Viramitrodaya 6: atha sandhyā tadupānapadārthanirṇayaḥ
Āhnikaprakāśa 6
- Language
- Sanskrit
atha sandhyā tadupānapadārthanirṇayaḥ
6.p1
sarvāvasthaḥ ninditasevādiUnitkarmarataḥ, samyak śaucādyasamartho'pītyarthaḥ |
6.p2
vikarmasthāḥ vihitātikramaniṣiddhakarmakarttāraḥ | sandhyeti | sandhyātmakatvenetyarthaḥ | taṃ sūryyam | oṃkārabrahmasaṃyuktam oṃkārarūpeṇa brahmaṇā saṃyuktam |
6.p3
malaṃ pāpam |
6.p4
vṛṣalo'tra adhārmikaḥ | taduktaṃ mahābhārate,
6.p5
saṃśitavratāḥ niścitavratā dṛḍhavratā iti yāvat |
6.p6
ādara anuṣṭhānam |
6.p7
vibhramaḥ cittavikṣepaḥ | meghādinā sandhyākālājñānamityeke | sandhyayoriti dvivacanaṃ tṛtīyasandhyāyā upalakṣaṇārtham | etatsandhyātrayaṃ proktamityādikātyāyanavacanāt |
6.p8
iti yogiyājñavalkyavacanācca | ātmavidā śarīrendriyāvyatiriktaṃ nityākaraṇe paraloke duḥkhabhāginamātmānaṃ vijānatā | tena tadakaraṇe pratyavāya iti sūcitam | atra sandhyātrayaṃ tu karttavyamityutpattivākye saṅkhyāśravaṇāttisra āhutīrjuhotītivattrīṇi karmāṇi | teṣāṃ ca pūrvā sandhyāṃ japaṃstiṣṭhannityādimanuvākye pratyekaṃ phalasambandhaśravaṇāt ekākaraṇe'pyaparaṃ karttavyameva | darśapūrṇamāsavākye tu āgneyādīnāṃ yāgānāṃ samucitānāmeva phalasambandhaśravaṇātpaurṇamāsākaraṇe darśasyānanuṣṭhāne nyāyataḥ prāpte vacanātprāyaścittapūrvakaṃ darśamanutiṣṭhanti | na ca pūrvā sandhyāmityādipūrvodāhṛtamanuvākye prātaḥsāyaṃsandhyayoḥ pratyekaṃ phalaśravaṇena ekākaraṇe aparānuṣṭhāne siddhe'pi madhyāhnasanadhyāyāḥ
6.p9
kalāpaparamisanye | sandhyākālaparimāṇamāha—
6.p10
muhūrttamātraṃ nāḍīdvayamātram | tathā,
6.p11
sandhāviti vakṣyamāṇamadhyāhnasandhyākālasyāpyupalakṣaṇam | sandhyātrayaṃ tu karttavyamityanena madhyāhnasandhyāyā api yogiyājñavalkyābhimatatvāt | atra sandhyopāsanāyāḥ sandhāveva vidhānāttatpūrvottarakālayostadaprasakternāstagaiti sāyaṃsandhyāyāḥ sūryabimbasyārddhāstamanātparata ārambhaniṣedhārthaṃ, nodgate iti prātaḥ sandhyāyā udayottaraṃ samāptiniṣedhārtham | tathāca dakṣaḥ,
6.p12
nāḍī ghaṭikā | nāḍyau dve ityanena nāḍīdvayaṃ prārambhakālo vivakṣitaḥ | tasyaiva sandhyāditvasambhavāt | saṃvarttopi,
6.p13
sanakṣatrāmityanena dakṣaikavākyatayā rātryantaghaṭikādvayādāvupakramya sūryabimbarekhādarśanaparyantaṃ prātaḥ sandhyāmupāsītetyarthaḥ | sādityāmityanenopakramakālo darśitaḥ | arddhāstamitabhāskarāmityanena bhāskarasyārddhāstamanasamayaḥ samāptikālo darśitaḥ | sa ca pratyagātārakodayāditi yājñavalkyaikavākyatvānnakṣatrodayakālopa-
6.p14
supūrvāṃ suṣṭhupūrvakālāṃ bahuṣu nakṣatreṣu vidyamāneṣu | apiśabdādalpeṣu nakṣatreṣu vidyamāneṣu| supaścādapi bahunakṣatradarśanāvadhi | apiśabdādanakṣatradarśane'pi samāpnuyādityarthaḥ |
6.p15
eke ācāryā godānavratādārabhya snānaṃ bahiḥsandhyatvaṃ ca vadantītyarthaḥ | godānavratātpūrvaṃ tu savratī bahiḥsandhyāmupāsīteti pūrvodāhṛtaśaṅkhalikhitavacanādbahiḥsandhyatvaniyama eva | sajyo tiṣi prātaḥ sanakṣatre sāyaṃ sasūrye kāle, upakramyeti śeṣaḥ | ājyotiṣo darśanāt prātaḥ sūryadarśanāvadhi sāyaṃ nakṣatradarśanāvadhi |
6.p16
atra ca prayato'snāyī aprayataḥ snāyīti vyavasthito vikalpaḥ | aprayato'bhiṣiktaḥ prayato vā'nabhiṣikta iti vakṣyamāṇabaudhāyanavacanāt | madhyāhna sandhyākālastu aṣṭadhā vibhaktasya caturthabhāga eva | madhyāhnasnānottarameva kātyāyanādibhistadabhidhānāt | kecittu aṣṭamo muhūrtto madhyāhna sandhyāyā mukhyaḥ kāla iti vadanti | paṭhanti ca,
6.p17
prātaḥsāyaṃsandhyayormukhyayoḥ prāguktagauṇakālātikrame vakṣyamāṇaprāyaścittaṃ kṛtvā sandhyāvandanaṃ karttavyaṃ, madhyāhna sandhyāyāstu mukhyakālātikramaeva prāyaścittam| tatra viśiṣya gauṇakālānabhi-
6.p18
ata evāraṇyaityevoktaṃ na tu bahiriti | uttarāparā vāyavyā dik| anvaṣṭamadeśam aṣṭadhā vibhaktāyā diśo yo'ṣṭamabhāgastamanu lakṣīkṛtyetyarthaḥ | tathācaitaduktaṃ bhavati—sāyaṃsandhyāvandane pratyagātārakodayādityanena paścimābhimukhatve siddhe uttarāparāmukha ityanena ca vāyavyābhimukhatve siddhe anvaṣṭamadeśamityanena paścimāyā diśo'ṣṭadhā vibhaktāyā yo'ṣṭamo bhāgo vāyavyāḥ sannihitastadabhimukhaḥ sandhyāmupāstaiti | spaṣṭaścāyamarthaḥ prayogapārijātadhṛtaśaunakavacane | yathā— diśo'ṣṭadhā vibhaktāyāḥ pratīcyā bhāgasaptakam | hitvā dakṣiṇato'nyastu yo'ṣṭamo bhāga uttaraḥ || asyābhimukhatāṃ prāpto bhūtvā prayatamānasaḥ | japannāsīta sāvitrīṃ sandhyāṃ kṛtsnāmatandritaḥ || iti | idaṃ ca gāyatrījapaeva | taduktamāśvalāyanena, yajñopavītī nityodakaḥ sandhyāmupāsīta vāgyataḥ sāyamāsīna uttarāparāmukho'nvaṣṭamadeśaṃ sāvitrīṃ japedarddhāstamite maṇḍalaānakṣatradarśanāt evaṃ prātaḥ prāṅmukhastiṣṭhannā''dityamaṇḍaladarśanāditi | yajñopavītīti sāmānyataḥ kratvarthatvena prāptasya yajñopavītasyānuvādaḥ | nityodakaḥ kṛtāvaśyakodakakarmā | tena snānācamanādi kṛtvā sandhyopāsanaṃ kāryamityarthaḥ sidhyati | nityodakaḥ smṛtyuktodakakarmetyarthaḥ ato mārjjanādi kāryamiti tu nārāyaṇavṛttiḥ | atikrāntāyāṃ sandhyāyāṃ mahāvyāhṛtyādi japitvā sandhyāmupāstaityanvayaḥ | svastyayanāni sva-
6.p19
anye tu,