Pramāṇa · Search · About · API

Viramitrodaya 6: atha sandhyā tadupānapadārthanirṇayaḥ

Āhnikaprakāśa 6

Language
Sanskrit

atha sandhyā tadupānapadārthanirṇayaḥ

6.p1

sarvāvasthaḥ ninditasevādiUnitkarmarataḥ, samyak śaucādyasamartho'pītyarthaḥ |

6.p2

vikarmasthāḥ vihitātikramaniṣiddhakarmakarttāraḥ | sandhyeti | sandhyātmakatvenetyarthaḥ | taṃ sūryyam | oṃkārabrahmasaṃyuktam oṃkārarūpeṇa brahmaṇā saṃyuktam |

6.p3

malaṃ pāpam |

6.p4

vṛṣalo'tra adhārmikaḥ | taduktaṃ mahābhārate,

6.p5

saṃśitavratāḥ niścitavratā dṛḍhavratā iti yāvat |

6.p6

ādara anuṣṭhānam |

6.p7

vibhramaḥ cittavikṣepaḥ | meghādinā sandhyākālājñānamityeke | sandhyayoriti dvivacanaṃ tṛtīyasandhyāyā upalakṣaṇārtham | etatsandhyātrayaṃ proktamityādikātyāyanavacanāt |

6.p8

iti yogiyājñavalkyavacanācca | ātmavidā śarīrendriyāvyatiriktaṃ nityākaraṇe paraloke duḥkhabhāginamātmānaṃ vijānatā | tena tadakaraṇe pratyavāya iti sūcitam | atra sandhyātrayaṃ tu karttavyamityutpattivākye saṅkhyāśravaṇāttisra āhutīrjuhotītivattrīṇi karmāṇi | teṣāṃ ca pūrvā sandhyāṃ japaṃstiṣṭhannityādimanuvākye pratyekaṃ phalasambandhaśravaṇāt ekākaraṇe'pyaparaṃ karttavyameva | darśapūrṇamāsavākye tu āgneyādīnāṃ yāgānāṃ samucitānāmeva phalasambandhaśravaṇātpaurṇamāsākaraṇe darśasyānanuṣṭhāne nyāyataḥ prāpte vacanātprāyaścittapūrvakaṃ darśamanutiṣṭhanti | na ca pūrvā sandhyāmityādipūrvodāhṛtamanuvākye prātaḥsāyaṃsandhyayoḥ pratyekaṃ phalaśravaṇena ekākaraṇe aparānuṣṭhāne siddhe'pi madhyāhnasanadhyāyāḥ

6.p9

kalāpaparamisanye | sandhyākālaparimāṇamāha—

6.p10

muhūrttamātraṃ nāḍīdvayamātram | tathā,

6.p11

sandhāviti vakṣyamāṇamadhyāhnasandhyākālasyāpyupalakṣaṇam | sandhyātrayaṃ tu karttavyamityanena madhyāhnasandhyāyā api yogiyājñavalkyābhimatatvāt | atra sandhyopāsanāyāḥ sandhāveva vidhānāttatpūrvottarakālayostadaprasakternāstagaiti sāyaṃsandhyāyāḥ sūryabimbasyārddhāstamanātparata ārambhaniṣedhārthaṃ, nodgate iti prātaḥ sandhyāyā udayottaraṃ samāptiniṣedhārtham | tathāca dakṣaḥ,

6.p12

nāḍī ghaṭikā | nāḍyau dve ityanena nāḍīdvayaṃ prārambhakālo vivakṣitaḥ | tasyaiva sandhyāditvasambhavāt | saṃvarttopi,

6.p13

sanakṣatrāmityanena dakṣaikavākyatayā rātryantaghaṭikādvayādāvupakramya sūryabimbarekhādarśanaparyantaṃ prātaḥ sandhyāmupāsītetyarthaḥ | sādityāmityanenopakramakālo darśitaḥ | arddhāstamitabhāskarāmityanena bhāskarasyārddhāstamanasamayaḥ samāptikālo darśitaḥ | sa ca pratyagātārakodayāditi yājñavalkyaikavākyatvānnakṣatrodayakālopa-

6.p14

supūrvāṃ suṣṭhupūrvakālāṃ bahuṣu nakṣatreṣu vidyamāneṣu | apiśabdādalpeṣu nakṣatreṣu vidyamāneṣu| supaścādapi bahunakṣatradarśanāvadhi | apiśabdādanakṣatradarśane'pi samāpnuyādityarthaḥ |

6.p15

eke ācāryā godānavratādārabhya snānaṃ bahiḥsandhyatvaṃ ca vadantītyarthaḥ | godānavratātpūrvaṃ tu savratī bahiḥsandhyāmupāsīteti pūrvodāhṛtaśaṅkhalikhitavacanādbahiḥsandhyatvaniyama eva | sajyo tiṣi prātaḥ sanakṣatre sāyaṃ sasūrye kāle, upakramyeti śeṣaḥ | ājyotiṣo darśanāt prātaḥ sūryadarśanāvadhi sāyaṃ nakṣatradarśanāvadhi |

6.p16

atra ca prayato'snāyī aprayataḥ snāyīti vyavasthito vikalpaḥ | aprayato'bhiṣiktaḥ prayato vā'nabhiṣikta iti vakṣyamāṇabaudhāyanavacanāt | madhyāhna sandhyākālastu aṣṭadhā vibhaktasya caturthabhāga eva | madhyāhnasnānottarameva kātyāyanādibhistadabhidhānāt | kecittu aṣṭamo muhūrtto madhyāhna sandhyāyā mukhyaḥ kāla iti vadanti | paṭhanti ca,

6.p17

prātaḥsāyaṃsandhyayormukhyayoḥ prāguktagauṇakālātikrame vakṣyamāṇaprāyaścittaṃ kṛtvā sandhyāvandanaṃ karttavyaṃ, madhyāhna sandhyāyāstu mukhyakālātikramaeva prāyaścittam| tatra viśiṣya gauṇakālānabhi-

6.p18

ata evāraṇyaityevoktaṃ na tu bahiriti | uttarāparā vāyavyā dik| anvaṣṭamadeśam aṣṭadhā vibhaktāyā diśo yo'ṣṭamabhāgastamanu lakṣīkṛtyetyarthaḥ | tathācaitaduktaṃ bhavati—sāyaṃsandhyāvandane pratyagātārakodayādityanena paścimābhimukhatve siddhe uttarāparāmukha ityanena ca vāyavyābhimukhatve siddhe anvaṣṭamadeśamityanena paścimāyā diśo'ṣṭadhā vibhaktāyā yo'ṣṭamo bhāgo vāyavyāḥ sannihitastadabhimukhaḥ sandhyāmupāstaiti | spaṣṭaścāyamarthaḥ prayogapārijātadhṛtaśaunakavacane | yathā— diśo'ṣṭadhā vibhaktāyāḥ pratīcyā bhāgasaptakam | hitvā dakṣiṇato'nyastu yo'ṣṭamo bhāga uttaraḥ || asyābhimukhatāṃ prāpto bhūtvā prayatamānasaḥ | japannāsīta sāvitrīṃ sandhyāṃ kṛtsnāmatandritaḥ || iti | idaṃ ca gāyatrījapaeva | taduktamāśvalāyanena, yajñopavītī nityodakaḥ sandhyāmupāsīta vāgyataḥ sāyamāsīna uttarāparāmukho'nvaṣṭamadeśaṃ sāvitrīṃ japedarddhāstamite maṇḍalaānakṣatradarśanāt evaṃ prātaḥ prāṅmukhastiṣṭhannā''dityamaṇḍaladarśanāditi | yajñopavītīti sāmānyataḥ kratvarthatvena prāptasya yajñopavītasyānuvādaḥ | nityodakaḥ kṛtāvaśyakodakakarmā | tena snānācamanādi kṛtvā sandhyopāsanaṃ kāryamityarthaḥ sidhyati | nityodakaḥ smṛtyuktodakakarmetyarthaḥ ato mārjjanādi kāryamiti tu nārāyaṇavṛttiḥ | atikrāntāyāṃ sandhyāyāṃ mahāvyāhṛtyādi japitvā sandhyāmupāstaityanvayaḥ | svastyayanāni sva-

6.p19

anye tu,