Pramāṇa · Search · About · API

Viramitrodaya 8: atha viṣṇupurāṇoktatarpaṇavidhiḥ

Āhnikaprakāśa 8

Language
Sanskrit

atha viṣṇupurāṇoktatarpaṇavidhiḥ

8.p1

pavitrāṇi aghamarṣaṇasūktādīni tenaivoktāni | punaḥ śaṅkhaḥ,

8.p2

vṛṣī svalpamāsanamiti kalpataruḥ | kuśapavitrapāṇiḥ | vāme'niyatakuśapāṇirdakṣiṇe pavitrapāṇirityarthaḥ | devatāṃ viśeṣato'bhihitāṃ tadabhāve mantraprakāśitām | padmākṣaṃ padmabījam indrākṣam ārukamiti kalpataruḥ | hastopayāmaḥ aṅgulīnamanamiti kalpataruḥ | ādau japārambhe | kalyaṃkalyaṃ prātaḥprātaḥ | hṛdaye śuciḥ śuddhamanāḥ | mitrameva maitraḥ, sarvabhūtānāmiti śeṣaḥ | sarvabhūtamitratvaṃ ca hiṃsāṅgakakratuvyatiriktāhiṃsāṅgakajapayajñānuṣṭhāneneti kalpataruḥ | upāṃśvādilakṣaṇaṃ vakṣyate | noccairjapyamiti | svātiriktaśravaṇayogyamantroccāraṇena japaṃ na kuryādityarthaḥ | tena na nṛsiṃhapurāṇādinā vācikajapavidhānānupapattiḥ | mokṣopāyaṃ tattvajñānam | yogiyājñavalkyo manuvasiṣṭhahārītāścādyaślokadvaye,

8.p3

pākayajñā brahmayajñātiriktā devayajñādaya iti kalpataruḥ | catvāraḥ pākayajñā huto'hutaḥ prahutaḥ prāśita iti pāraskaroktā ityapare| vidhiyajñā jyotiṣṭomādayaḥ| maitro vyākhyātaḥ| caṅkramaṇamitastataścalanam| apāśritaḥ, kuḍyādāviti śeṣaḥ| karau, padā''kramyeti śeṣaḥ | saṃśrāvayan, parāniti śeṣaḥ | śaṃsyāt śaṃsa kathane iti dhātvanusārādvācikāt | upāṃśujapayuktasya yo japaḥ sa vācikācchataguṇo bhavedityarthaḥ | sāhasra ityatrāpi śaṃsyādityanuṣaṅgaḥ | oṣṭheti | yatra jape adhvani dhvanirahitamoṣṭhaspandanamātreṇa japyate tadupāṃśvityarthaḥ | nirvikalpāṃ niṣkrayām| prākkūleṣu prāgagreṣu| koṭyādikesatrādiśabdenārbudādisaṃkhyāparigrahaḥ | agrapāṇinā pāṇagryeṇa | aṅgulinamanairvakṣyamāṇakrameṇa aṅguliparvabhirvā| prasabhaṃ haṭhāt | caravo'nnasthālīpākaviśeṣāḥ | punarbhekṣyasyopādānaṃ praśaṃsārthamiti śrīdattaratnākarau | bisaṃ mṛṇālam | haviṣyānnāni-

8.p4

ityādinā uktāni | anuvratāni japayajñavratasyāṅgabhūtavratāni| eteṣu japahomādiṣu| avasaktaṃ vyāsaktam| rāsabhañceti| rāsabhasambhāṣaṇaṃ ca taduddeśyakaḥ śabdaprayogaḥ| tānābhāṣyeti sambandhaḥ| ātmānaṃ hṛdayam | ayathāyathaṃ niṣphalam |

8.p5

kiñcicchabdaṃ svayaṃ vidyāt yathā taṃ dhvanimanyo na jānātītyarthaḥ|

8.p6

aparimitakṛtva ityanena daśabhya ūrdhvam uktaśatādisaṅkhyāvyatikareṇāpi saṅkhyā'bhimatā | daśāvaramityabhidhānāt | asaṅkhyātajapasya ca niṣiddhatvāt | udgād udgādayamāditya ityādikā ṛk|

8.p7

mantravat vakṣyamāṇadrupadādivesādyanyatamamantrānvitam| ayaṃ ca mantravikalpaḥ phalaviśeṣāpekṣayā vyavasthita iti kalpataruḥ | pāvya mārjjanaṃ kṛtvā | śivasaṅkalpaḥ yajjāgrato dūramityādi | maṇḍalabrāhmaṇaṃ yadetanmaṇḍalaṃ tapatītyādi | divākīrtyairadhyetṛsaṃpradāyādinā paṭhanīyaiḥ śatarudriyādibhiḥ | sauraiḥ namomitrasyetyādyaiḥ | sarvavedapraṇītakaiḥ sarvavedapaṭhitaiḥ | idaṃ ca pavitrairityasya viśeṣaṇam | pavitraiḥ pāvanaiḥ| guhyopaniṣadā sākṣātparamātmaprakāśakopaniṣadvā | adhyātmavidyā upaniṣaddhyo nyāyaḥ | sukhyapīti | yaḥ sukhavānapi bhogaṃ kurvāṇo'pi taiḥ pūrvoktamantraiḥ svādhyāyaṃ samācaretsa sarvaśarīraduḥkhadaṃ tapastapyata ityarthaḥ | ādāvārabhyetyādi | ādāvārabhya samāptiparyantamapuryupari krameṇa pratyahaṃ vedaḥ paṭhanīya ityekaḥ kalpaḥ | yadvā pūrvoktā eva

8.p8

devakṛtaṃ devakṛtasyainasa ityādiko mantraḥ | śuddhavatyaḥ etonvindraṃstavama ityādikāḥ | taratsamāḥ taratsamandīdhāvatītyādikāḥ | kūṣmāṇḍyaḥ yaddevādevaheḍanamityādikāḥ | pāvamānyaḥ pāvamānīḥ svastyayanīrityādikāḥ | durgā durgāprakāśikā jātavedasa ityādikā ṛk | sāvitrī tatsavaturityādikā | abhīṣaṅgāḥ purojātīrodhasa ityādi sāmatrayam | padastomāḥ yuṅkte ityādisāmacatuṣṭayam | sāmāni vyāhṛtīstatheti | vyāhṛtīḥ sāmānītyarthaḥ | bhāruṇḍāni yattekṛṣṇa ityekaviṃśatisāmāni | abliṅgā āpohiṣṭhetyādayaḥ | bārhaspatyaṃ gaṇānāṃ tvāṃ gaṇapatimityādikā ṛk | vāksūktaṃ bṛhaspateḥ prathamamityādi | madhvṛcaḥ madhuvātā ityādikāstisraḥ | śatarudriyaṃ namaste-

8.p9

etāṃ gāyatrīm | vāyubhūtaḥ vāyuvat śīghragatiḥ liṅgaśarīraniṣṭho veti kalpataruḥ | khamūrttimān ākāśavadvyāpī san paramātmā bhavati | kṣaranti vināśinyo bhavanti | akṣaram oṃkāraḥ | tasya mokṣarūpaṃ phalaṃ na kṣaratītyakṣaram | prajāpatitvaṃ ca tatpratipādakatvenoṅkārasya mantavyam |

8.p10

saḥ prajāpatiḥ | sapadakramān padakramasahitān |

8.p11

yadadhītaṃ tatyajan vācā adhīyīta, anadhyāye punarmanasā' dhīyītetyarthaḥ | evaṃ cānadhyāye manasā 'dhyayanavidhānāt—

8.p12

iti manūktaṃ mānasaviṣayameva |

8.p13

saumyā uttarā | aparājitā aiśānī | atrāyaṃ nirṇayaḥ | ārabdhajapasya japasamāptiparyantamāhāraniyamaḥ prāguktaḥ | tatra śākādīnāṃ vikalpādbhakṣyaviśeṣeṇa japārambhe ekādaśyupavāso'pi na karttavya iti hariharādayaḥ | ratnākarādayastu rāgaprāptatvādbhojanaṃ na vidhīyate apitu prāpte bhojane śākādikaṃ niyamyate | tataśca japapravṛtto yadi bhuṅkte tadā śākādikameva natu śākādikaṃ bhuṅktaevetyartha ityāhuḥ | anye tu anuvratānītyupasaṃhārād vratarūpatayā śākādibhojanātiriktabhojanābhāve tātparyaṃ, tatrāpi praśastamuttarottaramityabhidhānādekaikabhojanābhāve tātparyamiti, sa cābhojane'pyupapadyataiti ekādaśyupavāse 'pi na vratahānirityāhuḥ | vastutastu yatra bhojanasyālaukikasambandho vidhinā pratyāyya te vratarūpatā ca pratīyate tatra tanmātrabhojanaṃ vinā phalaṃ notpadyataeva | ata eva cāndrāyaṇādāvekādaśyāmapi niyamitagrāsān bhuñjate | yatra tu tadbhojanasya na vratarūpatā tadbhojanaṃ phalārthamanuṣṭhīyate na tu bhojane taditaravyāvṛttirapi śāstrānumatā, yathā—

8.p14

ityādau devatānaivedyabhojanādau ca, na hi tadbhojanaṃ vinā tatra phalasiddhiḥ |

8.p15

kālikāpurāṇe,

8.p16

iti smṛticandrikāyāḥ hārītavacanaikavākyatvāt | parvabhiśca japaprakāraḥ smṛtyantare uktaḥ |

8.p17

tathā,

8.p18

agrapāṇinā japaśca kaniṣṭhādikrameṇāṅgulīnāṃ namanonnamanairukhapare | smṛtyantare,

8.p19

kātyāyanaḥ,

8.p20

vibhrāḍityādinā ādityopasthānaṃ kāmyam | madhyetvahna udaye ca vibhrādādīcchayā japet | itichandogapariśiṣṭadarśanāt |

8.p21

pavitropagrahavyatiriktadarbhāḥ pāṇyoryasya sa darbhapāṇiḥ san, svādhyāyaṃ kuryāditi śeṣaḥ| ādāvārabhya vedamiti| āditaḥ ārabhya vedaṃ mantrabrāhmaṇātmakaṃ svādhyāyaṃ kuryāt| ayamarthaḥ| atra svādhyāyaśabdena viṣayavācinā viṣayī adhyayanaṃ lakṣyate| tatra anekaśākhādhyāyinā'pi vedamityekavacanāt ekāmeva śākhām ādita iṣetrorjetvesataḥ ārabhya yathāśakti kiñcid dūraṃ paṭhitvā punardināntare tata ārabhya paṭhanīyamityevaṃ krameṇaikāṃ śākhāṃ samāpya tathaiva śākhāntaraṃ paṭhanīyam| tataḥ atharvapurāṇetihāsādīnapi tathaivaārabhyaikaṃ samāpyāparamārabhya samāpayet na punaryahacchayā yaṃ kañcidekadeśam aniyatapaurvāparyeṇa yadākadācitpaṭhet| ādāvārabhyeti niyamavidhānāt| vedaśabdo'trānyopalakṣaṇārthaḥ| yathā''ha yājñavalkyaḥ, vedātharvapurāṇāni setihāsāni śaktitaḥ| japayajñaprasiddhyarthaṃ vidyāṃ cādhyātmikīṃ japet || iti| ekadeśādhyāyinā puruṣasūktādipāṭhena sāvitrīmātrādhyāyinā praṇavapāṭhena nityaṃ brahmayajñaḥ karttavyaḥ| tasya kālamāha— chandogapariśiṣṭaṃ, yaśca śrutijapaḥ prokto brahmayajñastu sa smṛtaḥ| sa cārvāk tarpaṇātkāryaḥ paścādvā prātarāhuteḥ || vaiśvadevāvasāne vā nānyatrarte nimittakāt| iti|

8.p22

tatra tadgṛhyam,

8.p23

svādhyāyavidhiriti | svādhyāyādhyayanarūpabrahmayajñavidhirityarthaḥ | vidhigrahaṇaṃ vidhireva vakṣyate na tu krama ityevamarthaṃ, tena prāguktebhyo vaiśvadevabalipitṛyajñebhyaḥ purastādupariṣṭādvā'dhyetavyaṃ na kramaniyama iti vṛttikṛt |

8.p24

iti āśvalāyanācāryavacanādapyayamarthaḥ sidhyati|svādhyāyaGenerictarpa-

8.p25

śaunakasmṛtau tvanyathaivoktam, savyasya pāṇeraṅguṣṭhapradeśinyostu madhyataḥ| dakṣiṇasyāṅgulīnyasyetsamasto'ṅguṣṭhavarjitāḥ || tathā savyakarāṅguṣṭhaṃ dakṣiṇāṅguṣṭhaveṣṭitam | kurvīta caivaṃ saṃbaddhau pāṇī dakṣiṇasakthani ||

8.p26

iti kūrmapurāṇoktakāle'pi prasaktestanniṣedhaparatvāt | śrīdattādau tu nānyatrarte nimittakāditi paṭhitvā jalasthatarpaṇādinimittaṃ vineti vyākhyātam | brahmayajñasya praśaṃsā chandogapariśiṣṭe,

8.p27

tacca dvividhaṃ svatantram aṅgaṃ ca | tatra svatantramāha— śātātapaḥ,

8.p28

śucirmantrasnānādinā'pi | anena ca pradhānatayā nityatarpaṇaṃ vidhīyate | pratyahamityabhidhānāt | tarpaṇamupakramya—

8.p29

iti chandogapariśiṣṭavacanāt,

8.p30

iti yogiyājñavalkyavacanācca | dvitīyamāha brahmapurāṇaṃ,

8.p31

ayaṃ ca jalatarpaṇaniṣedhaḥ sthalatarpaṇe sambhavati, yeṣāṃ baudhāyanādīnāṃ sthalasthānāṃ jale tarpaṇaṃ vihitaṃ taditaraviṣayakaḥ | āvāhya svamantrataḥ| devāndevāvāhanamantreṇa pitṛnpitrāvāhanamantreṇa|| āvāhanamantramāha kārṣṇājiniḥ,

8.p32

evañca devāvāhanamapi me pitara ityatra devā itipadohena bodhyam | idaṃ cāvāhanaṃ paurāṇikatvātsarvaśākhisādhāraṇamiti vadanti | yogiyājñavalkyaḥ,

8.p33

yadi uddhṛtodakamādāya tarpaṇaṃ karoti tadā jalapātre tilāḥ prakṣepsavyāḥ | yadā ca jalāśayasthajalamādāya tadā vāmahastena tilagrahaṇam |

8.p34

mudrā pitṛtīrthāvarodhakaḥ tarjanyaṅguṣṭhasaṃyogaviśeṣaḥ|muktvā hastantudakṣiṇamiti| dakṣiṇahastaṃ tilarahitaṃ kuryādityarthaḥ iti kalpataruḥ|

8.p35

etāni niṣedhavacanāni kāmyatarpaṇaviṣayāṇi | nityatarpaṇe nityavatprāptatilabādhāyogāt |

8.p36

idaṃ ca sauvarṇādipātramañjalinā saha vikalpitaṃ, samuccayāsambhavāt| tāni ca pātrāṇi aṣṭāṅgulanyūnāni na kāryāṇi |

8.p37

iti vākyāt | śaṅkuḥ kīlakaḥ | sa ca suvarṇādinirmitaḥ, prakrāntatvāt |

8.p38

himaṃ karpūram |

8.p39

atandriṇā analasena|ānidhanāt maraṇamārabhya| maithilāstu karmasamāptaparyantamiti vyācakṣate |

8.p40

vṛddhamanuḥ,

8.p41

udak udaṅmukhaḥ | dakṣiṇato dakṣiṇāmukhaḥ | yamaḥ,

8.p42

uccairiti| pitrādivaṭkāñjalitraye uttarottaravṛddhiḥ karttavyā| gośṛṅgamātramiti tṛtīyāñjalyuccaistvanirdeśaḥ | prathamāñjalervā gośṛṅgamātratā bodhyā | jalamadhyaiti pakṣaprāptānuvādaḥ | yogiyājñavalkyaḥ,

8.p43

dakṣiṇaiti | karaiti śeṣaḥ | śaṅkhaḥ,

8.p44

uśanā,

8.p45

yogiyājñavalkyaḥ,

8.p46

smṛtiḥ,

8.p47

smṛticandrikāyāṃ purāṇaṃ ca,

8.p48

pāraskaraḥ,

8.p49

laghuviṣṇuḥ,

8.p50

naramācaṣṭe iti narākhyaṃ naranāma | taddevaśabdātpūrvvaṃ kāryyamityarthaḥ | nāmājñāne piṇḍapitṛyajñaprakaraṇe—

8.p51

tateti tātavācakam | pitrādīnāṃ nāmājñāne tātādayaḥ śabdāḥ prayoktavyā ityarthaḥ | evaṃ gotrājñāne gotrapadameva prayoktavyamityāhuḥ | kecittu gotrājñāne yathāgotreti nāmājñāne yathānāmeti ubhayājñāne yathāgotranāmeti prayogaṃ kurvvanti | vidhavāmadhikṛtya—

8.p52

rājataityādi | rajatapātreṇa tarpaṇe yadā manasā saṃkalpayati tadaiva tadudakaṃ yatra pitrādayastiṣṭhanti tatra tadgāmi bhavatītyarthaḥ |

8.p53

atra ca prayogaprakārapradarśanāvasare tṛpyatāmityoṅkārapūrvamityabhidhānāt oṃbrahmā tṛpyatāmityevaṃ tarpaṇaprayogasiddhiḥ | pāṭhakramādeva ca brahmaṇaḥ pūrvatvasiddhau pūrvamiti vacanaṃ brahmādīnāṃ pratyekaṃ tarpaṇīyatvāsiddhyartham | anyathā brahmāviṣṇurityādyuktvā sakṛdeva tṛpyatāmitiprayogāpatteḥ | oṃkāraśca nāmnaḥ pūrvamevoccāryaḥ | yathā yogiyājñavalkyaḥ, anvārabdhena savyena pāṇinā dakṣiṇena tu | tṛpyatāmiti sektavyaṃ nāmnā tu praṇavādinā || tathā ca tṛpyatāmityoṅkārapūrvamityetadapi pratyekameva sambandhyate| devān chandāṃsītyādau tu devatāgatabahutvānvayārtha tṛpyantāmiti tarpaṇakriyāvācakabahuvacanāntaṃ padaṃ paṭhanīyam| purāṇapadamitarapadaṃ cācāryaviśeṣaṇam | kutracitpurāṇācāryānitarācāryānityeva pāṭhaḥ | sāvayavapadaṃ ca sākāṅkṣatvāt saṃvatsarapadenānveti | evaṃ caturvidhamityapi bhūtagrāmaviśeṣaṇam| atra ca manuṣyatarpaṇānantaraṃ marīcyādi-

8.p54

atra brahmādīnāṃ caturṇām oṃbrahmā tṛpyatāmityādivākyaistarpaṇam | devā yakṣā ityādisārddhaślokadvayenaikāñjaliḥ | sanakaścetyādisārddhaślokenaikenāñjalinā manuṣyāstarpaṇīyāḥ | marīcimityādau tarpayediti śeṣaḥ | vākyaracanā tu marīcistṛpyatāmatristṛpyatāmityādiḥ | ācya pātayitvā | agniṣvāttānityādi | atra agniṣvāttāḥ pitarastṛpyantāmidaṃ jalaṃ tebhyaḥ svadhā nama ityādivākyapra-

8.p55

antarjānuriti | jānunorantaḥkṛtahasta ityarthaḥ | divyena tīrthena devatīrthenetyarthaḥ | atra ca yadyapi ādyantayoreva tarpayāmīti padaṃ paṭhitaṃ tathāpi kālāgnirudrādiṣvapi tatsambandhanīyam | karmatvena kriyāpekṣatvāt | kriyāntarasya cānirdeśāt | idaṃ ca pratyṛcaṃ puruṣasūktena jalāñjalidānaṃ puṣpadānaṃ ca avyaktaṃ puruṣantarpayāmītyasyānte karttavyam | pitryaṃ tīrthaṃ tarjanyaṅguṣṭhayormadhyadeśaḥ | yathāśraddhaṃ jñāyamāneṣvapi yeṣu śraddhā bhavati | yathāprakāśaṃ yathānāmajñānam| śaṅkunā kīlakena prastutasuvarṇādidravyanirmitenetyarthaḥ| guravo'trācāryādayaḥ| pitrādeḥ kaṇṭharaveṇoktatvāt | suvarṇarajatatāmrakhaḍgādīnāṃ pratyekaṃ sāmastyena vā yathāsambhavamaṅgatvam | himakṣīrādervidhānaṃ tu guṇaphalasambandhavidhānamiti kecit| anye tu tadapyakṣayatāṃ yātītyasyārthavādatvānna guṇaphalavidhānaṃ yuktamiti suvarṇādivattarpaṇāṅgataiva yuktetyāhuḥ | iti śaṅkhoktatarpaṇavidhiḥ |

8.p56

pūtaḥ pañcabhirbrahmayajñaiḥ “praṇavo vyāhṛtayaḥ sāvitrī cetyete pañca brahmayajñā” ityupakrame baudhāyanenoktatvāt praṇavavyāhṛtitrayasāvitrījaparūpaiḥ pañcabhiḥ brahmayajñaiḥ pūtaḥ san | adbhirevāpsvevevakāraḥ apsvityanena sambadhyate| tathāca apām adhikaraṇatvaniyamāt baudhāyanīyānāṃ sthalasthatarpaṇe'pi tarpaṇajalasya sthalādhikaraṇatvavyāvṛttiḥ| evañca sthalasthitena sthalaeva tarpaṇaṃ karttavyamiti niyamasyānyaviṣayatvaṃ niścīyate | nacedaṃ baudhāyanavākyaṃ jalasthaparameva kiṃ na syāditi vācyam | praṇavavyāhṛtitrayasāvitrīrūpapañcabrahmayajñānāṃ vastraparidhānottarakālaṃ baudhāyanena vidhānāt | yattu vāsaḥ pīḍayitvetyuktvā tena vastraparidhānamabhihitaṃ, tad baudhāyanīyānāṃ tarpaṇaprācyaṃ snānāṅgavastraniṣpīḍanamiti na tato'psvevasya jalasthatarpaṇaviṣa-

8.p57

trirapaḥ prīṇanārthāyeti | etasmādvacanāddevānāsṛṣīṇāṃ pratyekamañjalitrayadānaṃ, prajāpatestanmadhye eka evāñjaliḥ | pitrādīnāṃ tu vṛddhapramātāmahāntānāmañjalitrayaṃ pratyekam | mātrāditarpaṇe kāmyatvābhidhānaṃ phalaviśeṣakathanārthaṃ nityatā tu smṛtyantarānusārāditi kalpataruḥ | śrīdattastu—devāstṛpyantāmiti triḥ, ṛṣayastṛpyantāmiti triḥ, prajāpatiḥ tṛpyatāmiti sakṛt, iti devavidhinā kṛtvā pitryavidhinā ṣaṭpuruṣatarpaṇaṃ kuryādityāvaśyakam mātraityādikaṃ tvetasminprayoge kāmyameva | tato devāsurā ityādi paṭhan devavidhinā kṛtvā dadyāt ambu dadādityabhidhānāt | idaṃ ca devāsurā ityādikāmyatarpaṇaṃ kalpāntare'pyaviruddham | yattu trirapaḥ prīṇanārthāyetyādiślokena kalpāntaraprāptatattaddevāditarpaṇe trirāvṛttirūpo guṇo vidhīyataiti | tanna | asannidhau guṇavidhyayogāt | ata eva nibandheṣu kalpāntaramadhyaevāsya likhanaṃ netikarttavyatāmadhye | tasmātkalpāntaramevaitadityāha | pitṛtarpaṇaśeṣe'bhidhānāddevāsurā ityādiślokacatuṣṭayena pitryavidhineva jaladānamiti kecit | ādyaślokadvayena devavidhinā'ntyaślokadvayena pitryavidhinā dānaṃ, tathaivoddeśyapratīterityapare |

8.p58

āvāhya pūrvavanmantrairiti | viśvedevāsaāgata uśantastvā ityādibhiḥ pūrvaṃ yājñavalkyasaṃhitāyāṃ śrāddhaprakaraṇe āvāhanamadhikṛtya paṭhitairiti kalpataruḥ| śrīdattastu—“pūrvavattarpayediti sambandhaḥ| tena pitṛtarpaṇe'pyoṅkārastṛpyatāmiti ca labhyate | kalpataruvyākhyā tu yogaśāstraṃ ca matproktamiti yājñavalkyasaṃhitāyāmabhidhānādyogiyājñavalkyasaṃhitaiva pūrveti na sādhīyasī | mantraiḥ udīratāmavara ityādibhi”rityāha | tanna | sannihitayojanāyāṃ sambhavantyāṃ vyavahitayojanānaucityāt | udīratāmityādimantrasambandhe mānābhāvācca | yājñavalkyasaṃhitāyāśca yogiyājñavalkyasaṃhitāpekṣayā prāktanatvaṃ paribhāṣāprakāśe'smābhirbahudhā vyavasthāpitam | yacca viśvedevāsa uśantastvetyetayorevābhidhānānmantrairiti bahuvacanamanupapannamiti | tadapi na | āvāhanāṅgībhūtāyantunaitimantramādāya bahutvopapatteriti | kavyavāḍanalānvakṣyamāṇānvasvādīnsvāpitṝṃśca namaskārasvadhānvi-

8.p59

atha chandogapariśiṣṭoktatarpaṇaprayogaḥ | tatra gāyatrījapānantaraṃ brahmayajñamuktvā— kātyāyanaḥ,

8.p60

atha ślokāḥ,

8.p61

nāmānte tarpaṇīyanāmānte | ādau tarpaṇīyanāmādau | tathāca oṃbrahmāṇaṃ tarpayāmītyādiprayogaḥ siddhyati | tarpaṇīyadevāṃnāha brahmā ṇamityādi | sarvatra tarpayedityanuṣaṅgaḥ | purāṇānityācāryyaviśeṣaṇam| pratipuruṣamabhyasediti | anena pitrādīnāṃ mātāmahādīnāṃ ca trayāṇāmudakāñjalīṃstrirāvarttayedityuktam | evaṃ ca ṣaṭpuruṣeṣvevābhyāsadarśanānna jyeṣṭhabhrātṛśvaśuraprabhṛtiṣu nābhyāsaḥ |

8.p62

iti gobhilavacanaṃ tu gobhiloktatarpaṇaviṣayam| pariśiṣṭoktatarpaṇe tu dvitīyāntatvasya nāmānte tarpayāmīti pariśiṣṭavacanenaivānugatatvāt amukagotraṃ pitaraṃ tarpayāmīti vākyaṃ prayojyam |

8.p63

iti pretatarpaṇasthacchandogapariśiṣṭavākyātpretatarpaṇe'pi chando gānāmamukagotraṃ pretaṃ tarpayāmītivākyaracanā | gotranāmanī, anu maraṇādanantaram ucyate uccāryataityanuvādaḥ pretaśabdaḥ, etāni ādau yathā bhavanti tarpayāmīti ca uttaraṃ yathā bhavati tathā vākyamuccārya tarpayedityarthaḥ ||

8.p64

tatra namo brahmaṇaityādibrahmayajñāṅgaparidhānīyapāṭhānantaraṃ tatsūtraṃ,

8.p65

vakṣyamāṇadevatāstarpayatyudakena | tarpaṇe udakasya smṛtyantarāsiddhatvāt | taccaivaṃ— prajāpatistṛpyatu | brahmā tṛpyatu | vedāstṛpyantu | ṛṣayastṛpyantu | sarvāṇi chandāṃsi tṛpyantu | oṃkārastṛpyatu | vaṣaṭkārastṛpyatu | vyāhṛtayastṛpyantu| sāvitrī tṛpyatu | yajñāstṛpyantu | dyāvāpṛthivī tṛpyatām | antarikṣaṃ tṛpyatu | ahorātrāṇi tṛpyantu| sāṃkhyāstṛpyantu | siddhāstṛpyantu | samudrāstṛpyantu nadyastṛpyantu | girayastṛpyantu | kṣetrauṣadhivanaspatigandharvāpsarasastṛpyantu | nāgāstṛpyantu | vayāṃsi tṛpyantu | gāvastṛpyantu | sādhyāstṛpyantu | viprāstṛpyantu | yakṣāstṛpyantu | rakṣāṃsi tṛpyantu | bhūtāni tṛpyantu | evamantāni tṛpyantu |

8.p66

pratyṛṣi vākyabhedaḥ pūrvavat | śatarciprabhṛtīn dvādaśaṛṣīṃstarpayati | ṛṣigrahaṇaṃ nivītādiprāptyartham | śatarcinastṛpyantu | madhyamāstṛpyantu | gṛtsamadastṛpyatu | viśvāmitrastṛpyatu | vāmadevastṛpyatu | atristṛpyatu | bharadvājastṛpyatu | vasiṣṭhastṛpyatu | pragāthāstṛpyantu | pāvamānyastṛpyatu | kṣudrasūktāstṛpyantu | mahāsūktāstṛpyantu |

8.p67

etāni trayoviṃśativākyāni | tatra kaholamityādiṣvarthāttarpayāmiśabdaḥ prayojyaḥ | prācīnāvītī bhutvā sumantuvatsardīstarpayati | prācīnāvītitvaṃ pitryadharmāntaropasakṣaṇārtham | suntujaiminivaiśampāyanapailasūtrabhāṣyabhāratamahābhāratadharmācāryāstṛpyantu | jānantibāhavigārgyagautamaśākalyavābhravyamāṇḍavyamāṇḍūkeyāstṛpyantu | gargī vācakravī tṛpyatu | vaḍavā prātitheyī tṛpyatu | sulabhā maitreyī tṛpyatu | kaholaṃ tarpayāmi | kauṣītakaṃ tarpayāmi | mahākauṣītakaṃ tarpayāmi | bhāradvājaṃ tarpayāmi | paiṅgyaṃ tarpayāmi | mahāpaṅggyaṃ tarpayāmi | suyajñaṃ tarpayāmi | sāṃkhśāyanaṃ tarpayāmi | aitareyaṃ tarpayāmi | mahaitareyaṃ tarpayāmi | bāṣkalaṃ tarpayāmi | sujātavaktraṃ tarpayāmi | audavāhiṃ tarpayāmi | mahaudavāhiṃ tarpayāmi | saujāmiṃ tarpayāmi | śaunakaṃ tarpayāmi | āśvalāyanaṃ tarpayāmi | ye cānye ācāryāste sarve tṛpyantu |

8.p68

pitaraṃ pitāmahaṃ prapitāmahaṃ ca pratyekaṃ svadhā namaḥ tarpayāmīti tarpayet ityarthaḥ | baudhāyanena " atha dakṣiṇataḥ prācīnāvītī pitṝnsvadhā namastarpayāmī"tyabhidhānāt | sūtrakṛtā śrāddhaprakaraṇe natvevaikaṃ sarveṣāmisanena ekaikamubhayatra veti smṛtyantaroktaikabrāhmaṇasya niṣedhādanyasya smṛtyantaroktasyābhyanujñānāt samānanyāyatvācca tarpaṇasya smṛtyantaroktamātrāditarpaṇamapi kāryam | tarpaṇīyakramamāha satyavrataḥ,

8.p69

atra prayogaḥ | oṃ rāṇāyanī tṛpyatu | oṃśāṭyamugristṛpyatu | oṃvyāsastṛpyatu | oṃbhāguristṛpyatu | oṃgaurguṇḍī tṛpyatu | oṃgaulgulavī tṛpyatu | oṃbhagavānaupamanyavastṛpyatu | om oṃkārādistṛpyatu oṃmaśakogāgryastṛpyatu | oṃvārṣagaṇyastṛpyatu | oṃ kuthumistṛpyatu | oṃśālihotrastṛpyatu | oṃjaiministṛpyatu | oṃ trayodaśaite sāmagācāryāḥ svasti kurvantu tarpitāḥ | svasti kurvantu tarpitāḥ |

8.p70

atha kavyavālādayaḥ | oṃkavyavālastṛpyatu | oṃnalastṛpyatu | oṃsomastṛpyatu | oṃyamastṛpyatu | oṃaryamā tṛpyatu | oṃagniṣvāttāstṛpyantu | oṃsomapāstṛpyantu | oṃbarhiṣadastṛpyantu | oṃ aṣṭāvime divyāḥ pitaraḥ svasti kurvantu tarpitāḥ | svasti kurvantu tarpitāḥ |