Pramāṇa · Search · About · API

Viramitrodaya 1.p3

Vīramitrodaya 1.p3

Language
Sanskrit

1.p3.1

kopāṭopanaṭatsadoddhatamaṭad bhūbhīṣaṇabhrukuṭi bhrāmyadbhairavadṛṣṭi nirbharanamaddharvīkarorvīdharam | gīrvāṇārivapurvipāṭāvikaṭābhogatruṭaddhāṭakabrahmāṇḍorukaṭāhakoṭi nṛharevyādapūrvaṃ vapuḥ || 1 || saṭāgravyagrendusravadamṛtabinduprativalanmahādaityārambhasphuritagurusaṃrambharabhasaḥ | lihannāśācakraṃ hutavahaśikhāvadrasanayā nṛsiṃho raṃhobhirdamayatu madaṃho madakalam || 2 || saṃsāradhvaṃsikraṃsapramukhasuraripuprāṃśuvaṃśāvataṃsabhraṃśī vaṃśīdharo vaḥ pracurayatu ciraṃ śaṃ sa rādhāriraṃsī | yaccūḍā rūḍhagūḍhasmitamadhuramukhāmbhojaśobhāṃ didṛkṣurguñjābhiḥ sānurāgā'likanikaṭanaṭaccandrakavyaktacakṣuḥ ||3|| līlābhrāntivisarpadambaratayā vyagrāṅghikrāntaṃ padanyāsantyaśvadṛdaśvadadrivasudhābhogīndrakūrmādhipam | phūtkārasphuradutpatatphaṇikulaṃ riṅgajjaṭātāḍanadhmātavyomagabhīradundubhi naṭanvyātsa vo dhūrjaṭiḥ || 4 || kumbhodbhrāntamadhuvratāvalivalañjhaṅkārakolāhalaiḥ śuṇḍāsphālanavihvalaiḥ stuta iva vyālairviyatplāvibhiḥ | majjatkumbhamahāvagāhanakṛtārambho mahāmbhaunidhau herambaḥ kurutāṃ kṛtāmbarakarālambaściraṃ vaḥ śivam || 5 || . samantātapaśyantī samasamayameva tribhuvanaṃ tribhirnetrairdorbhirdaśabhirapi yāntī daśa diśaḥ | dadhānā pārīndropari caraṇamekaṃ parapadā hatārirvā hanyānmahiṣamathanī mohamahiṣam || 6 || vāmān bhindannavāmān bhuvamanu sukhayan pūrayannarthikāmān śrīmān bhīmānukārī bahalabalabharairmodinīmallanāmā | āsīdāśīviṣendradyutidhavalayaśā bhūpacakrāvataṃsaḥ śrīkāśīrājavaṃśe vidhuriva jaladhau sarvabhūsārvabhaumaḥ ||7||

1.p3.2

saṅgrāmagrāmakāmo nirupamamahimā sattvaviśrāmadhāma krāmannevāricakraṃ mihira iva tamo vikramorokrameṇa | sārairmerorudārairapara iva girirmedinīmallanena prakhyātaḥ kṣoṇicakre samajati nṛpatirmedinīmallanāmā ||8|| niryyadbhistarjyadbhirvidhumiva jagatīmajjainābhairyaśobhiḥ sampūryyāvāryyavīryo viśikhavitaraṇairarjuno durjjanānām | sāmrājyopārjjanaśrīragaṇitaguṇabhūrarjanaprāṃśubāhuḥ nāmnā'bhūdarjuno'smānnarapatiratulo medinīmallabhūpāt||9|| buddhiḥ śuddhimatī kṣamā nirupamā vidyā'navadyā mano gāmbhīryyaikaniketanaṃ vitaraṇaṃ dīnārttinirdālaṇam | āsīdarjunabhūpatervidadhato vidrāvaṇaṃ vidviṣāṃ bhūmīnāmavanaṃ ca kāraṇaguṇātkāryaṃ yaśo'pyarjunam ||10|| tasmādāvirabhūtaprabhūtamahimā bhūmīpaterarjunāt saujanyaikanidhirguṇairanavadhirlāvaṇyavārāṃnidhiḥ | bhindan durjjanamajjayanvahu yaśaḥprauḍhapratāpodayai-. rdurjeyo malakhānanāma nikhilakṣmāmaṇḍalākhaṇḍalaḥ || 11 || yasmin śāsati nītibhiḥ kṣitimimāṃ nirvairamāsījjagat 'pārīndreṇa samaṃ karīndrarabhasārambho'pi sambhāvitaḥ | śyenaḥ krīḍati kautukī sma vihagaiścikrīḍa nakrairjhaṣaḥ kiñcānyadgahane'bhavatsaha mṛgaiḥ śārdūlavikrīḍitam || 12 || himāviśadayaśo'bhiśobhitāśo mahimatirohitavāridhisvabhāvaḥ | samajani malakhānataḥ pratāpaistrijagati rudra iva pratāparudraḥ || 13 || śuci dhanamarthini sadṛśāṃ yaśasā samamānane guṇo jagataḥ | putre bhūrābhidadhe ceto rudre pratāparudreṇa || 14 || jātaḥ pratāparudrātsasamudrāṃ pālayannavanīm | kṛtaripukānanadāho madhukarasāho mahīpatiḥ śuśubhe || 15 ||

1.p3.3

pṛthuḥ puṇyāṃbhogairvihitahitayogairanudayatkhalāyogairyogaiḥ kṛtasukṛtiyogairapi guruḥ | bhujastambhālamvālasaśayitaviśvambharatayā babhau prauḍhotsāhaḥ sa madhukarasāhaḥ kṣitipatiḥ || 16 || prajāgaṇarujā'paho dyutimahodayāviṣkṛtaḥ sudhāṃśuriva māṃsalo rasabharaiḥ sabhārañjanaḥ | pradīptakumudāvalirdvijapatiśca nakṣatrapo nṛpo jayati satkṛpo madhukaraḥ kṛtāritrapaḥ || 17 || vinyasya vīrasiṃhe bhūpatisiṃhe mahībhāram | jñānānalamaladāho madhukarasāho divaṃ bheje || 18 || antargambhīratā'ndhūkṛtasalilanidhirlālitāśeṣabandhuḥ bundelānandasindhuḥ sulalitalalanālocanendīvarenduḥ | bhrūbhaṅgīleśabhaṅgīkṛtaripunivaho nṛtyasaṅgītaraṅgī sanmātaṅgī turaṅgī dharaṇipatirabhūdvīrasiṃho nṛsiṃhaḥ || 19 || amuṣya prasthāne sati sapadi nānebhanivahairihaiko'pi dveṣī na khalu raṇaroṣī samajati | paraṃ tasthau duḥstho gahanakuharastho 'pi bhavataḥ kṣipannuccairdikṣu bhramitacakitaṃ cakṣurabhitaḥ || 20 || dānaṃ kalpamahīruhopari yaśaḥ kṣīrodanīropari prajñā śakrapurohitopari mahāsāro'pi merūpari | dāvāgnerupari pratāpagarimā kāmopari śrīrabhūtsiṃhātikramavīrasiṃhanṛpateḥ kiṃ kiṃ na kasyopari || 21 || dānairarthinamarthanāvirahiṇaṃ pratyarthinaṃ ca kṣaṇātkurvāṇe sati vīrasiṃhanikhilakṣmāmaṇḍalākhaṇḍale | kāmaṃ cetasi kāmadhenuratanoṭkalpadrumaḥ kalpitaṃ moghībhūtajaniḥ samāśritakhaniścintāṃ ca cintāmaṇiḥ ||22|| ābhraṃbhrāmamasambhramaṃ trijagatīcakrāṇi cakre cirāccāraṃ śīlitaviṣṇupadapadavī brahmāṇḍabhāṇḍopari |

1.p3.4

brahmāṇḍaṃ nijamaṇḍamaṇḍalamivānchādyaiva saivādhunā viśveṣāmapi yasva bhāsvarayaśo haṃsī vataṃsīyati || 23 || jalakaṇikāmiva jaladhiṃ kaṇamiva kanakācalaṃ manute | nṛpāsiṃhavīrasiṃho vitaraṇaraṃho yadā tanute || 24 || yadā bhavati kuṇḍalīkṛtamahādhanurmaṇḍalastadā nayanatāṇḍavatruṭitakhāṇḍavaḥ pāṇḍavaḥ | mano vitaraṇotsukaṃ vahati vīrasiṃho yadā tadā punarudāradhīrayamavarṇi karṇo janaiḥ || 25 || śauryaudāryagabhīratādhṛtidayādānādinānāguṇānurvīdurvahabhāradhatyahipatisparddhāladoḥ śālini | saṃyojyaiva juhārasiṃhadharaṇīdhaureyacūḍāmaṇau majjan brahmaṇi vīrasiṃhasukṛtī tasthau svayaṃ nirguṇaḥ ||26|| nadyaḥ svādujalā drumāśca suphalā bhūrvarvarā bhūsurā vedadhvānavidhūyamānaduritā lokā viśokā babhuḥ | rājanītinirītirīti pitarīvorvīmimāṃ śāsati śrīmadvīrajuhārasiṃhanṛpatau bhrūbhaṅgabhagnadviṣi || 27 || saṅgrāmotkaṭanāṇḍavodbhaṭabhaṭairārabdhahelāhaṭhaiścaṇḍāḍambarapūritāmbarataṭakṣīrābdhigotrā'vaṭaiḥ | bhūbhṛtsiṃhajuhārasiṃhadharaṇijāneḥ prayāṇe raṇe śauryodāryadhano'pi ko nu dharaṇīcakre na cakre bhayam ||28|| tāvadvīragabhīrahuṅkṛtiravastāvadgajāḍambarastāvattuṅgaturaṅgariṅgaṇacamatkāraścamūnāmapi | tāvattoyamahāmahībhṛdaṭavīdurgagraho vidviṣāṃ yāvannaiva juhārasiṃhanṛpatiryuddhāya baddhotsavaḥ || 29 || ayaṃ yadi mahāmanā vitaraṇāya dhatte dhiyaṃ bhiyaṃ kanakabhūdharo'ñcati hriyaṃ ca karṇo'ṭati | dadhīcirapacīyate baliralīkarūpāyate tadā'timalināyate sa kila kalpabhūmīruhaḥ || 30 ||

1.p3.5

prāsādā'gratuḍāganāgamaṇibhūdānādinānātapaḥprāgalbhyena mahendracandravaruṇabrahmeśaviṣṇusthalī | prācaṇḍyena jitā mitā vasumatī kodaṇḍadordaṇḍayorjārgartīti juhārasiṃhanṛpateḥ kutra pratāpo na vā || 31 || brahmā'bhūccaturānanaḥ smaraharaḥ pañcānanaḥ ṣaṇmukhaḥ skando bhūpajuhārasiṃhayaśaso gānotsave'tyutsukaḥ | tasyābhogamudīkṣya bhūdharanabhonadyastrilokī diśaḥ saptadvīpamayī mahī ca vidhinā vinena nirvāhatāḥ || 32 || tuṅgatvādanavāpya daivatataroḥ puṣpāṇi sarvāḥ samaṃ śrīmadvīrajuhārasiṃhanṛpaterdānaṃ samānaṃ jaguḥ | vrīḍādurvahabhāranirbharanamadgrīve tu devadrume ślāghante sulabhāyamānakusumāstaṃ bhūri devastriyaḥ || 33 || bhīmo yaḥ sahadeva eva pṛtanādurdharṣapārśvo lasacchrībhūmī nakulaḥ sadā'rjunamahārakhyātiḥ kṣamāmaṇḍale | karṇaśrīkṛtavarmabhīṣmaghaṭanāśauṭīryaduryodhano roṣādeṣa yudhiṣṭhiro yadi bhavetkaḥ syādamuṣyāgrataḥ || 34 || satkīrttigrāmadāmābharaṇabhṛtajagadvikramādityanāmā dhāmno bhūmnā mahimnā vighaṭitaripuṇā vikramopakrameṇa | suprāṃśuḥ pīvarāṃsaḥ pṛthubhujaparighastasya vaṃśavataṃso viśvodañcatpraśaṃso guṇigaṇahṛdayā''nandano nandano'bhūt 35 āśāpūrti prakurvan karavitaraṇataḥ padminīprāṇabandhuḥ prodyaddivyāmbaraśrīḥ sphuṭamahimaruciḥ sarvadā dhvastadoṣaḥ | jambhārāterihoccairacalasamudayātsuprabhātaprakāśī putro rājñaḥ pavitro racayati sudinaṃ vikramāditya eva ||36|| sārthīkurvannirarthīkṛtasuraviṭapī cārthisārthaṃ nijārthaiḥ vyarthībhūtāripṛthvīpatiramaragurusparddhivarddhiṣṇubuddhiḥ |

1.p3.6

mānairyānādidānairbahuvidhaguṇibhirgīyate yaḥ sabhāyāṃ prātarjātaḥ sa bhūpaḥ sukavikulamude vikramāditya eva ||37|| dānaṃ dīnamanorathāvadhi raṇārambho'rināśāvadhi krodho vāgavadhi pratāpayaśasoḥ panthā digantāvadhi | dākṣiṇyaṃ kṣitirakṣaṇāvadhi harau bhaktiśca jīvāvadhi vyāluptāvadhi varivikramaraveḥ śreyaḥ paraṃ varddhate || 38 || hemādreḥ śriyamanyathaiva kurute cakre ca gaurīṃ tanuṃ kailāśopari śobhate paṭayati spaṣṭaṃ ca diṅmaṇḍalam | bhogīndraṃ na dadhe śrutau vata jaṭāgūḍhāṃ ca gaṅgāṃ vyadhāllokānāmayamīśvaro'sya yaśasastvaiśvaryamujjṛmbhate || 39 || śrīgopācalamaulimaṇḍalamaṇiḥ śrīdūravārānvaye śrīhaṃsodayahaṃsapaṇḍita iti khyāto dvijādhīśvaraḥ | yaṃ lakṣmīśca sarasvatī ca vigatadvandvaṃ ciraṃ bhejaturbhoktāraṃ rabhasātsamānamubhayoḥ sāmnā'pamāyaṃ guṇaiḥ ||40|| paṭṭu dikṣu vidikṣu kurvatīnāṃ naṭalīlāṃ sphuṭakīrttanarttakīnām | sphuradadhvaradhūmadhoraṇīha cyutaveṇīti janairamāni yasya || 41 || tato'nala ivāraṇeratuladhāmabhūrbhūbhujāṃ śiromaṇiruromaṇirdharaṇināmavāmaśruvaḥ | raṇī bahuguṇī dhanī bhuvi vanīpakaśrīkhanī ramāramaṇamiśraṇī paraśurāmamiśro'jani || 42 || yenāgatya purā purārinagare vidyā'navadyā'rjjitā śrīcaṇḍīśvaramagnihotritilakaṃ labdhvā garīyogurum | śuddhā saiva mahodyamena bahudhā bhāntī bhavantī sthirā tadvaṃśeṣu kiyanna kalpalatikevādyāpi sūte phalam || 43 || āsyāravindamanupāsya gurorapāsya hrāsyaṃ caturmukhamukheṣu sarasvatīha | sāḷaṅkṛtiśca sarasā ca guṇānvitā ca . yasyātanoti rasanopari tāṇḍavāni || 44 ||

1.p3.7

aṅke lomalateva sīmani dṛśorekeva rekhā''ñjanī kastūrīmakarīva bhālaphalake dhāreva mūrddhanyālakī | ūrdhvaṃ bhṛṅgaparampareva kabarīsaurabhyalobhākulā yasyaivādhvaradhūmadhoraṇirabhūdāśākuraṅgīdṛśaḥ || 45 || subhāsurayaśonidheḥ suniravadyavidyānidheḥ sucārukavitānadheḥ smṛtinidheḥ śrutiśrīnidheḥ | ayaṃ sukṛtagauravātparaśurāmamiśrādguṇairanyūnagarimā piturjagati mitramiśro'jani || 46 || dharmārthaikaniketanaṃ vidhimayaṃ karmāvalīdarśanaṃ smṛtyambhojamahodayaṃ śrutimayaṃ śrīvīramitrodayam | drāksiddhīkṛtaśuddhasiddhiśatayā śrīvīrasiṃhājñayā tene viśvamude pure purabhidaḥ śrīmitramiśraḥ kṛtī || 47 || kṣititilakasudhīravīrasiṃhapraṇayakṛtā''grahadhīramitramiśraḥ | guṇigaṇahṛdayānūrāgahetuṃ kalayati lakṣitalakṣaṇaprakāśam || 48 || lakṣaṇasya prakāśe'smin parīkṣā cāyuṣaḥ puraḥ | unmānalakṣaṇaṃ cātho mānalakṣaṇameva ca || 1 || gatisaṃhatisārāṇāṃ lakṣaṇāni tataḥ param | varṇasnehasvarāṇāṃ ca tataḥ prakṛtisattvayoḥ || 2 || anūkakṣetrayoścaiva mṛjāgandhāsṛjāṃ tathā | pādapādatalāṅguṣṭhāṅgulīnāṃ lakṣaṇaṃ tataḥ || 3 || nakhasya pādapṛṣṭhasya gulphasyāpyatha lakṣaṇam | pāṣṇilakṣaṇamuktvā tu jaṅghālakṣaṇajalpanam || 4 || athoktaṃ romajānūrukaṭisthitgudalakṣaṇam | lakṣaṇaṃ vṛṣaṇasyātha proktaṃ liṅgasya lakṣaṇam || 5 || liṃgāgralakṣaṇaṃ cātho varṇitaṃ mūtralakṣaṇam śukrasya lakṣaṇaṃ cātha proktaṃ puṃstvaparīkṣaṇam || 6 || vastilakṣaṇamuktvā ca kathitaṃ nābhilakṣaṇam | kukṣilakṣaṇamākhyātaṃ tataḥ pārśvasya lakṣaṇam || 7 || lakṣaṇaṃ jaṭharasyātha proktaṃ madhyasya lakṣaṇam |

1.p3.8

trivalīlakṣaṇaṃ cātha proktaṃ hṛdayalakṣaṇam || 8 || lakṣaṇaṃ vakṣasaḥ proktaṃ stanayorlakṣaṇaṃ punaḥ | lakṣaṇaṃ cūcukasyāthaṃ kathitaṃ jatrulakṣaṇam || 9 || skandhalakṣaṇamākhyātaṃ kaṃkṣābāhvośca lakṣaṇam | maṇibandhasya karayoḥ karapṛṣṭhasya lakṣaṇam || 10 || karasya ca talaṃ rekhāṅguṣṭhāṅgulyornakhāstathā | pṛṣṭhaṃ ca lakṣitaṃ paścāllakṣitātha kṛkāṭikā || 11 || grīvācibukayoktaṃ lakṣaṇaṃ hanukrūrcayoḥ kapolamukhayoktaṃ lakṣaṇaṃ cādharoṣṭhayoḥ || 12 || śmaśruṇo daśanānāṃ ca rasanāyāśca lakṣaṇam | ghaṇṭikālakṣaṇaṃ cātho tālulakṣaṇameva ca || 13 || hāsanāsākṣutānāṃ ca netradṛṣṭayośca lakṣaṇam | pakṣmaṇaśca nimeṣasya ruditasya bhruvostathā || 14 || karṇasya ca lalāṭasya śirasaścikurasya ca | lakṣaṇaṃ maśakādeśca puṃsāmatra nirūpitam || 15 || atha strīṇāṃ svabhāvasya miśrakasya ca lakṣaṇam | āvarttalakṣaṇaṃ gandhacchādyayorlakṣaṇaṃ tataḥ || 16 || sattvasvaragatīnāṃ ca lakṣaṇāni tataḥ param | tataḥ puṃsaḥ striyāścaiva kāmaśāstroktalakṣaṇaṃm || 17 || padminyādiprabhedāśca strīṇāmatha nirūpitāḥ

Commentaries (2)

Linked texts (3)