Viramitrodaya 7.p20
Vīramitrodaya 7.p20
- Language
- Sanskrit
7.p20.1
vāmanaṃ hastahīnaṃ ca pariṇāhavivarjitam || avyaktaṃ ca na śaṃsanti vātakumbhaṃ vipatkaram | dvādaśāṅgulavistāraṃ dairghyeṇāṣṭādaśāṅgulam || vyaktaṃ śuktipuṭākāraṃ bharturbhūlābhakārakam | garbhākāre ca niryāṇe kaṭhine cātikutsite || śiraso rogajanane gajasyārohakasya ca | sampūrṇe sukumāre ca supraśaste prakīrtite || gajavṛddhikare nityaṃ bharturvijayakārake | idameva hi vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ kaṭapārśvayoḥ || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ kumbhayorapi | viṣamatvamaromatvaṃ dehacchāyāvivarṇitam || samatā kaṇṭhapṛṣṭhābhyāṃ samādhikyamapūrṇatā | vyastatā vāmanatvaṃ ca pariṇāhavihīnatā || tanubhāvaḥ śikharayoḥ kumbhadoṣā daśa smṛtāḥ | bharttṛśvāpatkarau jñeyau viṣamau romavarjitau || dehacchāyāvivarṇo tu śatruśokavivarddhanau | kaṇṭhapṛṣṭhasamau caiva pramātuḥ pravināśanau || mānādhikau ca hīnau ca bharturucchedakārakau | vyastau ca vāmanau caiva bhartuḥ kīrttivināśanau || pariṇāhavihīnau ca kośakṣayakarau matau | śikharasya tanutvena yuktau kumbhau tu rogadau || aśubhaṃ lakṣaṇaṃ hyetatsāmprataṃ ca śubhaṃ śṛṇu | samau dīrghakacākrāntau vistīrṇavivarau tathā || karṇamūlātsamārabhya hastārddhajanitocchrayau | susaṃhatau ca pīnau ca kāminīkucasannibhau || samākrāntalalāṭau ca dehacchāyāsamaprabhau | ārohakaśarīrārddhadarśanāvaraṇakṣamau || saśrīkau ca suvṛttau ca śubhau kumbhau prakīrttitau | samau ca dīrgharaumāṇau bhartuḥ śrīsaukhyakārakau || samānau ripunāśāya tathaiva ca samunnatau | susaṃhatau ca pīnau ca varastrīlābhakārakau || śatrunāśakarau jñeyau kāminīkucasannibhau |
7.p20.2
samākrāntalalāṭau ca suprabhau roganāśanau || ārohakācchāditārdhau saśrīkau vijayapradau | vṛttau ca hastināṃ kumbhau puṣpālaṅkārakārakau || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi karṇayorapi lakṣaṇam | nilomaśau stasākīrṇau tanucchidrau tanutvacau || stasā śirā | saṅkaṭau viṣamau rūkṣau truṭitāgrau suniṣṭhurau | stabdhau ca vartulau caiva karṇau nāgasya ninditau || phalaṃ ca sāmprataṃ vakṣye yathāvadanupūrvaśaḥ | nilomaśau stasākīrṇau gajasya kaṭarāṃgadau | niṣṭhurau truṭitāgrau ca yātṛkośaharau matau || stabdhau ca vartulau caiva gajasyāyurvināśanau | tanutvacau tanucchidrau saṅkaṭau viṣamau tathā || rūkṣau karṇau tu nāgasya bharturyātuśca duḥkhadau | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śubhaṃ karṇaviniścayam || dvirantrimānasayuktau śirājālavivarjitau | samatavacau mahācchidrau snigdhacchāyāsaprabhau || kapolamaṇḍalāsphālakṛtaśabdau muhurmuhuḥ | karṇau cāmarasaṅkāśamṛduromakṛtārcanau || ajarjaramṛduprāntāvīpaddviguṇacūlikau | mayūratālavṛntābhau suvistīrṇasamau śubhau || dvirantrimānasaṃyuktau bhartū rājyakarau matau | staptājālavinirmuktau śirorogavināśanau || samatavacau mahācchidrau gajalābhakarau matau | snigdhau kāntikarau nityaṃ jayadau dundubhisvanau || śatrunāśakarau proktau mṛduromakṛtārcanau | ajarjaramṛduprāntau pramātuḥ saukhyakārakau || gajasyopacayāyaiva īṣaddviguṇacūlikau | mayūratālavṛntābhau turaṅgabalavardhanau | suvistīrṇau samau bharturbhūmilābhakarau matau || karṇayostu samākhyātaṃ mayaitat śubhalakṣaṇam | phaṇimārjāramaṇḍūkaśṛgālaiśca saṃmaprabham ||
7.p20.3
vānarasya samaṃ caiva mukhaṃ nāgasya ninditam | snigdhānyāpūrṇagaṇḍāni girikūṭanibhāni ca || apūrṇamegharūpāṇi pūjitāni mukhāni vai | romahīnaṃ kṛśaṃ hrasvavāhityaṃ niṣprabhaṃ tathā || varāhalocanākrāntamahaṣṭacibukaṃ tathā | lalāṭataṭaparyantaṃ gatrtākṛtibhiranvitam || sagadāhīnatāyuktaṃ mukhaṃ nāgasya ninditam | mukhasya lakṣaṇaṃ samyakkathitaṃ tava suvrata || kaṇṭhasya sāmprataṃ vakṣye yathāvadanupūrvvaśaḥ | vakro hīnaśca dīrghaśca kaṇṭhastvaśubhado bhavet || ārohakaprabhūṇāṃ ca kramaśaḥ kuñjarasya ca | avakraḥ pariṇāhena saptaṣaṣṭyādhikaṃ śatam || aṅgulānāṃ tathā''yāme dvādaśaivāṅgulāni tu | sampūrṇapiṇḍitodagraścāntarmaṇivibhūṣitaḥ || kaṇṭho vāraṇanāthasya evambhūtastu pūjitaḥ | ṛjuḥ pramodajananaḥ sampūrṇaḥ kāryyasiddhidaḥ || ahrasvo jayakṛdbharttuḥ kīrtitaḥ pūrṇapiṇḍakaḥ | udagro vaṃśavṛddhiṃ ca pratāpaṃ kurute tathā || antarmaṇisamāyukto maṇiratnaprado bhavet | karālaṃ cātinimnaṃ ca āsanaṃ na praśasyate || karālaṃ yāturaśubhaṃ nimnaṃ ca vraṇakārakam | dairghyeṇa hastamātraṃ tu vistīrṇaṃ tu śubhaṃ smṛtam || vistīrṇaṃ vistṛtaṃ rājyaṃ sampūrṇaṃ kurute jayam | vaṃśasyātha pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ tu śubhāśubham || atyucchrito nimnaparī hrasvo vaṃśo na śasyate | rājñaścodararogāṇāṃ karttā ca sa bhavetsadā || ṣaṇṇavatyaṅgulāyāmamāsanātpaścimāsanam | yāvatpūritapārśvaśca vaṃśaścāpalatākṛtiḥ || śubho jñeyo gajendrāṇāmāyāmaḥ kurute sukham | sampūrṇapārśvo lābhāya dhanūrūpo tato bhavet || aratnidvayamānaṃ tu pecakātpaścimāsanam | pecakaḥ pucchamūlapradeśaḥ |
7.p20.4
ghanāsthiviṣamaṃ nimnaṃ garhitaṃ puccharogadam | māṃsopacayapūrṇaṃ ca vistīrṇaṃ ca śubhaṃ matam || jaghanopari rogāṇāṃ tadvināṃśakaraṃ matam | pecakaḥ pucchamūlācca atidīrgho'tilambitaḥ || karoti mahatīṃ pīḍāṃ rājñaścādhoraṇasya ca | dvyaṅgulastu pṛthutvena dairghyeṇāṣṭādaśāṅgulaḥ || sa pūjyaḥ pecako jñeyo gajabhartuḥ sukhapradaḥ | vakraṃ sthūlaṃ ca hrasvaṃ ca pucchaṃ kacavivarjitam || samānāhaṃ ca nāgasya sarvadoṣakaraṃ bhavet | avakra ṛjudīrghaśca granthihīnaḥ supecakaḥ || gopucchatālavṛntābhaḥ kacaprāntavibhūṣitaḥ | bhūmiṃ tu na spṛśedyastu caturbhiśvāṅgulaiḥ sadā || śubho'yaṃ vāladhirjñeyo gajabhartṛsukhapradaḥ | atipramāṇaṃ hrasvaṃ ca karburaṃ vigataprabham || śirālaṃ cāśubhaṃ meḍhraṃ gajabhartṛṣu duḥkhadam | snigdhaṃ ṣaṣṭyaṅgulāyāmaṃ nāhataḥ ṣoḍaśāṅgulam || śirājālavinirmuktamāmrapallavasaprabham | dvyaṅgulasrotasā yuktaṃ ratnabinduvivarjitam || meḍhraṃ praśastaṃ vijñeyaṃ bharturjīvitavardhanam | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ gātrayorapi || gotraṃ gajāgrajaṅghādibhāgaḥ | sārdhā ratniściraniśca triratniśca śatāṅgulā | sadānabhāgaḥ kramaśaḥ pariṇāhastu kīrttitaḥ || āyāmo dvitriratniḥ syātsamatvaṃ kacahīnatā | māṃsalatvaṃ ghanatvaṃ ca gātrayostu guṇāḥ smṛtāḥ || sunāhe ca suyāme ca bharturārogyakārake | same ca kacahīne ca gajalābhakare tathā || gajasya puṣṭide nityaṃ māṃsale ca ghane smṛte | gātre vāraṇanāthasya evambhūte śubhe mate || cipiṭe cāṃsaphalake gātre rogakare sadā | sampūrṇe rājyade bharturgajasya ca sukhaprade || tathaivoromaṇirhīno gajasya garbharogakṛt |
7.p20.5
kāyopacayakartā ca sampūrṇaḥ kamaṭhākṛtiḥ || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi nakhānāṃ ca śubhāśubham | hīnāḥ kṛṣṇāḥ sukhaṇḍāśca rūkṣāśca na nakhāḥ śubhāḥ || sadā ca rogadā hīnāḥ kṛṣṇā bhartṛvināśanāḥ | khaṇḍā rūkṣāśca rājñastu pādavyādhivivarddhanāḥ || snigdhāścandrārdhasaṅkāśā mānenaiva puronakhāḥ | saptaṣaṭpañcasaṅkhyāni aṅgulāni krameṇa hi || evaṃvidhā nakhāḥ śastā bharturārogyakārakāḥ | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pādayorapi lakṣaṇam || hīnau mṛdutalau rūkṣau caraṇau dantiduḥkhadau
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (2)
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- Hariharacaturaṅga — Godāvara Miśra, Sanskrit