Manushyajataka 14
Manuṣyajātaka 14
- Language
- Sanskrit
14.1
athājīvikādhikāraḥ
ājīvikā yā na bhavennarāṇāmupādhibhūtena
vapuḥkṛtena || taddhastakaṃrmeha mataṃ hi tajjñairutaducyate vartma dhanāgamasya
14.2
sūryendīśvarahastakarmasahamādhīśo graho hṛddapaistaddṛṣṭanatha lakṣayecca sadasadvyāpārasaṃcitaye
eṣāṃ snehadṛgīkṣaṇena hi śubhavyāpārakṛccānyathā dṛṣṭyāniṣṭaviceṣṭakaḥ khalu bhavennaṣṭādhikārāspadaḥ
14.3
caṃdretthaśālini ravau svagṛhoccahadde
vyomasthakarmapahadṛśā nṛpateramātyaḥ
bhaumekṣite sabalakarmakaro jñagurvordṛṣṭyā nṛpasya lipikṛtsukṛtapradhānam
14.4
evaṃ śanau gurudṛśi kṣitikarmakārī
śukrekṣite gaganalagnagate nararkṣe
saṃgītavidbudhanirīkṣaṇato dvayasya
vīṇādi vādayati bhaumadṛśā kunṛtyaḥ
14.5
evaṃ gurau khalu ghṛṇīcchati dharmaśāstraṃ
sārkī kutarkakṛdasaukhyāviṣādavāṃśca
evaṃ budhe lipikaro gurubhe'bjayogādadhyāpako ravidṛśā lipikṛtpradhānam
14.6
karmadarśī budho jīvaśukrabhāskaravīkṣitaḥ
etaddhāsamānaṃ hi lipiṃ lekhayate naram
14.7
karmādhikāriṇi vidhau śaninetthaśāle
bhūmau karotyupalakarma nirīkṣitābham
bhaumena cāgnibhavane'gnividhiṃ tadā bhaṃ
jīvena jīvabhavane'rhati dharmaśāstram
14.8
bahvīkṣite karmadalīlakheṭe dhruvaṃ naraḥ syādbahukarmakārī || teṣāṃ tvamuṃ pīḍayate bhṛśaṃ yastaddhāsukarmapravaṇo viśeṣāt
14.9
sūryyaraśmigatāḥ sarve paśyaṃtaḥ karmanāśakāḥ
budhavajramasau raśmistho'laṃkarma samādiśet
14.10
atha dāṇijyavyavasāyayogaḥ
lagne site rūkṣagate svaharṣe saugaṃdhikaḥ karmaghaṭe'tra sauriḥ || mṛgasthamaṃdasya dṛśā svayaṃ
vā mṛgasthite'sminmṛganābhikāraḥ
14.11
śukre vṛṣasthe śaninekṣyamāṇe saugaṃdhitailādivaṇigdalīle || manuṣyabhe'smiṃśca mṛgeśapaṃgau
saugaṃdhiko mustakavastunaḥ syāt
14.12
lagne kujarkṣabhuji bhuvyasurejyapaṃgvoḥ
syādvāṃdhiko vyavaharatyagadīni loke
sadgaṃdhavastubalade bhṛguje'rkamaṃde
bhaume tu goyuvatibhārkidṛśā ca raktam
14.13
atha phalavikrayayogaḥ
makarayuji śanaiścare kulīre nimiṣagatejyadṛśā
hi dāḍimādyam || vyavaharati phalotkaṭaṃ kilaivaṃ
vṛṣapagurau laghukarkagāradṛṣṭyā
14.14
mṛge śanau kulīrājadṛṣṭe valkramarthayet
jñe jalarkṣe ca taddṛṣṭe karkaṭīcāruvalkalam
14.15
gaganagabudhaśukrayorjalorvīgataśanivīkṣitayordelī kuṭuṃbī || baladamuthaśile yame'nujasthe
ravigasitendujayorbale tu nīcaḥ
14.16
lagne khe'tha site sthirarkṣayuji bhūrāśisthasaumyekṣite vikrīṇāti paṭaṃ paṭārdhamanilasthe
vā tathaikatra ca || mande kuṃbhamṛgāsthite ghaṭayuvanmṛkṣasthite jñekṣite śreṣṭhaṃ komalamṛkṣage'tra
yuvaterjñaprekṣite sthūlakam
14.17
jñejyānvite mṛgagate'pyaṇujīrṇamārkī
gosthe striyāṃ gurudṛśā'tipaṭaṃ jaraṃ ca
paṭṭāṃśukaṃ ghaṭagate'jyadṛśi jñabhasthe
bhaumekṣite vyavaharatyaruṇaṃ ca vāsaḥ
14.18
jīve catuṣpadagate ca catuṣpadastharaṃdhreśadarśiina naro'rthakakaṃbabāni
dṛṣṭaḥ svarūpasadṛśāni gurūṇyaṇūni .
varṇātmakāni paśujāvibhavodbhavāni
14.21
yugmam
budhe karmasvāminyanilayuji tatsthārkajadṛśā
mṛge caivaṃ maṃde vṛpagaśaśidṛśyarthati yavān
sagodhūmānstrīsthe śaśini tu masūrādivṛṣage
śanau kheṭāhaṣṭe dhiṣaṇasahite miśritakaṇān 19
tilānkanyāyuktāmaragurudṛśārārkasahite
kaniṣṭhānnaṃ tiktaṃ śaśiyuji rasasnigdhaviṣayam
vidhau caivaṃ kanyāyuji śanidṛśā taṃdulatilānmṛgasthārkārkibhyāṃ yavayavajadhānye'rthati naraḥ 20
kuṃbhe maṃde karmade'bjāālige'bje maṃdāloke
carmabhāṃḍaṃ karoti || vāyo vakrārasya dṛṣṭyā
purāṇaṃ cātuṣpādye cātra maṃdena dṛṣṭe
14.22
jīve karmabale catuṣpadagate'rīśeśite tatpadānyuddhānyātyaripe sitekṣitapade jñe gardabhān
śītagau || jñasthāne surabhī ravau śaśipade
cāśvān śanau tatpade chāgānṣaṣṭhagate'stape
ca navamastrīśe svavitte ca gāḥ
14.23
śukre karmadalīrude sataraṇau krīṇāti jātyānmaṇīnārasthe'nalasaṃsthabhūsutadṛśā muktāḥ
sayugme'tra ca || sārkau madhyamikā śanāviti
jale śukrekṣite cādhamā śiprārthaṃdradṛśā vinā
paradṛśaṃ cāmūḥ kapardani ca
14.24
sūrye'dhikāriṇi śikhisthitadhaneśadṛṣṭe
sauvarṇiko'rkatanaye ca śaśāṃkadṛṣṭe
cāpasthabhāskaradṛśā'jagavittapākryostārakrayī haridhanuḥsthadṛśāsya śoddhā
14.26
atha kārukayogaḥ
nīce vakre budhe karmadalīle dṛṣṭimaṃtaḥ
kuvidastyeśvaro maṃde mithunasthe'pyaharniśam 25
jñe caturthe ca pūrvokte sūciko dṛṣṭimānataḥ
anyairadṛṣṭe corṇākṛdvahudṛṣṭe vicitrakṛt
14.28
karmasthāne kujadṛśi budhe syānnṛrāśāvayaskṛtpūṣṇā dṛṣṭe nṛpasamucitāstrādikṛdbhārveṇa
vīṇādijño bhavati nipuṇaḥ sauriṇejyena devasthānābhijño haridhanurajeṣvekakaḥ kāṣṭhakarmā 27
keṃdre kuje gurudṛśījyamahījayorvā
meṣe harāūtha naraḥ khalu carmakāraḥ
iṃdau jñadṛgyuji taddaśi cāgnirāśāvālasthyakṛdbhavati vīkṣakakheṭamānāt
14.29
śukārayoḥ karmakṛtorathaitatsaṃpaśyato vairihaśotthaśālāt || vastrasya varṇo'maradevasaṃsthadṛṣṭyā ca tadvarṇasavarṇakābhaḥ
14.30
bhaume karmadalīlade'sthikhanako bhūsthe'rkadṛṣṭe
maṇisavarṇādeḥ parikhākaro gurudṛśā cārkaiḥ
suraṃgādhikṛt || naukarmapravaṇaśca khe jñayamayostatsvāmidṛgyuktayoḥ sūryādīkṣakadhātusannibhavalācchreṣṭho'tha madhyo'dhamaḥ
14.31
khe'gnāvathārkiṃkujayorghaṭayatyayo hi
dṛṣṭyā raveḥ praharaṇaṃ dhiṣaṇasya citram
iṃdau jale kila khanitrikamiṃdurāśau
peṭīṃ sitekṣusitabhe jñadṛśā kuvattu
14.32
keṃdre jñeṃdukujeṣu bhārgavadṛśā vīṇādi keṃdraṃ
vinā jānīte paṇavādi saumyasitayorhṛdde svake
vā mithaḥ || nṛtyajño'sti mṛgasthabhaumadharaṇīsaṃsthajñayośca svabhe śukre jñārayugīkṣite
na madhuro vargasthitau vā mithaḥ
14.33
keṃdracyutārasitayorbhithagordudṛṣṭyā
jīvārkabhe'vanisute ca śaśītthaśāle
bhaumajñayostu sitabhe kila sūtikājño
dṛṣṭyaṃtareṇa kurute śikhiśāstrakarma
14.34
dṛṣṭyā sitārkasutayorvṛṣaṇārśajārtihartā ravernayanarogaharo vidhuśca
taddhāturogaharaṇo gaganasthakarmakheṭaiḥ parasparadṛśā mṛditāsthisaṃdhiḥ
14.35
tanau khage gaganagate'rkanaṃdane ravau gurau mṛgayuratha trige budhe || kuje'dhvage sūpakāridhīvaro
budhābjayoryuvaticāpajñape ca paṃjarī
14.36
site dalīle ca catuṣpadasthe dṛṣṭaḥ svarūpānugapakṣavṛttiḥ || budhe tu caivaṃ taraṇeradhaḥsthe
vṛttiṃ vidhatte'nyatarairvayobhiḥ
14.37
iti khacarabalaṃ yutīkṣaṇādyaṃ bhavanabalaṃ ca
budho'vadhārya samyak || dhanakaramiha jātake'bhidadhyātkila narajātisadharmahastakarma
14.15-2
iti śrīkarmaprakāśikāyāṃ manuṣyajātake hastakarmādhikāraḥ paṃcadaśaḥ
Commentaries (2)
- Daivajñasantosinī — Nārāyaṇa, Sanskrit
- Manuṣyajātakaṭīkā — Samarasiṃha, Sanskrit
Linked texts (2)
- Manusyajataka (ed1916) — Sanskrit
- Horāratna — Balabhadra 1629, Sanskrit