Viramitrodaya 1.p372
Vīramitrodaya 1.p372
- Language
- Sanskrit
1.p372.1
atha ratnalakṣaṇam | ratnānyetāni dhāryāṇi sarvāṇyeva mahībhujā | suvarṇapratibaddhāni jayārogyasamṛddhaye || iti viṣṇudharmottaravacanena, ratnāni dhārayetkośe śuddhāni guṇavanti ca | sambhūrti ca tathā jātiṃ guṇaṃ teṣāṃ parīkṣya ca || parīkṣāpariśuddhānāṃ ratnānāṃ pṛthivībhujā | dhāraṇaṃ saṅgraho vāpi kāryaḥ śriyamabhīpsatā || ratnena śubhena śubhaṃ bhavati nṛpāṇāmaniṣṭamaśubhena | yasmādataḥ parīkṣyaṃ daivaṃ ratnāśritaṃ tajjñaiḥ || iti saṅgrahagaruḍapurāṇavarāhasaṃhitāvacanaiśca rājñā parīkṣya ratnadhāraṇaṃ karttavyamityuktam | tatra ca kiṃlakṣaṇāni ratnāni dhāryāṇi kiṃlakṣaṇāni na dhāryāṇi | kathañca teṣāṃ parīkṣā karttavyetyato ratnaparīkṣā prastūyate | viṣṇudharmottare, puṣkara uvāca | vajraṃ marakataṃ caiva padmarāgaṃ ca mauktikam | indranīlaṃ mahānīlaṃ vaiḍūryamatha sasyakam || candrakāntaṃ sūryakāntaṃ sphaṭikaṃ pulakaṃ tathā | karketanaṃ puṣparāgaṃ tathā jyotirasaṃ dvija || sphaṭikaṃ rājāvarttaṃ ca tathā rājamayaṃ śubham | saugandhikaṃ tathā saṅghyaṃ śaṅkhaṃ brahmamayaṃ tathā || gomedaṃ rudhirākṣaṃ ca tathā bhallātakaṃ dvija | dhūlīmarakataṃ caiva tutthakaṃ śeṣameva ca || bheluṃ pravālakaṃ caiva girivajraṃ ca bhārgava | bhujaṅgeśamaṇiṃ caiva tathā vajramaṇiṃ śubham || ṭiṭṭibhaṃ ca tathā picchaṃ bhrāmaraṃ ca tathotpalam | ratnānyetāni dhāryāṇi sarvāṇyeva mahībhujā || suvarṇapratibaddhāni jayārogyasamṛddhaye | teṣāṃ gurutvaṃ rāgaśca svacchatvaṃ raśmimālitā || antaḥprabhatvaṃ vaimalyaṃ susaṃsthānatvameva ca | guṇavanto vinirdiṣṭā dhāryāste guṇasaṃyutāḥ ||
1.p372.2
khaṇḍāḥ saśarkarā ye ca niṣprabhā malināstathā | na te dhāryā narendrāṇāṃ jayaśrījīvitaiṣiṇām || samastaratnavarge'pi vajradhāraṇamiṣyate | ambhastarati yadvajramabhedyaṃ vimalaṃ ca yat || tathā ca śuddhaṃ ṣaṭkoṇaṃ laghu bhārgavanandana | prabhā ca śakracāpābhā yasyārkābhimukhī bhavet || taṃ vajraṃ dhārayan rājā sarvān jayati śātravān || śukapakṣanibhaḥ snigdhaḥ kāntimān vimalastathā | suvarṇacūrṇasaṅkāśaiḥ sūkṣmairbindubhiranvitaḥ || śasto marakato rāma gambhīraśconnatastathā | dhāryaśca pṛthivīśānāṃ sarvopadravanāśanaḥ || kuruvindādbhavejjanma tathā saugandhikāt dvija | sphoṭikātpadmarāgāṇāṃ śreṣṭhāste hyuttarottaram || jalaraṅgā bhavantīha kuruvindabhavāśca ye | kaṣāyaraṅgā nirdiṣṭā ye ca saugandhikodbhavāḥ || svacchāśca rāgavantaśca vijñeyāḥ sphaṭikodbhavāḥ | muktāphalāḥ śuktibhavā bahavo matsyajāstathā || utkṛṣṭā na tathā tebhyo ye tu śaṅkhodbhavā dvija || tebhyaḥ praśastā vijñeyā nāgakumbhasamudbhavāḥ | niṣprabhāste samuddiṣṭāḥ śreṣṭhāḥ kroḍasamudbhavāḥ | tebhyo veṇudalāḥ śreṣṭhāstebhyo bhujagasambhavāḥ | tebhyo'pi bhuvi duṣprāpaṃ mauktikaṃ meghasambhavam | dhāraṇāttasya nṛpateḥ sarvasiddhiḥ prakīrttitā || mauktikānāṃ tu sarveṣāṃ vṛttatvaṃ guṇa ucyate | svacchatā ca suśuklatvaṃ mahattvaṃ ca bhṛgūttama || indranīlastu yaḥ kṣīraṃ rājate bhājane sthitam | rañjayetsvaprabhāveṇa tamamūlyaṃ vinirdiśet | nīlaraktaṃ tu vaiḍūryaṃ sarvataḥ śreṣṭhamucyate || sarveṣāmeva ratnānāṃ dhāryaṃ karketanaṃ smṛtam | puṣparāgaṃ tathā rāma ye cānye kīrttitā mayā ||
1.p372.3
praśastaratnairbhūṣāṇāṃ mukuṭānyaṅgadāni ca | hārāṇi rāma kāryāṇi keyūrābharaṇāni ca || apraśastāni ratnāni varjanīyāni dūrataḥ | sarvaratnottamaṃ rājā suvarṇaṃ malinaṃ tathā | na dhārayetsa dharmajñaḥ suśuddhaṃ dhārayetsadā || dhṛtiḥ praśastā bhṛguvaṃśacandra ratnottamānāṃ satataṃ narāṇām | ratnāṃśudagdhāttu narasya dehādanarthamāśu praśamaṃ prayāti || iti | iti ratnalakṣaṇam | atha kastūrīlakṣaṇam | nighaṇṭurāje, kapilā piṅgalā kṛṣṇā kastūrī trividhā kramāt | nepāle'pi ca kāśmīre kāmarūpe ca jāyate || sāpyekā khanikā tataśca tilakā jñeyā kulitthā parā piṇḍā'nyāpi ca nāyiketi ca parā yā pañcabhedābhidhā | sā jātā mṛganābhitaḥ kramavaśāddeśātkṣitīśocitā · pakṣāntyādidinatrayeṣu janitā kastūrikā stūyate || cūrṇākṛtistu khanikā tilakā tilābhā kaulitthabījasadṛśī ca kulitthakā hi | sthūlā tataḥ kiyadidaṃ kila piṇḍakā syāttasyāśca kiñcidadhikā yadi nāyikā sā || tiktā svāde piñjarā ketakīnāṃ gandhaṃ dhatte lāghavaṃ tolane ca | yā'psu nyastā naiva vaivarṇyameyāt kastūrī sā rājayogyā praśastā || yā nūnaṃ ketakīnāṃ vahati parimalaṃ varṇataḥ piñjarābhā svāde tiktā kaṭurvā laghuratha tulitā marditā cikaṇā yā | dāhaṃ yā naiti vahnau cimicimikurute carmagandhā hutāśe · sā śuddhā śobhanīyā varamṛgatanujā rājayogyā pradiṣṭā || yā snigdhā dhūmragandhā vahati vinihitā pītatāṃ pāthaso'ntarniḥśeṣaṃ yā naviṣṭā bhavati hutavahe bhasmasādeva sadyaḥ | yā ca nyastā tulāyāṃ kalayati gurutāṃ marditā rūkṣatāṃ ca jñeyā kastūrikeyaṃ khalu kṛtamatibhiḥ kṛtrimā naiva sevyā || iti| vṛnde tu viśeṣaḥ |
1.p372.4
karatalajalamadhye sthāpayitvā mahadbhiḥ punarapi tadavaśyaṃ cintanīyaṃ muhūrttam | bhavati yadi saraktaṃ tajjalaṃ pītavarṇaṃ na bhavati mṛganābhiḥ kṛtrimo'sau vikāraḥ || iti
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (5)
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bṛhatsaṃhitā (another edition) — Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- TĀMBŪLAMAÑJARĪ — Sanskrit