Viramitrodaya 1.p230
Vīramitrodaya 1.p230
- Language
- Sanskrit
1.p230.1
stane vāme tu kṛṣṇābhaṃ lāñchanaṃ tilako'pi vā | śīghraṃ tu vidhavā sā strī jāyate'tīva duḥkhitā || stane tu dakṣiṇe yasyā lāñchanaṃ tilako'pi vā | kuṅkumodakasaṅkāśaṃ sā bhavatyatiśobhanā || labhate vittasampattiṃ bharttāraṃ vaśavarttinam | putratrayaṃ prasūyeta tathā kanyācatuṣṭayam || guhyānte tilako yasyā raktakuṅkumasānnibhaḥ | athavā dakṣiṇe bhāge praśastā sā nigadyate || stanamadhye tu nārīṇāṃ kuṅkumodakasannibham | lāñchanaṃ dṛśyate yasyāḥ praśastā sā nigadyate || lalāṭe dṛśyate yasyāḥ kṛṣṇaṃ tilakamamujjvalam | pañca sā janayetputrān dharmasaubhāgyabhāginī || yasyāstu hṛdaye nāryā raktābhāstilako bhavet | lāñchanaṃ cāpi raktābhaṃ sā nārī śobhanā bhavet || labhate vittasampannaṃ bharttāraṃ vaṃśavarddhanam | putratrayaṃ prasūyeta tathā kanyācatuṣṭayam || yasyāḥ payodhare vāme maśakaṃ tilo'pi vā | haste karṇe ca kaṇṭhe ca sā kanyā putrabhāginī || iti | uktasthāneṣveva maśakādilakṣaṇaṃ śubhamanyatrāśubhamiti taduktamsāmudratilake, maśakaṃ tilakaṃ lāñchanamuktasthānairvinā'śubhaṃ sthāne | aṅge punarapasavye sudṛśāṃ kleśāvahaṃ bahuśaḥ || iti | iti vyañjanalakṣaṇam | atha strīṇāṃ prakṛtilakṣaṇam| sāmudratilake, prakṛtirdvividhā gaditā strīṇāṃ śleṣmādikā svabhāvārūyā| prathamā sāpi tredhā dvādaśadhā bhavati punaranyā || nārī śleṣmaprakṛtiḥ satyapriyabhāṣiṇī sthirasnehā| phalinīprasūnanīlotpaladaladūrvāṅkuraśyāmā || snigdhanakhadantalomatvakkeśavilocanā kṣamāyuktā| suvibhaktasamāvayavā bahusattvā'patyavīryayutā || akṣudrāciraśuṣyatprasūnamālyānulepanā sulagā|
1.p230.2
dharmārthinī kṛtajñā dayānvitā satatadānamukhī || pracchannadhṛtadoṣā kṣuttṛṣṇoṣṇakṣamātrayopetā| mitavacanapānabhojanakopā pakṣmalapṛthulanayanā || sādhāraṇasuratecchā nidrāluḥ śoṇamāṃsalaśroṇiḥ| jaladajalāśayajalajakṣīrādīnīkṣate svapne || yoṣitpittaprakṛtirgaurī kṛṣṇāthavā bahusvedā| ātāmranayanakararuharasanāpādapāṇitālutalā || kṣaṇaruṣṭā kṣaṇatuṣṭoṣṇābhīṣṭaśitamadhurarasā| mṛduvimalakapilamūrddhajaromā medhāvinī prāyaḥ || priyaśucinivasanamālyānulepanātyuṣṇaśithilamṛduguhyā| abhimāninī sucaritā śucirāśritavallabhā śūrā || dhṛtavalipalitakṣuttṛṭtanuvīryā mṛdulamohanakrīḍā| kiṃśukadigdāhatāḍiddahanādīn paśyati svapne || vanitā vātaprakṛtiḥ prasphuritakucāgrapādatalā| rūkṣekṣaṇanakhadaśanā calacittā cañcalaprakṛtiḥ || ajitendriyā kharāṅgī gandharvavilāsabhāsakalaharatiḥ| bahubhojanā'lpanidrā bahulālāpā'niśaṃ bhramaṇaśīlā || dhūsaravarṇacchāyā vidviṣṭamadhurarasā śiśirā | kiñcidvṛttākṣimukhaṃ śete pralapati niśi trasati || kaṭukāmlalavaṇatiktasnigdhakaṣāyapriyā suratakaṭhinā | udyānavanakrīḍāratiratyuṣṇapriyā sthirakrodhā || taruparvatādhirohaṃ svapne kurute tathā nabhogamanam | prāyeṇaiṣā prakṛtiḥ śuddhaiva vilokyate sphuṭaṃ kvāpi || bhedāḥ punaretāsāṃ bahavo'pi bhavanti miśrāṇām | iti | vivekavilāse, yasyāḥ keśāṃśukasparśānamlāyanti kusamasrajaḥ | snānāmbhasi vipadyante bahavaḥ kṣudrajantavaḥ || mriyante matkuṇāstalpe tathā yūkāśca vāsasi | vātaśleṣmavyathāyuktā sā ca pittodayānvitā || iti | atra śleṣmapittavātaprakṛtīrabhidhāya adhunā svabhāvābhidhā prakṛtirnirūpyate |
1.p230.3
sā dvādaśadhā | suravidyādharagandharvayakṣarākṣasapiśācanarakapisarpakharamārjārasiṃhabhedairiti | tathā ca— sāmudratilake, suravidyādharagandharvayakṣarākṣasapiśācanarakāpibhiḥ | ahikharaviḍālasiṃhaistulyānāṃ prakṛtiratraiva || iti | krameṇa tā uktā— bhaviṣyapurāṇe, nityaṃ snātā sugandhā ca nityaṃ ca priyavādinī | alpākṣī alparomā ca devatāṃ tāṃ vinirdiśet || candrānanāṃ śubhāṅgīṃ ca mattavāraṇagāminīm | āraktamukhahastāṃ ca vidyādvidyādharīṃ tathā || vīṇāvāditraśabdena sarvasaṅgītaveṇunā | puṣpadhūpena yuktāṃ ca gāndharvī tāṃ vinirdiśet || bahāśinī bahuvākyā nityaṃ cāpriyavādinī | patiṃ bībhatsate yā tu rākṣasīṃ tāṃ vinirdiśet || śaucācāraparibhraṣṭā rūpabhraṣṭā bhayaṅkarī | prasvedamalapaṅkāḍhyā piśācīṃ tāṃ vinirdiśet || asandūṣitacāritrā gurubhaktā pativratā | devabrāhmaṇabhaktā ca mānuṣīṃ tāṃ vinirdiśet || kopannā cañcalā caiva nityaṃ bīkṣediśastathā | calaṃ ca bhāṣate lubdhā vānarīṃ tāṃ vinirdiśet || pratikūlakarī nityaṃ bandhūnāṃ bhartureva ca | svacchandalalitā caiva sarpiṇīṃ tāṃ vinirdiśet || yena kena cidannena māṃsaṃ yasyā vivardhate | rāsabhīṃ tādṛśīṃ vidyānna sā kalyāṇamarhati || pracchannaṃ kurute pāpaṃ māyāvāde ca hṛṣyati | hṛdayaṃ caiva durgrāhyaṃ mārjārīṃ tāṃ vinirdiśet || hasate krīḍate caiva krudhyate na prasīdati | jīveṣu ramate naiva saiṃhīṃ tāṃ hi vinirdiśet || sāmudratilake viśeṣaḥ, hasate parābhibhūtiṃ kharamaithunasevinī tumulanādā | annena yena kena cidupacitagātrā kharaprakṛtiḥ || anyacchidrānveṣaṇaparāyaṇā kuṭilagāminī raudrā |
1.p230.4
dhṛtavairā kruddhamanā ahisvabhāvā ca vanitā syāt || ekāntasthānaratiścirena maithunaniṣevaṇasvāntā | nidrālasā gatabhayā siṃhaprakṛtirbhavati yuvatiḥ || iti | iti prakṛtilakṣaṇam | atha miśrakalakṣaṇam | bhaviṣyapurāṇe, tisrastu rekhā grīvāyāṃ cedindīvaralocanā | yasya sā gṛhamāgacchetsa gṛhī sukhamedhate || rājahaṃsagatiryā tu mṛgākṣī mṛgavarṇikā | samaśuklāgradantā ca kanyāṃ tāmuttamāṃ viduḥ || maṇḍūkakukṣiyā nārī nyagrodhaparimaṇḍalam | ekaṃ janayate putraṃ so'pi rājā bhaviṣyati || haṃsasvarā meghavarṇā yā kanyā madhupiṅgalā | aṣṭau janayate putrān dhanadhānyavivardhinī || āyatau śravaṇau yasyāḥ surūpā cāpi nāsikā | bhruvau cendrāyudhākāre santataṃ sukhabhāginī || tanvī śyāmā tathā kṛṣṇā snigdhāṅgī mṛdubhāṣiṇī | śaṅkhakundendudaśanā bhavedaiśvaryabhāginī || vistīrṇaṃ jaghanaṃ yasyā vedimadhyā tu yā bhavet | āyate vipule netre rājapatnī tu sā bhavet
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (3)
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- Sāmudrikaśāstra (Gargamuni) — Gargamuni, Sanskrit
- Avayavalakṣaṇaśāstra — Samudra, Sanskrit