Viramitrodaya 8: atha viṣṇupurāṇoktatarpaṇavidhiḥ
Āhnikaprakāśa 8
- Language
- Sanskrit
atha viṣṇupurāṇoktatarpaṇavidhiḥ
8.p1
pavitrāṇi aghamarṣaṇasūktādīni tenaivoktāni | punaḥ śaṅkhaḥ,
8.p2
vṛṣī svalpamāsanamiti kalpataruḥ | kuśapavitrapāṇiḥ | vāme'niyatakuśapāṇirdakṣiṇe pavitrapāṇirityarthaḥ | devatāṃ viśeṣato'bhihitāṃ tadabhāve mantraprakāśitām | padmākṣaṃ padmabījam indrākṣam ārukamiti kalpataruḥ | hastopayāmaḥ aṅgulīnamanamiti kalpataruḥ | ādau japārambhe | kalyaṃkalyaṃ prātaḥprātaḥ | hṛdaye śuciḥ śuddhamanāḥ | mitrameva maitraḥ, sarvabhūtānāmiti śeṣaḥ | sarvabhūtamitratvaṃ ca hiṃsāṅgakakratuvyatiriktāhiṃsāṅgakajapayajñānuṣṭhāneneti kalpataruḥ | upāṃśvādilakṣaṇaṃ vakṣyate | noccairjapyamiti | svātiriktaśravaṇayogyamantroccāraṇena japaṃ na kuryādityarthaḥ | tena na nṛsiṃhapurāṇādinā vācikajapavidhānānupapattiḥ | mokṣopāyaṃ tattvajñānam | yogiyājñavalkyo manuvasiṣṭhahārītāścādyaślokadvaye,
8.p3
pākayajñā brahmayajñātiriktā devayajñādaya iti kalpataruḥ | catvāraḥ pākayajñā huto'hutaḥ prahutaḥ prāśita iti pāraskaroktā ityapare| vidhiyajñā jyotiṣṭomādayaḥ| maitro vyākhyātaḥ| caṅkramaṇamitastataścalanam| apāśritaḥ, kuḍyādāviti śeṣaḥ| karau, padā''kramyeti śeṣaḥ | saṃśrāvayan, parāniti śeṣaḥ | śaṃsyāt śaṃsa kathane iti dhātvanusārādvācikāt | upāṃśujapayuktasya yo japaḥ sa vācikācchataguṇo bhavedityarthaḥ | sāhasra ityatrāpi śaṃsyādityanuṣaṅgaḥ | oṣṭheti | yatra jape adhvani dhvanirahitamoṣṭhaspandanamātreṇa japyate tadupāṃśvityarthaḥ | nirvikalpāṃ niṣkrayām| prākkūleṣu prāgagreṣu| koṭyādikesatrādiśabdenārbudādisaṃkhyāparigrahaḥ | agrapāṇinā pāṇagryeṇa | aṅgulinamanairvakṣyamāṇakrameṇa aṅguliparvabhirvā| prasabhaṃ haṭhāt | caravo'nnasthālīpākaviśeṣāḥ | punarbhekṣyasyopādānaṃ praśaṃsārthamiti śrīdattaratnākarau | bisaṃ mṛṇālam | haviṣyānnāni-
8.p4
ityādinā uktāni | anuvratāni japayajñavratasyāṅgabhūtavratāni| eteṣu japahomādiṣu| avasaktaṃ vyāsaktam| rāsabhañceti| rāsabhasambhāṣaṇaṃ ca taduddeśyakaḥ śabdaprayogaḥ| tānābhāṣyeti sambandhaḥ| ātmānaṃ hṛdayam | ayathāyathaṃ niṣphalam |
8.p5
kiñcicchabdaṃ svayaṃ vidyāt yathā taṃ dhvanimanyo na jānātītyarthaḥ|
8.p6
aparimitakṛtva ityanena daśabhya ūrdhvam uktaśatādisaṅkhyāvyatikareṇāpi saṅkhyā'bhimatā | daśāvaramityabhidhānāt | asaṅkhyātajapasya ca niṣiddhatvāt | udgād udgādayamāditya ityādikā ṛk|
8.p7
mantravat vakṣyamāṇadrupadādivesādyanyatamamantrānvitam| ayaṃ ca mantravikalpaḥ phalaviśeṣāpekṣayā vyavasthita iti kalpataruḥ | pāvya mārjjanaṃ kṛtvā | śivasaṅkalpaḥ yajjāgrato dūramityādi | maṇḍalabrāhmaṇaṃ yadetanmaṇḍalaṃ tapatītyādi | divākīrtyairadhyetṛsaṃpradāyādinā paṭhanīyaiḥ śatarudriyādibhiḥ | sauraiḥ namomitrasyetyādyaiḥ | sarvavedapraṇītakaiḥ sarvavedapaṭhitaiḥ | idaṃ ca pavitrairityasya viśeṣaṇam | pavitraiḥ pāvanaiḥ| guhyopaniṣadā sākṣātparamātmaprakāśakopaniṣadvā | adhyātmavidyā upaniṣaddhyo nyāyaḥ | sukhyapīti | yaḥ sukhavānapi bhogaṃ kurvāṇo'pi taiḥ pūrvoktamantraiḥ svādhyāyaṃ samācaretsa sarvaśarīraduḥkhadaṃ tapastapyata ityarthaḥ | ādāvārabhyetyādi | ādāvārabhya samāptiparyantamapuryupari krameṇa pratyahaṃ vedaḥ paṭhanīya ityekaḥ kalpaḥ | yadvā pūrvoktā eva
8.p8
devakṛtaṃ devakṛtasyainasa ityādiko mantraḥ | śuddhavatyaḥ etonvindraṃstavama ityādikāḥ | taratsamāḥ taratsamandīdhāvatītyādikāḥ | kūṣmāṇḍyaḥ yaddevādevaheḍanamityādikāḥ | pāvamānyaḥ pāvamānīḥ svastyayanīrityādikāḥ | durgā durgāprakāśikā jātavedasa ityādikā ṛk | sāvitrī tatsavaturityādikā | abhīṣaṅgāḥ purojātīrodhasa ityādi sāmatrayam | padastomāḥ yuṅkte ityādisāmacatuṣṭayam | sāmāni vyāhṛtīstatheti | vyāhṛtīḥ sāmānītyarthaḥ | bhāruṇḍāni yattekṛṣṇa ityekaviṃśatisāmāni | abliṅgā āpohiṣṭhetyādayaḥ | bārhaspatyaṃ gaṇānāṃ tvāṃ gaṇapatimityādikā ṛk | vāksūktaṃ bṛhaspateḥ prathamamityādi | madhvṛcaḥ madhuvātā ityādikāstisraḥ | śatarudriyaṃ namaste-
8.p9
etāṃ gāyatrīm | vāyubhūtaḥ vāyuvat śīghragatiḥ liṅgaśarīraniṣṭho veti kalpataruḥ | khamūrttimān ākāśavadvyāpī san paramātmā bhavati | kṣaranti vināśinyo bhavanti | akṣaram oṃkāraḥ | tasya mokṣarūpaṃ phalaṃ na kṣaratītyakṣaram | prajāpatitvaṃ ca tatpratipādakatvenoṅkārasya mantavyam |
8.p10
saḥ prajāpatiḥ | sapadakramān padakramasahitān |
8.p11
yadadhītaṃ tatyajan vācā adhīyīta, anadhyāye punarmanasā' dhīyītetyarthaḥ | evaṃ cānadhyāye manasā 'dhyayanavidhānāt—
8.p12
iti manūktaṃ mānasaviṣayameva |
8.p13
saumyā uttarā | aparājitā aiśānī | atrāyaṃ nirṇayaḥ | ārabdhajapasya japasamāptiparyantamāhāraniyamaḥ prāguktaḥ | tatra śākādīnāṃ vikalpādbhakṣyaviśeṣeṇa japārambhe ekādaśyupavāso'pi na karttavya iti hariharādayaḥ | ratnākarādayastu rāgaprāptatvādbhojanaṃ na vidhīyate apitu prāpte bhojane śākādikaṃ niyamyate | tataśca japapravṛtto yadi bhuṅkte tadā śākādikameva natu śākādikaṃ bhuṅktaevetyartha ityāhuḥ | anye tu anuvratānītyupasaṃhārād vratarūpatayā śākādibhojanātiriktabhojanābhāve tātparyaṃ, tatrāpi praśastamuttarottaramityabhidhānādekaikabhojanābhāve tātparyamiti, sa cābhojane'pyupapadyataiti ekādaśyupavāse 'pi na vratahānirityāhuḥ | vastutastu yatra bhojanasyālaukikasambandho vidhinā pratyāyya te vratarūpatā ca pratīyate tatra tanmātrabhojanaṃ vinā phalaṃ notpadyataeva | ata eva cāndrāyaṇādāvekādaśyāmapi niyamitagrāsān bhuñjate | yatra tu tadbhojanasya na vratarūpatā tadbhojanaṃ phalārthamanuṣṭhīyate na tu bhojane taditaravyāvṛttirapi śāstrānumatā, yathā—
8.p14
ityādau devatānaivedyabhojanādau ca, na hi tadbhojanaṃ vinā tatra phalasiddhiḥ |
8.p15
kālikāpurāṇe,
8.p16
iti smṛticandrikāyāḥ hārītavacanaikavākyatvāt | parvabhiśca japaprakāraḥ smṛtyantare uktaḥ |
8.p17
tathā,
8.p18
agrapāṇinā japaśca kaniṣṭhādikrameṇāṅgulīnāṃ namanonnamanairukhapare | smṛtyantare,
8.p19
kātyāyanaḥ,
8.p20
vibhrāḍityādinā ādityopasthānaṃ kāmyam | madhyetvahna udaye ca vibhrādādīcchayā japet | itichandogapariśiṣṭadarśanāt |
8.p21
pavitropagrahavyatiriktadarbhāḥ pāṇyoryasya sa darbhapāṇiḥ san, svādhyāyaṃ kuryāditi śeṣaḥ| ādāvārabhya vedamiti| āditaḥ ārabhya vedaṃ mantrabrāhmaṇātmakaṃ svādhyāyaṃ kuryāt| ayamarthaḥ| atra svādhyāyaśabdena viṣayavācinā viṣayī adhyayanaṃ lakṣyate| tatra anekaśākhādhyāyinā'pi vedamityekavacanāt ekāmeva śākhām ādita iṣetrorjetvesataḥ ārabhya yathāśakti kiñcid dūraṃ paṭhitvā punardināntare tata ārabhya paṭhanīyamityevaṃ krameṇaikāṃ śākhāṃ samāpya tathaiva śākhāntaraṃ paṭhanīyam| tataḥ atharvapurāṇetihāsādīnapi tathaivaārabhyaikaṃ samāpyāparamārabhya samāpayet na punaryahacchayā yaṃ kañcidekadeśam aniyatapaurvāparyeṇa yadākadācitpaṭhet| ādāvārabhyeti niyamavidhānāt| vedaśabdo'trānyopalakṣaṇārthaḥ| yathā''ha yājñavalkyaḥ, vedātharvapurāṇāni setihāsāni śaktitaḥ| japayajñaprasiddhyarthaṃ vidyāṃ cādhyātmikīṃ japet || iti| ekadeśādhyāyinā puruṣasūktādipāṭhena sāvitrīmātrādhyāyinā praṇavapāṭhena nityaṃ brahmayajñaḥ karttavyaḥ| tasya kālamāha— chandogapariśiṣṭaṃ, yaśca śrutijapaḥ prokto brahmayajñastu sa smṛtaḥ| sa cārvāk tarpaṇātkāryaḥ paścādvā prātarāhuteḥ || vaiśvadevāvasāne vā nānyatrarte nimittakāt| iti|
8.p22
tatra tadgṛhyam,
8.p23
svādhyāyavidhiriti | svādhyāyādhyayanarūpabrahmayajñavidhirityarthaḥ | vidhigrahaṇaṃ vidhireva vakṣyate na tu krama ityevamarthaṃ, tena prāguktebhyo vaiśvadevabalipitṛyajñebhyaḥ purastādupariṣṭādvā'dhyetavyaṃ na kramaniyama iti vṛttikṛt |
8.p24
iti āśvalāyanācāryavacanādapyayamarthaḥ sidhyati|svādhyāyaGenerictarpa-
8.p25
śaunakasmṛtau tvanyathaivoktam, savyasya pāṇeraṅguṣṭhapradeśinyostu madhyataḥ| dakṣiṇasyāṅgulīnyasyetsamasto'ṅguṣṭhavarjitāḥ || tathā savyakarāṅguṣṭhaṃ dakṣiṇāṅguṣṭhaveṣṭitam | kurvīta caivaṃ saṃbaddhau pāṇī dakṣiṇasakthani ||
8.p26
iti kūrmapurāṇoktakāle'pi prasaktestanniṣedhaparatvāt | śrīdattādau tu nānyatrarte nimittakāditi paṭhitvā jalasthatarpaṇādinimittaṃ vineti vyākhyātam | brahmayajñasya praśaṃsā chandogapariśiṣṭe,
8.p27
tacca dvividhaṃ svatantram aṅgaṃ ca | tatra svatantramāha— śātātapaḥ,
8.p28
śucirmantrasnānādinā'pi | anena ca pradhānatayā nityatarpaṇaṃ vidhīyate | pratyahamityabhidhānāt | tarpaṇamupakramya—
8.p29
iti chandogapariśiṣṭavacanāt,
8.p30
iti yogiyājñavalkyavacanācca | dvitīyamāha brahmapurāṇaṃ,
8.p31
ayaṃ ca jalatarpaṇaniṣedhaḥ sthalatarpaṇe sambhavati, yeṣāṃ baudhāyanādīnāṃ sthalasthānāṃ jale tarpaṇaṃ vihitaṃ taditaraviṣayakaḥ | āvāhya svamantrataḥ| devāndevāvāhanamantreṇa pitṛnpitrāvāhanamantreṇa|| āvāhanamantramāha kārṣṇājiniḥ,
8.p32
evañca devāvāhanamapi me pitara ityatra devā itipadohena bodhyam | idaṃ cāvāhanaṃ paurāṇikatvātsarvaśākhisādhāraṇamiti vadanti | yogiyājñavalkyaḥ,
8.p33
yadi uddhṛtodakamādāya tarpaṇaṃ karoti tadā jalapātre tilāḥ prakṣepsavyāḥ | yadā ca jalāśayasthajalamādāya tadā vāmahastena tilagrahaṇam |
8.p34
mudrā pitṛtīrthāvarodhakaḥ tarjanyaṅguṣṭhasaṃyogaviśeṣaḥ|muktvā hastantudakṣiṇamiti| dakṣiṇahastaṃ tilarahitaṃ kuryādityarthaḥ iti kalpataruḥ|
8.p35
etāni niṣedhavacanāni kāmyatarpaṇaviṣayāṇi | nityatarpaṇe nityavatprāptatilabādhāyogāt |
8.p36
idaṃ ca sauvarṇādipātramañjalinā saha vikalpitaṃ, samuccayāsambhavāt| tāni ca pātrāṇi aṣṭāṅgulanyūnāni na kāryāṇi |
8.p37
iti vākyāt | śaṅkuḥ kīlakaḥ | sa ca suvarṇādinirmitaḥ, prakrāntatvāt |
8.p38
himaṃ karpūram |
8.p39
atandriṇā analasena|ānidhanāt maraṇamārabhya| maithilāstu karmasamāptaparyantamiti vyācakṣate |
8.p40
vṛddhamanuḥ,
8.p41
udak udaṅmukhaḥ | dakṣiṇato dakṣiṇāmukhaḥ | yamaḥ,
8.p42
uccairiti| pitrādivaṭkāñjalitraye uttarottaravṛddhiḥ karttavyā| gośṛṅgamātramiti tṛtīyāñjalyuccaistvanirdeśaḥ | prathamāñjalervā gośṛṅgamātratā bodhyā | jalamadhyaiti pakṣaprāptānuvādaḥ | yogiyājñavalkyaḥ,
8.p43
dakṣiṇaiti | karaiti śeṣaḥ | śaṅkhaḥ,
8.p44
uśanā,
8.p45
yogiyājñavalkyaḥ,
8.p46
smṛtiḥ,
8.p47
smṛticandrikāyāṃ purāṇaṃ ca,
8.p48
pāraskaraḥ,
8.p49
laghuviṣṇuḥ,
8.p50
naramācaṣṭe iti narākhyaṃ naranāma | taddevaśabdātpūrvvaṃ kāryyamityarthaḥ | nāmājñāne piṇḍapitṛyajñaprakaraṇe—
8.p51
tateti tātavācakam | pitrādīnāṃ nāmājñāne tātādayaḥ śabdāḥ prayoktavyā ityarthaḥ | evaṃ gotrājñāne gotrapadameva prayoktavyamityāhuḥ | kecittu gotrājñāne yathāgotreti nāmājñāne yathānāmeti ubhayājñāne yathāgotranāmeti prayogaṃ kurvvanti | vidhavāmadhikṛtya—
8.p52
rājataityādi | rajatapātreṇa tarpaṇe yadā manasā saṃkalpayati tadaiva tadudakaṃ yatra pitrādayastiṣṭhanti tatra tadgāmi bhavatītyarthaḥ |
8.p53
atra ca prayogaprakārapradarśanāvasare tṛpyatāmityoṅkārapūrvamityabhidhānāt oṃbrahmā tṛpyatāmityevaṃ tarpaṇaprayogasiddhiḥ | pāṭhakramādeva ca brahmaṇaḥ pūrvatvasiddhau pūrvamiti vacanaṃ brahmādīnāṃ pratyekaṃ tarpaṇīyatvāsiddhyartham | anyathā brahmāviṣṇurityādyuktvā sakṛdeva tṛpyatāmitiprayogāpatteḥ | oṃkāraśca nāmnaḥ pūrvamevoccāryaḥ | yathā yogiyājñavalkyaḥ, anvārabdhena savyena pāṇinā dakṣiṇena tu | tṛpyatāmiti sektavyaṃ nāmnā tu praṇavādinā || tathā ca tṛpyatāmityoṅkārapūrvamityetadapi pratyekameva sambandhyate| devān chandāṃsītyādau tu devatāgatabahutvānvayārtha tṛpyantāmiti tarpaṇakriyāvācakabahuvacanāntaṃ padaṃ paṭhanīyam| purāṇapadamitarapadaṃ cācāryaviśeṣaṇam | kutracitpurāṇācāryānitarācāryānityeva pāṭhaḥ | sāvayavapadaṃ ca sākāṅkṣatvāt saṃvatsarapadenānveti | evaṃ caturvidhamityapi bhūtagrāmaviśeṣaṇam| atra ca manuṣyatarpaṇānantaraṃ marīcyādi-
8.p54
atra brahmādīnāṃ caturṇām oṃbrahmā tṛpyatāmityādivākyaistarpaṇam | devā yakṣā ityādisārddhaślokadvayenaikāñjaliḥ | sanakaścetyādisārddhaślokenaikenāñjalinā manuṣyāstarpaṇīyāḥ | marīcimityādau tarpayediti śeṣaḥ | vākyaracanā tu marīcistṛpyatāmatristṛpyatāmityādiḥ | ācya pātayitvā | agniṣvāttānityādi | atra agniṣvāttāḥ pitarastṛpyantāmidaṃ jalaṃ tebhyaḥ svadhā nama ityādivākyapra-
8.p55
antarjānuriti | jānunorantaḥkṛtahasta ityarthaḥ | divyena tīrthena devatīrthenetyarthaḥ | atra ca yadyapi ādyantayoreva tarpayāmīti padaṃ paṭhitaṃ tathāpi kālāgnirudrādiṣvapi tatsambandhanīyam | karmatvena kriyāpekṣatvāt | kriyāntarasya cānirdeśāt | idaṃ ca pratyṛcaṃ puruṣasūktena jalāñjalidānaṃ puṣpadānaṃ ca avyaktaṃ puruṣantarpayāmītyasyānte karttavyam | pitryaṃ tīrthaṃ tarjanyaṅguṣṭhayormadhyadeśaḥ | yathāśraddhaṃ jñāyamāneṣvapi yeṣu śraddhā bhavati | yathāprakāśaṃ yathānāmajñānam| śaṅkunā kīlakena prastutasuvarṇādidravyanirmitenetyarthaḥ| guravo'trācāryādayaḥ| pitrādeḥ kaṇṭharaveṇoktatvāt | suvarṇarajatatāmrakhaḍgādīnāṃ pratyekaṃ sāmastyena vā yathāsambhavamaṅgatvam | himakṣīrādervidhānaṃ tu guṇaphalasambandhavidhānamiti kecit| anye tu tadapyakṣayatāṃ yātītyasyārthavādatvānna guṇaphalavidhānaṃ yuktamiti suvarṇādivattarpaṇāṅgataiva yuktetyāhuḥ | iti śaṅkhoktatarpaṇavidhiḥ |
8.p56
pūtaḥ pañcabhirbrahmayajñaiḥ “praṇavo vyāhṛtayaḥ sāvitrī cetyete pañca brahmayajñā” ityupakrame baudhāyanenoktatvāt praṇavavyāhṛtitrayasāvitrījaparūpaiḥ pañcabhiḥ brahmayajñaiḥ pūtaḥ san | adbhirevāpsvevevakāraḥ apsvityanena sambadhyate| tathāca apām adhikaraṇatvaniyamāt baudhāyanīyānāṃ sthalasthatarpaṇe'pi tarpaṇajalasya sthalādhikaraṇatvavyāvṛttiḥ| evañca sthalasthitena sthalaeva tarpaṇaṃ karttavyamiti niyamasyānyaviṣayatvaṃ niścīyate | nacedaṃ baudhāyanavākyaṃ jalasthaparameva kiṃ na syāditi vācyam | praṇavavyāhṛtitrayasāvitrīrūpapañcabrahmayajñānāṃ vastraparidhānottarakālaṃ baudhāyanena vidhānāt | yattu vāsaḥ pīḍayitvetyuktvā tena vastraparidhānamabhihitaṃ, tad baudhāyanīyānāṃ tarpaṇaprācyaṃ snānāṅgavastraniṣpīḍanamiti na tato'psvevasya jalasthatarpaṇaviṣa-
8.p57
trirapaḥ prīṇanārthāyeti | etasmādvacanāddevānāsṛṣīṇāṃ pratyekamañjalitrayadānaṃ, prajāpatestanmadhye eka evāñjaliḥ | pitrādīnāṃ tu vṛddhapramātāmahāntānāmañjalitrayaṃ pratyekam | mātrāditarpaṇe kāmyatvābhidhānaṃ phalaviśeṣakathanārthaṃ nityatā tu smṛtyantarānusārāditi kalpataruḥ | śrīdattastu—devāstṛpyantāmiti triḥ, ṛṣayastṛpyantāmiti triḥ, prajāpatiḥ tṛpyatāmiti sakṛt, iti devavidhinā kṛtvā pitryavidhinā ṣaṭpuruṣatarpaṇaṃ kuryādityāvaśyakam mātraityādikaṃ tvetasminprayoge kāmyameva | tato devāsurā ityādi paṭhan devavidhinā kṛtvā dadyāt ambu dadādityabhidhānāt | idaṃ ca devāsurā ityādikāmyatarpaṇaṃ kalpāntare'pyaviruddham | yattu trirapaḥ prīṇanārthāyetyādiślokena kalpāntaraprāptatattaddevāditarpaṇe trirāvṛttirūpo guṇo vidhīyataiti | tanna | asannidhau guṇavidhyayogāt | ata eva nibandheṣu kalpāntaramadhyaevāsya likhanaṃ netikarttavyatāmadhye | tasmātkalpāntaramevaitadityāha | pitṛtarpaṇaśeṣe'bhidhānāddevāsurā ityādiślokacatuṣṭayena pitryavidhineva jaladānamiti kecit | ādyaślokadvayena devavidhinā'ntyaślokadvayena pitryavidhinā dānaṃ, tathaivoddeśyapratīterityapare |
8.p58
āvāhya pūrvavanmantrairiti | viśvedevāsaāgata uśantastvā ityādibhiḥ pūrvaṃ yājñavalkyasaṃhitāyāṃ śrāddhaprakaraṇe āvāhanamadhikṛtya paṭhitairiti kalpataruḥ| śrīdattastu—“pūrvavattarpayediti sambandhaḥ| tena pitṛtarpaṇe'pyoṅkārastṛpyatāmiti ca labhyate | kalpataruvyākhyā tu yogaśāstraṃ ca matproktamiti yājñavalkyasaṃhitāyāmabhidhānādyogiyājñavalkyasaṃhitaiva pūrveti na sādhīyasī | mantraiḥ udīratāmavara ityādibhi”rityāha | tanna | sannihitayojanāyāṃ sambhavantyāṃ vyavahitayojanānaucityāt | udīratāmityādimantrasambandhe mānābhāvācca | yājñavalkyasaṃhitāyāśca yogiyājñavalkyasaṃhitāpekṣayā prāktanatvaṃ paribhāṣāprakāśe'smābhirbahudhā vyavasthāpitam | yacca viśvedevāsa uśantastvetyetayorevābhidhānānmantrairiti bahuvacanamanupapannamiti | tadapi na | āvāhanāṅgībhūtāyantunaitimantramādāya bahutvopapatteriti | kavyavāḍanalānvakṣyamāṇānvasvādīnsvāpitṝṃśca namaskārasvadhānvi-
8.p59
atha chandogapariśiṣṭoktatarpaṇaprayogaḥ | tatra gāyatrījapānantaraṃ brahmayajñamuktvā— kātyāyanaḥ,
8.p60
atha ślokāḥ,
8.p61
nāmānte tarpaṇīyanāmānte | ādau tarpaṇīyanāmādau | tathāca oṃbrahmāṇaṃ tarpayāmītyādiprayogaḥ siddhyati | tarpaṇīyadevāṃnāha brahmā ṇamityādi | sarvatra tarpayedityanuṣaṅgaḥ | purāṇānityācāryyaviśeṣaṇam| pratipuruṣamabhyasediti | anena pitrādīnāṃ mātāmahādīnāṃ ca trayāṇāmudakāñjalīṃstrirāvarttayedityuktam | evaṃ ca ṣaṭpuruṣeṣvevābhyāsadarśanānna jyeṣṭhabhrātṛśvaśuraprabhṛtiṣu nābhyāsaḥ |
8.p62
iti gobhilavacanaṃ tu gobhiloktatarpaṇaviṣayam| pariśiṣṭoktatarpaṇe tu dvitīyāntatvasya nāmānte tarpayāmīti pariśiṣṭavacanenaivānugatatvāt amukagotraṃ pitaraṃ tarpayāmīti vākyaṃ prayojyam |
8.p63
iti pretatarpaṇasthacchandogapariśiṣṭavākyātpretatarpaṇe'pi chando gānāmamukagotraṃ pretaṃ tarpayāmītivākyaracanā | gotranāmanī, anu maraṇādanantaram ucyate uccāryataityanuvādaḥ pretaśabdaḥ, etāni ādau yathā bhavanti tarpayāmīti ca uttaraṃ yathā bhavati tathā vākyamuccārya tarpayedityarthaḥ ||
8.p64
tatra namo brahmaṇaityādibrahmayajñāṅgaparidhānīyapāṭhānantaraṃ tatsūtraṃ,
8.p65
vakṣyamāṇadevatāstarpayatyudakena | tarpaṇe udakasya smṛtyantarāsiddhatvāt | taccaivaṃ— prajāpatistṛpyatu | brahmā tṛpyatu | vedāstṛpyantu | ṛṣayastṛpyantu | sarvāṇi chandāṃsi tṛpyantu | oṃkārastṛpyatu | vaṣaṭkārastṛpyatu | vyāhṛtayastṛpyantu| sāvitrī tṛpyatu | yajñāstṛpyantu | dyāvāpṛthivī tṛpyatām | antarikṣaṃ tṛpyatu | ahorātrāṇi tṛpyantu| sāṃkhyāstṛpyantu | siddhāstṛpyantu | samudrāstṛpyantu nadyastṛpyantu | girayastṛpyantu | kṣetrauṣadhivanaspatigandharvāpsarasastṛpyantu | nāgāstṛpyantu | vayāṃsi tṛpyantu | gāvastṛpyantu | sādhyāstṛpyantu | viprāstṛpyantu | yakṣāstṛpyantu | rakṣāṃsi tṛpyantu | bhūtāni tṛpyantu | evamantāni tṛpyantu |
8.p66
pratyṛṣi vākyabhedaḥ pūrvavat | śatarciprabhṛtīn dvādaśaṛṣīṃstarpayati | ṛṣigrahaṇaṃ nivītādiprāptyartham | śatarcinastṛpyantu | madhyamāstṛpyantu | gṛtsamadastṛpyatu | viśvāmitrastṛpyatu | vāmadevastṛpyatu | atristṛpyatu | bharadvājastṛpyatu | vasiṣṭhastṛpyatu | pragāthāstṛpyantu | pāvamānyastṛpyatu | kṣudrasūktāstṛpyantu | mahāsūktāstṛpyantu |
8.p67
etāni trayoviṃśativākyāni | tatra kaholamityādiṣvarthāttarpayāmiśabdaḥ prayojyaḥ | prācīnāvītī bhutvā sumantuvatsardīstarpayati | prācīnāvītitvaṃ pitryadharmāntaropasakṣaṇārtham | suntujaiminivaiśampāyanapailasūtrabhāṣyabhāratamahābhāratadharmācāryāstṛpyantu | jānantibāhavigārgyagautamaśākalyavābhravyamāṇḍavyamāṇḍūkeyāstṛpyantu | gargī vācakravī tṛpyatu | vaḍavā prātitheyī tṛpyatu | sulabhā maitreyī tṛpyatu | kaholaṃ tarpayāmi | kauṣītakaṃ tarpayāmi | mahākauṣītakaṃ tarpayāmi | bhāradvājaṃ tarpayāmi | paiṅgyaṃ tarpayāmi | mahāpaṅggyaṃ tarpayāmi | suyajñaṃ tarpayāmi | sāṃkhśāyanaṃ tarpayāmi | aitareyaṃ tarpayāmi | mahaitareyaṃ tarpayāmi | bāṣkalaṃ tarpayāmi | sujātavaktraṃ tarpayāmi | audavāhiṃ tarpayāmi | mahaudavāhiṃ tarpayāmi | saujāmiṃ tarpayāmi | śaunakaṃ tarpayāmi | āśvalāyanaṃ tarpayāmi | ye cānye ācāryāste sarve tṛpyantu |
8.p68
pitaraṃ pitāmahaṃ prapitāmahaṃ ca pratyekaṃ svadhā namaḥ tarpayāmīti tarpayet ityarthaḥ | baudhāyanena " atha dakṣiṇataḥ prācīnāvītī pitṝnsvadhā namastarpayāmī"tyabhidhānāt | sūtrakṛtā śrāddhaprakaraṇe natvevaikaṃ sarveṣāmisanena ekaikamubhayatra veti smṛtyantaroktaikabrāhmaṇasya niṣedhādanyasya smṛtyantaroktasyābhyanujñānāt samānanyāyatvācca tarpaṇasya smṛtyantaroktamātrāditarpaṇamapi kāryam | tarpaṇīyakramamāha satyavrataḥ,
8.p69
atra prayogaḥ | oṃ rāṇāyanī tṛpyatu | oṃśāṭyamugristṛpyatu | oṃvyāsastṛpyatu | oṃbhāguristṛpyatu | oṃgaurguṇḍī tṛpyatu | oṃgaulgulavī tṛpyatu | oṃbhagavānaupamanyavastṛpyatu | om oṃkārādistṛpyatu oṃmaśakogāgryastṛpyatu | oṃvārṣagaṇyastṛpyatu | oṃ kuthumistṛpyatu | oṃśālihotrastṛpyatu | oṃjaiministṛpyatu | oṃ trayodaśaite sāmagācāryāḥ svasti kurvantu tarpitāḥ | svasti kurvantu tarpitāḥ |
8.p70
atha kavyavālādayaḥ | oṃkavyavālastṛpyatu | oṃnalastṛpyatu | oṃsomastṛpyatu | oṃyamastṛpyatu | oṃaryamā tṛpyatu | oṃagniṣvāttāstṛpyantu | oṃsomapāstṛpyantu | oṃbarhiṣadastṛpyantu | oṃ aṣṭāvime divyāḥ pitaraḥ svasti kurvantu tarpitāḥ | svasti kurvantu tarpitāḥ |