Viramitrodaya 5: atha tilakavidhiḥ
Āhnikaprakāśa 5
- Language
- Sanskrit
atha tilakavidhiḥ
5.p1
pratyarkam ādityābhimukho bhūtvā| snānaśāṭīmityatra mṛttoyenetyanuṣaṅgaḥ | buddhyā manasā | śaravadityanena śironamanaṃ vivakṣitam | śarapatane prathamamagrabhāgasyaiva patanāt | mantrata iti sāmānyata uktāvapi yogiyājñavalkyokto'trācamane mantro draṣṭavyaḥ | tena drupadādyanyatamaṃ mantraṃ trirāvṛtyācāmet | yathā yogiyājñavalkyaḥ,
5.p2
varuṇaṃ devaṃ, saṃsmarānniti adhyāhāraḥ| kacidvāruṇairdevamiti pāṭhaḥ| tatra ca mantrairveti vākāraḥ saṅgacchate| vāruṇaistribhiḥ| vāruṇāḥ pāvamānyaśca svasvaśākhoktāḥ draṣṭavyāḥ | pāvamānyaśca upāsmaigāyatānara ityādi śaṃrājanyoṣadhībhya ityantam ṛktrayamiti śrīdattaḥ | prajapedityatra trijapediti śrīdattasaṃmataḥ pāṭhaḥ | aghamarṣaṇam ṛtaṃcetyetatsūktam | iti nṛsiṃhapurāṇoktasnānam |
5.p3
idamāpaḥ pravahaṃta yatkiñceti ṛk |
5.p4
tailaṃ ca vasā ca tailavase | uṣṇīṣaṃ ca keśajalāpakarṣaṇārthaṃ
5.p5
yena snāto yena vastreṇa snātaḥ | na codake, vastraṃ pīḍayedisanuṣaṅgaḥ |
5.p6
kaupīnaścyotavāriṇeti | kaupīnaṃ jaghanagadeśastataścyutena jaleneti kalpataruḥ | snānavidhyanantaram--
5.p7
paridhāyāgretanaṃ karma kuryādityarthaḥ| vāsasī iti | adhastanamuttarīyaṃ cetyarthaḥ | vikaccho'nuttarīyaścetyādinā vakṣyamāṇabhṛguvākyenottarīyadhāraṇasyāvaśyakatvāt | uttarīyadhāraṇaṃ ca yajño-
5.p8
iti vākyāt | yathā dvijottamaiḥ savyāpasavyatvādinā upavītaṃ dhāryate tathā uttarācchādanaṃ sarvaireva dhāryamityarthaḥ |
5.p9
kutapaṃ nepālakambalaḥ | uttarīyāsambhave parihitavastrabhāgenottarīyaṃ kāryamityuktampāraskareṇa, ekaṃ cedvāso bhavati tasyaivottarārdheṇa pracchādayīteti | te ca vastre śuṣke dhārye |
5.p10
iti jābālivacanāt | śuṣkāsambhave tu śātātapenoktaṃ, saptavātāhataṃ śuṣkavad bhavatīti |
5.p11
ulbaṇamitiraktaviśeṣaṇaṃ, tenātyantaṃ raktamityarthaḥ |
5.p12
nāntarvāsa iti | kaupīne jalasaṃsargaparihārāya pūrvaṃ vāsaḥ paridhāya tatparisrajya vāso'ntaraṃ paridadhyādityarthaḥ | viṣṇudharmottare,
5.p13
mahābhārate,
5.p14
manuḥ,
5.p15
devalaḥ,
5.p16
nāhateneti samastaṃ padam | ahatabhinnena kriyā na kāryetyarthaḥ | ahatalakṣaṇaṃ tu śātātapenoktam,
5.p17
īṣaddhautaṃ kṣārādirahitajalaprakṣālitam| yanna dhāritamityanyena puruṣeṇa na dhāritamityarthaḥ | kvacit-
5.p18
iti ahatalakṣaṇamuktam | kvacid nāhatena ca kutraciditi pāṭhaḥ | tatrāhataṃ yantranirmuktamityucyate | ahatena yantranirmuktena kriyā na kāryetyarthaḥ | tathāca satyatapāḥ,
5.p19
uddhvapuṇḍraṃ trividhaṃ, uttamamadhyakaniṣṭhabhedāt| tatrottamamapi trividham, uttamottamaṃ daśāṅgulaṃ madhyamottamaṃ navāṅgulaṃ kaniṣṭhottamamaṣṭāṅgulam| evamuttaratrāpi draṣṭavyam| tatra sthānabhedenākṛtiviśeṣānāha-
5.p20
tilakadhāraṇe mantrānāha-
5.p21
lalāṭe keśavaṃ vindyāditi| keśavanāma saṃkīrttya lalāṭe tilakaḥ karttavya iti| evamuttaratrāpi | kakud kakudi | dvādaśaitāni nāmāni, dvādaśatilakadhāraṇamantrabhūtāni | mūrddhani tu vāsudeveti nāmamantramuccārya tilakaḥ karttavyaḥ| kṛṣṇapakṣe tu saṃkarṣaṇādināmabhiḥ dvādaśa tilakāḥ mūrdhni nārāyaṇanāmneti viśeṣaḥ| tāni nāmānyācamanaprakaraṇe likhitāni tatraiva draṣṭavyānīti| pūjākāle ceti śrautasmārttakarmmakālamātropalakṣaṇam | tathāca brahmapurāṇe,
5.p22
evaṃ ca,
5.p23
tripuṇḍrādikaṃ nordhvapuṇḍrasya bādhakaṃ kiṃ tu tena samuccīyate phalaviśeṣakāmanayā |