇayaḥ
athāgninirṇayaḥ|| lokeṣu vyavahārtheṣu vijñeyo'gniḥ sa laukikaḥ|| gṛhasthairddhāryate yosāvaupāsana iti smṛtaḥ
2.2
garbhādhāne māruto'gniścaṃdramāḥ puṃsikarmaṇi
sīmante maṅgalo nāma śobhano vaiṣṇave balau
2.3
prabalo jātakarmāniḥ pārthivo nāmakarmaṇi|| śivo'gnirupaniṣkrāntau prāśane tu śuciḥ smṛtaḥ
2.4
vardhamānaḥ karṇavedhe
sadyabho'gniścaulakarmaṇi|| jātavedāstūpanaye vratā''deśe samudbhavaḥ
2.5
parivarttaḥ samāvartte vivāhe yojakaḥ smṛtaḥ|| caturthyāṃ jātavedo'gniragnirmūrdhā tu pañcame
2.6
vaiśvadeve
tvāvasathyaḥ pacanaḥ pākakarmaṇi || sabhyo'gnirbahukṛtyeṣu dahanastvabhicārake
2.7
pūrṇāhutau mṛḍo nāma śāntike varadaḥ smṛtaḥ|| prāyaścitte bhaveccittiḥ pauṣṭike balavardhanaḥ
2.8
śuddhihome pāvamāno vaśyārthe kāmado'nalaḥ || kukṣau tu jāṭharo vahniḥ kavyādo mṛtabhakṣaṇe
2.6-2
daivike havyavāho'gniḥ paitṛke kavyavāhanaḥ|| śukkro hyāraṇyakasyāgnirratavān
brahmacāriṇaḥ
2.10
ātmajyotirratīnāṃ tu rāyaspoṣaḥ samṛddhike|| jāta upanatīyo'gniḥ kutaścittamabhāṇḍataḥ
2.11
sannātsakapālānāṃmṛtyuḥ santapanaḥ smṛtaḥ|| ityevamagnayaḥ
proktāstattatkarmasu yojitāḥ
2.12
grahāṇāṃ bhāskarādīnāṃ navānāṃ ca navāgnayaḥ|| proktān krameṇa tānsaṃvāstattasmai viniyojayet
2.13
kapilaḥ piṅgalaścaiva dhūmaketuśca
jāṭharaḥ|| śikhī ca hāṭako nāma mahātejā hutāśanaḥ
2.14
raudro'gnirityathaitasminkarmaṇījyāḥ pṛthakpṛthak || brahmā tu gārhapatyo'gniranvāhāryo maheśvaraḥ
2.15
viṣṇustvāāhavanīyo'gniragnihotre trayo'gnayaḥ|| aviditvā tu yo vahniṃ juhuyādavicakṣaṇaḥ
2.6-3.1
na taddhataṃ bhavedamrau na hotā phalabhāgbhavet|| ityagninirṇayaḥ
atha snānapaṃvanamantrācamanamantraprokṣaṇānāṃ sarvakarmaṇāmādau sādhāraṇatvenāvaśyakaṃ kartavyatātvāntyādau likhyante| saṅgrahe “snānaṃ ca pavanaṃ caiva mantrācamanameva ca
mantraprokṣaṇametāni kuryātsaṃskāra āditaḥ” iti| gṛhyasūtre “vedakarmāṇa prokṣyannādita eva tīrthe snātvodetyāhataṃvāsaḥ paridhāyāpaācamyālaṅkṛtyaikaviṃśatidarbhapañjīlairatmānaṃ pacayitvā yasya kartana bhavati taṃ pavayati||” “citpatistvā panāta vākpatistvā panāta devastvā savitā panātvityetairmantrairmakhanābhigalaṃ ca trikhisammārṣṭi”
iti || “abliṅgābhistriḥ pibedvyāhṛtibhistriḥ parimṛjet” iti ca || iti pavanavidhiḥ || atha mantraprokṣaṇam || kārikāyāṃ “dadhikrāvṇa ityeka āpohiṣṭhādayastrayaḥ
yacciddhyāditayo mantrā hiraṇyādicatuṣṭayam || pavamānānuvākaśca saṃjñitāḥ pāvanā ime” iti | taccheṣasūtre “surabhimatyā'bliṅgābhirvāruṇībhirhiraṇyavarṇābhiḥ
pāvamānībhirvyāhṛtibhiśca” iti || atha dvātriṃśanmārjane sthānanirṇayaḥ || kārikāyāṃ “dvātriṃśanmārjanāḥ proktāḥ śiraḥpūrvādayaḥ kramāt | śiro
vaktra grīvabāhuvakṣohrannābhipārśvayuk || kaṭiguhyorujānvādaijaṅghāpā-dāṅgulīṣu ca | sarvāṅgeṣu ca te kāryā mārjanāḥ pāpanāśanāḥ || bāhupārśvorujānvaṅghriṣvekaikasyaikamārjanam
śiraḥpūrvādirvijñeyau mārjanau yugmayugmakau” iti dvātriṃśat | yathā dadhikrāvṇaḥ 1, āpohiṣṭhāḥ 3, yacciddhite 3, hiraṇyavarṇāḥ 4, pavamānassuvarjanaḥ 17, vyāhṛtayaḥ 4,
2.6-3.2
iti dvātriṃśat sthānāni | śirasi dve (2), mukhe dve (4), grīvāyāṃ dve (6), bāhvorekaikaṃ (8), vakṣasi dve (10), hṛdi dve (12), nābhau dve (14), pārśvayorekaikaṃ (16),
kaṭyāṃdvi (18), guhye dve (20), ūrvorekaikaṃ (22), jānunorekaikaṃ (24) jaṅghayorekaikaṃ (26), pādayorekaikaṃ (28), pādā ṅgulīṣvekaikaṃ (30), sarvāṅge dve (32), evaṃ
dvātriṃśatsthāneṣu uktamantraiḥ krameṇa mārjayet || iti mantraprokṣaṇam
atha sarvatra karmādau vighneśvarapūjāyā āvaśyakatvānmaṇḍalalekhanaprakāro likhyate | yathā śakrāsurānilahutāśanavāruṇeśabhāgāśritaṃ tu vilikhedrasakoṇamantaḥ
pāśīśapāvakasudiśyuditaṃ trikoṇaṃ vighnārcane tu vihitaṃ navakoṇacakram || kārikāyāṃ “prādeśamātraṃ ca ṣaḍaśrayuktaṃ bimbaṃ ca bāhye guṇavartulāḍhyam | bāhye catuṣkoṇayutaṃ
likhitvā madhye yajedvighnapatiṃ huteṣu” iti | asyārthaḥ | ādau pūrvadārabhya nairṛtyavāyavyakoṇaparyantaṃ rekhāṃ likhitvā pūrveṇa yojayet | evaṃ varuṇādārabhyeśānāgneyavaruṇaparyantaṃ
rekhāṃ likhet | evaṃ ṣaṭkoṇaṃ sampādya tadantarvaruṇeśāgneyavaruṇaparyantaṃ trikoṇaṃ vilikhya evaṃ navakoṇaṃ sampādya tadbahistrivṛtaṃ tadbahiścatuṣkoṇamitimaṇḍalaṃ vilikhya tanmadhye
gaṇapatiṃ yajet || iti vighneśvarapūjāmaṇḍalavidhiḥ
atha gocarmalakṣaṇam || gomayena gocarmamātraṃ caturaśraṃ sthaṇḍilaṃ kṛtveti sūtram | tallakṣaṇaṃ tu kārikāyāṃ “aṣṭāṅgulībhiḥ prādeśaṃ sārdhenaikena tatpadam | padairdvādaśabhiścaiva
gocarma ṛṣibhiḥ smṛtam || aṅguṣṭhena kaniṣṭhāntaṃ yojanīyaṃ pramāṇataḥ || prādeśatālagokarṇavitastiriti kathyate” iti || iti gocarmalakṣaṇam
2.6-3.3
atha puṇyāhamaṇḍalam || kārikāyāṃ “tisrastisrastu rekhā vilikhatu samagāḥ pūrvabhāgādimadhye madhye yugugmarekhā vṛṣaśaśivadanā vahnimāheśvarāgrāḥ | dve dve
rekhesasagrehutavahaśivayorndrerekheḍsamagre māheśāgryostrivṛtaṃ bahiratha vihitaṃ puṇyakāle'ṣṭadikṣu ||” asyārthaḥ | samatalabhūmāvādau pūrvabhāge pūrvāpavargāstisro rekhā uttarāgrā
vilikhet, tato dakṣiṇabhāge pūrvāgrā uttarāpavargāstisraḥ | paścime pūrvāpavargā uttarāgrāstisraḥ | uttare pūrvāgrā uttarāpavargāstisro rekhā likhet | vṛṣā=indraḥ, śaśī=kuberaḥ
uttaradigityarthaḥ | anyāḥ prasiddhāḥ | evaṃ dvādaśarekhā vilikhya, tanmadhye pūrvagre dve, uttarāgre dve, īśānāgre dve, āgneyāgre dve, evamaṣṭau rekhāḥ | tatraiva madhye dakṣiṇata ārabhya pūrvāgre
dve, evamuttarādārabhya pūrvāgre dve, paścimādārabhya dakṣiṇāgre dve, punaḥ paścimādārabhyottarāgre dve, iti madhyakoṣṭhacatuṣkeṣvapi rekhāśca likhet, evaṃ kṛte'ṣṭāviṃśatirekhā bhavanti
bahiraṣṭadikṣu pṛthakpṛthagvṛttatrayaṃ likhet | kārikāyā “aṣṭāviṃśatirekhābhiḥ saṃyutaṃ puṇyamaṇḍalam | dastrāditārakārūpaṃ kārayeddhastamātrakam ||” dasrādi=aśvinyādi | “rekhāṇāṃ
vṛttavādīnāmabhvyādyā ṛkṣadevatāḥ | ekaikāmaṅguliṃ nyasyettattadrekhāntarālake |’’ hastamātraṃ=aratnimātramityarthaḥ | prakoṣṭho vistṛtakaro hasto muṣṭyā tu baddhayā | aratniḥ
syādaratnistu niṣkaniṣṭhena muṣṭinetyamaraḥ || iti puṇyāhamaṇḍalam
atha nāndīnirṇayaḥ || gṛhyasūtre ‘‘naikāhnā pitryaṃ daivaṃ ca kurvanti prajā asya pramāyukā bhavanti’’ iti | ‘‘tasmātpitṛbhyaḥ pūrvedyuḥ kriyate’’ iti śruteśca| pūrvedyuḥ sadyo
2.6-3.4
vā nāndīśrāddhaṃ kuryāditi viṣṇubhaṭṭaḥ | brahmapurāṇe'pi ‘‘vanasthādyāśramaṃ gacchan pūrvedyuḥ sadya eva vā’’ iti | gṛhyapariśiṣṭe ‘‘mahatsu pūrvedyustadaharalpeṣu’’ iti| gṛhyasūtre'pi
‘‘teṣu pūrvedyurevarddhipūrteṣu’’ iti | atraivaṃ vyavasthā | vivāhacaulopanayanasomādiṣu pūrvedyureva nāndīśrāddhaṃ kuryāt | garbhādhānāditātkālikasaṃskāreṣu pūrvedyuḥ sadyo vā kuryāt
sadyovidhirapadviṣayaḥ, niṣedhasya balīyastvāt || atha nāndīkālaḥ || smṛtau ‘‘ekaviṃśatyaharyajñe vivāhe daśa vāsarāḥ | triṣaṭ caulopanayane nāndīśrāddhaṃ vidhīyate ||’’
viṣṇupurāṇe smṛtyantare ca nāndīśrāddhamavaśyaṃ kartavyamityuktam | ‘‘nāndīmukhānnitṝnnādau tarpayet prayato gṛhī | nāniṣṭvā pitṛyajñena daivikaṃ kiñcidācaret’’ iti | atra
kramamāha pracetāḥ ‘‘mātṛśrāddhaṃ tu pūrvaṃ syātpitṝṇāṃ tadanantaram | tato mātāmahānāṃ ca vṛddhau śrāddhatrayaṃ smṛtam’’ iti | smṝtyarthasāre ‘‘nāndīmukhā ye pitaraḥ ṣaṣṭhādupari saṃsthitāḥ
lepabhāgāścaturthādyāḥ pitrādyāḥ piṇḍabhāginaḥ’’ iti | pārijāte brahmapurāṇavacanaṃ ‘‘ye syuḥ pitāmahādūrdhvaṃ te ca nāndīmukhāḥ smṛtāḥ | prasannamukhasaṃjñāstu maṅgalīyā yatastu
te || pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ | trayo'pyaśrumukhāhyete pitaraḥ samprakīrtitāḥ || tebhyaḥ pūrve'tra ye ye tu te tu nāndīmukhāḥ smṛtāḥ’’ iti | ‘‘te pitrāditibhyaḥ
pūrvapitaraḥ proṣṭhapadapaurṇamāsīnimittaśrāddhadevatā eva na putrajanmādikālike’’ iti tatraiva mahālayaprakaraṇe paṭhitatvāt | ihaitāvatsiddham | yannāmakaraṇacaulopanayanavivāhādiṣu
2.6-3.5
yaḥ kartā sa tatkarmaṇi nāndīmukhaviśeṣaṇavadbhyo manuṣyapitṝbhyaḥ śrāddhaṃ kuryāditi | atra mātrādimanuṣyapitṝnnāndīmukhaviśeṣaṇakān kṛtvā'rcayediti hemādrau pradarśitam
tathā ca tantrayatvacanaṃ ‘‘ūrdhvavaktrāstu ye tatra te nāndīmukhasaṃjñitāḥ’’ iti | te divyapitaraḥ | mātrāyadaśca manuṣyapitaraḥ prādhānyenoddeśyāḥ | nāndīmukhāśca tadbhedadvaṣṭividhayā
uddeśyasvarūpe'ntarbhāvanīyāḥ || ato mātrādi pitrādi mātāmahādi trayo manuṣyapitara eva prayogakāle nāndīmukhaśabdaviśeṣaṇapūrvakaṃ prayoktavyāḥ | anye divyapitarastu
proṣṭhapadādiśrāddhe grāhyāḥ || iti nāndīdevatānirṇayaḥ
2.6-4
atha nāndīśrāddhe daive pitrye ca dvau dvau pratyekaṃ nimantrayedityuktamācāryaiḥ ‘‘dvau dvau nimantrya caikaike sambhojyā
brāhmaṇāḥ śubhāḥ | nimantrayettān pūrvaṃ dvau viśvedevāvathaimāhitau || pitṛbhyastu yathāśakti yugmānguṇavato dvijān’’ iti
2.6-5.1
atha jīvatpitṛkaviṣaye=pārijāte sāyaṇīyavacanaṃ
‘‘nāndīśrāddhaṃ pitā kuryādādyapāṇigrahe punaḥ | ata ūrdhvaṃ prakurvīta svayameva tu nāndikam’’ iti | dvitīyavivāhādau vara eva kuryādityarthaḥ | āśvalāyanadharme ‘‘nāndīśrāddhaṃ
varaḥ kuryātsvastivācanapūrvakam | gṛhapraveśamārabhya pitaryapi ca jīvati || sa jīvatpitṛko nāndīśrāddhaṃ cetkurute dvijaḥ | pituścaiva pitṝṇāṃ ca pravadanti maharṣayaḥ’’ iti
kātyāyanastu ‘‘svapitṛbhyaḥ pitā dadyātsutasaṃskārakarmasu || yebhya eva pitā dadyāttebhyo dadyātsvayaṃ sutaḥ || piṇḍamodvāhanātteṣāṃ tasyābhāve tu tatkramāt ||’’ asyārthaḥ
sutasaṃskārakarmasu odvāhanāntaṃ=vivāhaparyantaṃ pitā svapitṛbhyaḥ piṇḍaṃ dadyāt || piṇḍopalakṣitaṃ vṛddhiśrāddhaṃ kuryāt | tasyābhāve tu=piturabhāve tu ‘‘asaṃskṛtāstu saṃskāryā
bhrātṛbhiḥ pūrvasaṃskṛtaiḥ’’ ityuktatvājjyeṣṭhabhrātrādayaḥ svapitṛbhyo dadyurityarthaḥ | evameva vratasamāvartanādau pitā tadabhāve bhrātā tasyāpyabhāve svayameva svapitṛbhyo dadyāditi
tadabhāve tu tatkramādityaṃśasyārtho hemādrau darśitaḥ | piturabhāve'nyo yaḥ saṃskartā sa tatkramātpitaramārabhya yaḥ saṃskāryasya pitṛkramastena krameṇa dadyāt | na tu svakīyapitṛbhyaḥ
tathā ca nigame ‘‘tasmāt pitṝvyācāryamātulādayasaṃskāryasyopaneyādereva pitṛbhyaḥ śrāddhaṃ dadyurna svapitṛbhyaḥ’’ iti | atra viśeṣo gṛhyapariśiṣṭe ‘‘jīvatpitā sutasaṃskāreṣu
mātṛmātāmahayoḥ kuryānmātari jīvatyāṃ mātāmahasyaiva kuryāt’’ iti | tathā ca kātyāyanaḥ ‘‘svapituḥ pitṛkṛtyeṣu hyadhikāro na vidyate | na jīvantamatikramya kiñciddadyāditi
2.6-5.2
śrutiḥ ||’’ atra kecidapavādā maitrāyaṇīyapariśiṣṭe ‘‘udvāhe putrajanane pitryeṣṭyāṃ saumike makhe | tīrthe brāhmaṇa āyāte ṣaḍete jīvataḥ pituḥ’’ iti | putrasya ṣaḍete śrāddhakālā
ityarthaḥ | pitryeṣṭyāṃ=cāturmāsyeṣu | saumike makhe=somayāgādau | puroḍāśavatpiṇḍadāne ca | etatsāmnikābhiprāyam | ata eva sumantuḥ ‘‘na jīvataḥ pituḥ kuryāt śrāddhamagnimṛte
dvijaḥ | yebhya eva pitā dadyāttebhyaḥ kurvīta sāgnikaḥ || pitāmahe'pyevameva kuryājjīvati sāgnikaḥ | sāgniko'pi na kurvīta jīvati prapitāmahe’’ iti | prapitāmahagrahaṇaṃ
pitṛpitāmahaprapitāmahapradarśanārtham | ata eva viṣṇuḥ ‘‘pitari pitāmahe prapitāmahe ca jīvati naiva dadyāt’’ iti | pitari pitāmahe ca jīvatikathamiti cetsa evāha viṣṇuḥ
‘‘pitari jīvati yat śrāddhaṃ pitā yeṣāṃ kuryātteṣāmeva kuryāt pitari pitāmahe ca yeṣāṃ pitāmahaḥ’’ iti| yannatantrasudhānidhāvapi ‘‘jīvatpitṛkasya nāndīśrāddhe hyanadhikāra
eva pratīyate’’ ityupakramya ‘‘udvāhe putrajanane pitryeṣṭyāṃ saumike makhe| tīrthe brāhmaṇa āyāte ṣaḍete jīvataḥ pituḥ’’ iti| putrasyeti śeṣaḥ| ete śrāddhakālā ityarthaḥ| ‘‘na
jīvatpitṛkaḥ kuryācchrāddhamagnimute dvijaḥ| yebhya eva pitā dadyāttebhyaḥ kurvīta sāgnikaḥ|| sāgniko'pi na kurvīta yo jīvatprapitāmahaḥ’’ iti| pitṛpitāmahābhyāṃ saha
prapitāmahe jīvatītyarthaḥ| triṣvapi jīvatsu nāndīsthāne ta eva pūjyāḥ| teṣāmekasminnapyavidyamāne yebhya eva pitā dadyādityādivacanasya sāvakāśatvāt yadyapi pitṛṣvapi
2.6-5.3
jīvatsu idaṃ vacanaṃ pravartate tathā'pi ‘‘sāgniko'pi na kurvīta yo jīvatprapitāmahaḥ’’ iti vacanena bādhyate| evaṃ mātari jīvatyāṃ yebhya eva pitā dadyādityayameva nyāyaḥ
mātāmahe jīvati putrikāputrasya tu yebhya eva pitā dadyādityādinyāyenānuṣṭhānamiti| anena jīvatpitṛkasya svadvitīyavivāhaputraputrīkavivāhaputrajananacāturmāsyāgniṣṭomādiyajñatīrthayātrāśrotriyagamanakālavyatirikteṣu karmasu nāndīśrāddhe adhikāro nāsti| vivāhaputrajanmanorapi jīvatpitṛmātṛmātāmahasya nāndīśrāddhaprayoge janakasya
mātṛpitṛmātāmahavargānuddiśya śrāddhaṃ dadyāt| pitari jīvati mātari mātāmahe'pyavidyamāne ādau svamātṛvargamuktvā janakasya pitṛvargaṃ svamātāmahavargaṃcoktvā śrāddhaṃ dadyāt
pitari mṛte mātari mātāmahe ca jīvati tadā pitṛvarga evoddeśyaḥ| evaṃ jīvatpitṛkaḥ mātṛvargamātāmahavargayoranyatarasminvidyamāne vidyamānavargaṃ parityajya dadyāditi
viśvapatiprayoge tu ‘‘jīvatpitṛkaḥ pitṛmātrādibhyo vṛddhiśrāddhaṃ kuryāt| pitari jīvati yeṣāṃ pitā kuryātpitari pitāmahe ca yeṣāṃ pitāmahaḥ, pitari pitāmahe prapitāmahe ca
naiva dadyāt| jīvatpitṛkavat jīvanmātṛkasya na mātāmahapārvaṇaṃ dvāralopāt’’ iti| anena jīvatpitṛkasyāpi sarvatra nāndīśrāddhādhikāraḥ pratīyate| tathāsati ‘‘vivāhe
putrajanana’’ iti pūrvoktavacanavirodhaḥ syāt| ato jīvatpitṛkeṇā'pi putrajanane vivāhe cāturmāsye somayāgādiṣu tīrthe śrotriyāgamane caivamuktaprakāreṇāvaśyaṃ śrāddhaṃ kuryāt,
2.6-5.4
garbhādhānādiṣu tu jīvatpitṛkasya naivādhikāraḥ tadā te pratyakṣeṇa pūjyā iti pārijāte prapañcitam| kiñca maitrāyaṇīyapariśiṣṭe ‘‘vṛddhau tīrthe ca saṃnyaste tāte ca patite sati
yebhya eva pitā dadyāttebhyo dadyātsvayaṃ sutaḥ’’ iti| atra vṛddhiśabdagrahaṇaṃ ‘‘vivāhe putrajanane’’ iti pūrvoktasthaleṣu kriyamāṇavṛddhiśrāddhaparam|| iti
jīvatpitṛkanāndīnirṇayaḥ||cha|| vidhavākartṛkanāndīśrāddhaviṣaye ‘‘svabhartṛprabhṛtitribhyaḥ svapitṛbhyastathaiva ca| vidhavā kārayet śrāddhaṃ yathākālamatandritā|| na svadhā nāpasavyaṃ
ca na gotraṃ na ca rūpakam| tilasthāne yavaḥ kāryo darbhasthāne ca dūrvakāḥ’’ ityādivacanānyupalabhyante| śiṣṭācārastu vidhavākartṛkavratādau tatsutādibhireva nāndīśrāddhaṃ
kriyamāṇaṃ dṛśyate| tasmādyathācāramanuṣṭhānaṃ yuktamiti bhāti|| śrāddhaṃ tu trividhaṃ annaśrāddhamāmaśrāddhaṃ hiraṇyaśrāddhamiti| eṣāmanyatamena vā kuryāt| vaiśvadevānantaraṃ nāndīśrāddhaṃ
kuryādityuktam| saṅgrahe ‘‘vṛddhāvādau, kṣaye cānte, darśe madhye, mahālaye| ācānteṣu ca kartavyaṃ vaiśvadevaṃ caturvidham’’ iti|| iti nāndīnirṇayaḥ
atha puṇyāhānirṇayaḥ|| gṛhyasūtre athāparedyurdevānāmiti| pūrvedyurnāndīśrāddhaṃ kṛtvā'paredyuḥ puṇyāhaṃ kuryādityarthaḥ| ‘‘atha brāhmaṇān annena pariviṣya puṇyāhagum̐ svasti
ṛddhimiti vācayitvā’’ iti sūtre| ‘‘annenāmena hiraṇyena vā brāhmaṇānsampūjya taireva puṇyāhaṃ vācayet’’ iti viṣṇubhaṭṭaḥ| vyāso'pi ‘‘sampūjya gandhamālyādyairbrāhmaṇānsvasti
2.6-5.5
vācayet| dharmakarmaṇi māṅgalye saṅgrāme'dbhutadarśane’’ iti| gṛhyapariśiṣṭe ‘‘atha svastivācanamṛddhipūrteṣu’’ iti| ṛddhirvivāhāntā apatyasaṃskārāḥ| pūrtaṃ pratiṣṭhādyāpane
‘‘tattatkarmaṇaścādyantayoḥ puṇyāhaṃ kuryāt’’ iti| āśvalāyanaḥ ‘‘vaidike tāntrike cādau tataḥ puṇyāha iṣyate’’ iti| śaunako'pi ‘‘puṇyāhavācanavidhiṃ vakṣyāmo'tha
yathāvidhi| prayojyakarmaṇāmādāvante codayasiddhaye’’ iti| puṇyāhakālastu| triṃśaddhaṭikātmakaṃ divāpramāṇaṃ navadhā vibhajya viṃśati kalādhikaghaṭikātrayātmakanavabhāgeṣu
prathamatṛtīyapañcamasaptamanavamabhāgāḥ puṇyāhāḥ| dvitīyaṣaṣṭhabhāgau ślīlau = anindyāvityarthaḥ| caturthāṣṭamabhāgāvaślīlau=nindyāvityarthaḥ| puṇyāhavācanaṃ tu prayogāntargatamiti
kecit, prayogabahirbhūtamiti bahavaḥ| atrādyapakṣe pradhānakarmasaṅkalpaṃ kṛtvā puṇyāhaṃ vācayet| bahirbhūtapakṣe puṇyāhānantaraṃ karmasaṅkalpaṃ kuryāt| kārikāyāṃ "tataḥ pañca dvijā
atraistarpitā darbhahastakāḥ| catvāraḥ prāṅamukhāḥ sthāpyāsteṣāṃ dakṣiṇato'paraḥ || dhārayannudakumbhaṃ tu sāpidhānamudaṅmukhaḥ| dakṣiṇaṃ bāhumanvāsya svayaṃ tiṣṭhetspṛśanniva
puṇyāhaṃ vācayedanyānudakumbhasya dhārakaḥ| uktamuktaṃ pratibrūyuḥ śāntirastvādisaptakam” iti| gṛhyasūtre'pi “catvāraḥ prāṅmukhāḥ sthāpyāḥ prāṅmukho'para udakumbhaṃ dhārayaṃstasya
puṇyāhaṃ vācayiṣyanyaddaivatyaṃ bhavati tasyanāma gṛhṇātyasau prīyatām" iti| "sampūjitā brāhmaṇā ariktapāṇayaḥ prāṅmukhā yugmāstiṣṭhanti teṣāṃ dakṣiṇataḥ prāṅmukhovodaṅmukho
2.6-5.6
vā'pihitamudakumbhaṃ dhārayanvācayitā tiṣṭhatyaparaḥ kumbhaḥ sthaṇḍile tiṣṭhati tasya dakṣiṇaṃ bāhumanvitarastiṣṭhati" iti| viṣṇubhaṭṭo'pi "kuśandūrvāndhārayamāṇā ariktapāṇayaḥ
prāṅmukhāścatvārastiṣṭhanti teṣāṃ dakṣiṇata udaṅmukho'pihitaṃ udakumbhaṃ dhārayitvānyastiṣṭhati tasya dakṣiṇaṃ bāhumāśrityettaro varādistiṣṭhati" iti || iti puṇyāhanirṇayaḥ
atha nāndīprayogaḥ || karttā pūrvedyuḥ prātaḥ snānādi nityakarma kṛtvā vaiśvadevaṃ hutvā gaṇapatiṃ sampūjya ācamya
prāṇānāyamya deśakālau saṅkīrtya mama kumārasya śvaḥ kariṣyamāṇāmukakarmāṅgatayā vihitaṃ puṇyāhapūrvakaṃ nāndīsamārādhanaṃ
hiraṇyena kariṣye (rātrau cedrātrau kariṣyamāṇa iti, sadyaścedadya kariṣyamāṇa iti) iti saṅkalpya, "asya
nāndīsamārādhanakarmaṇaḥ puṇyāhaṃ bhavanto bruvantu | asmai nāndīsamārādhanakarmaṇe svasti bhavanto bruvantu | asya
nāndīsamārādhanakarmaṇaḥ ṛddhiṃ bhavanto bruvantu | nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantām" iti puṇyāhaṃ vācayitvā prokṣaṇāntaṃ
kṛtvā, viśvedevārthaṃ caturo brāhmaṇān dvau vā mātrādivargatrayasya ṣaṭ dvau vā yathāśakti brāhmaṇānimantrya, pūrvābhimukhānupaveśya,
haste gandhākṣatapuṣpadūrvāṅkurān gṛhītvā brāhmaṇapādeṣu ninayati | nāndīsatyavasusaṃjñikā viśvedevā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ
vaḥ pādyaṃ svāhā na mameyaṃ ca vṛddhiḥ | nāndīmātṛpitāmahīprapitāmahyo nāndīmukhyau bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā na mameyaṃ
ca vṛddhiḥ | nāndīpitṛpitāmahaprapitāmahā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā na mameyaṃ ca vṛddhiḥ
2.6-5.7
nāndīmātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahā nāndīmukhāḥ bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā na mameyaṃ ca vṛddhiḥ | haste
gandhayavākṣatadūrvāṅkurān gṛhītvā nāndīsatyavasusaṃjñikā viśvedevā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ va āsanagandhādyupacārakalpanaṃ
svāhā na mameyaṃ ca vṛddhiḥ | nāndīmātṛpitāmahīprapitāmahyo nāndīmukhyau bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vo āsanagandhādyupacārakalpanaṃ
svāhā na mameyaṃ ca vṛddhiḥ | nāndīpitṛpitāmahaprapitāmahā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ va āsanagandhādyupacārakalpanaṃ svāhā
na mameyaṃ ca vṛddhiḥ | nāndīmātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahā nāndīmukhāḥ bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ va āsanagandhādyupacārakalpanaṃ
svāhā na mameyaṃ ca vṛddhiḥ| haste hiraṇyākṣatajalaṃ gṛhītvā nāndīsatyavasusaṃjñikā viśvedevā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ
vo yugmabrahmaṇabhojanaparyāptānnaniṣkrayabhūtaṃ kiñciddhiraṇayaṃ svāhā na mameyaṃ ca vṛddhiḥ | nāndīmātṛpitāmahīprapitāmahyo
nāndīmukhyo bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vo yugmabrāhmaṇabhojanaparyāptānnaniṣkrayabhūtaṃ kiñciddhiraṇayaṃ svāhā na mameyaṃ ca vṛddhiḥ
nāndīpitṛpitāmahaprapitāmahā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vo yugmabrāhmaṇabhojanaparyāptānnaniṣkrayabhūtaṃ kiñciddhiraṇayaṃ svāhā
2.6-5.8
na mameyaṃ ca vṛddhiḥ | nāndīmātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahā nāndīmukhābhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vo yugmabrāhmaṇabhojanaparyāptānnaniṣkrayabhūtaṃ kiñciddhiraṇayaṃ svāhā na mameyaṃ ca vṛddhiḥ || oṃ iḍā̍ de̱vahūrmanu̍rya̱jñanīrbṛha̱spati̍ru̱kthāma̱dāni̍ śam̐siṣa̱dviśve̍de̱vāssū̱ṃktavāca̱ḥ pṛthi̍vimāta̱rmāmā̍higum̐sī̱rmadhu̍maniṣye̱ madhu̍janiṣye̱ madhu̍vakṣyāmi̱ madhu̍vadiṣyāmi̱ madhu̍matīṃ de̱vebhyo̍
vāca̱mudyāsam̐śuśrūṣe̱ṇyā̍ṃ ma̱nu̱ṣye̍bhyastammā̍ de̱vā a̍vantu śo̱bhāyai̍ pi̱taronu̍madantu || “nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantām”
iti yavākṣatadūrvāyuktāpo ninīya | kṛtasya karmaṇaḥ sāṅgatāsidhyarthaṃ drākṣāmalakaniṣkrayabhūtaṃ kiñciddhiraṇayaṃ svāhā na mameyaṃ
ca vṛddhiḥ || oṃ i̱ḍāma̍gne puru̱dam̐sam̐ sa̱niṅgoḥ śaśva̍tta̱magum̐ hava̍mānāya sādha | syānna̍ḥ sū̱nustana̍yo vi̱jāvāgne̱ sā te̍
su̱ma̱tirbhū̍tva̱sme | iḍa̱ehi̍ adi̱taehi̍ sara̱sva̱tyehi̍ śivagum̐śivam, iti tāmbūlagandhākṣatādiyuktapātraṃvāmahaste
gṛhītvāhiraṇyena tadadhastristāḍayediti śiṣṭācāraḥ || yasya smṛtyā ca nāmoktyā tapo yajñakriyādiṣu | nyūnaṃ sampūrṇatāṃ
yāti sadyo vande tamacyutam || anena nāndīsamārādhanakarmaṇā śrīparameśvaraḥ prīyatām || iti nāndīśrāddhaprayogaḥ
Linked texts (5)
- Baudhāyanaprayogamālā — Veṅkaṭeśa, Sanskrit
- Smṛtīnāṃ Samuccayaḥ — Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Aṣṭādaśasmṛti — Sanskrit
- Laghvāśvalāyanasmṛti — Sanskrit