Pramāṇa · Search · About · API

Viramitrodaya 9.p4

Vīramitrodaya 9.p4

Language
Sanskrit

9.p4.1

tanutvaksūkṣmaromāṇo vibhaktā'bhragasandhayaḥ | yodheyāśca bhavantyaśvā bhāre'dhvani ca pāragāḥ || vijñānaṃ yavanāśvānāṃ hanta vakṣyāmyataḥ param | sulalāṭāḥ sunetrāṅgāstanupṛṣṭhāyatairmukhaiḥ || tanutvaksūkṣmaromāṇaḥ śaṅkukarṇā laghukramāḥ | supṛṣṭhajaghanoraskā varṣmavantaḥ sumedhasaḥ || bahuvarṇāḥ suvarṇāśca manojñāḥ priyadarśanāḥ | sāravantaḥ sugambhīrāḥ sattvatejobalānvitāḥ || suśliṣṭakakhuśaḥ śīghrāḥ susthirāḥ sarvakarmasu | yavanāśvāstu boddhavyā vṛttāṅgā dīrghabāhavaḥ || cinhairanye'pi vakṣyante yāvanākhyāstu vājinaḥ | svabhāvato hrasvakāyāḥ sattvavanto balānvitāḥ || pūrṇāṅgāstu vibhaktāṅgāstanvaṅgāstu susaṃhatāḥ | manojñaśaphāḥ śubhāṅgāḥ suvarṇāḥ priyadarśanāḥ || suromakeśabālāntāḥ subhagāḥ śubhamedhasaḥ | karkaśāḥ krīḍanaparā jñeyā yavanavāhanāḥ || tuṣārāḥ kāyavantaśca tathā caiva javānvitāḥ | pāragā balavantaśca tejaḥsattvavahā varāḥ || rūkṣaromalavodagrāścokṣāparāḥ sumedhasaḥ | bhāre'dhvani kleśasahāḥ śubhānūkā manasvinaḥ || suvikrāntā dṛḍhaśaphāstuṣārā vājinaḥ smṛtāḥ | tuṣārāścaiva vijñeyāḥ keśauḥ sūkṣmataraistathā || javopetā viṣameyā vṛttāṅgā hrasvakukṣikāḥ | pragṛhītaśirogrīvāsubandhā gātravarddhinaḥ || nirudarāvartamadhyāḥ pṛthūraskā laghukramāḥ | śvetasārāḥ suromāṇo viṣameyā hayāḥ smṛtāḥ || kāndareyāstu ye vāhāsteṣāṃ śṛṇuta lakṣaṇam | kāyavantaḥ susaṃbaddhā dṛḍhapādāḥ sukuṣṭhikāḥ || sthūlatvaksūkṣmaromāṇaḥ sthūlavāladhikesarāḥ | akopanāḥ suśīlāśca kāndareyāsturaṅgamāḥ || vārṣmateyāstanugrīvā hrasvāṅgā hrasvakuṣṭhikāḥ |

9.p4.2

paścārdhakāyeṣu .samāḥ pūrvakāyeṣu ca sthirāḥ || tanūdarā hrasvapṛṣṭhāḥ sparśavantaḥ susaṃhatāḥ | śīlavantaśca vijñeyā vārṣmateyāsturaṅgamāḥ || viṣameyāstathā''vantyāḥ sthūlāṅgā dṛḍhakuṣṭhikāḥ | gātravanto nirudarāḥ subandhāḥ suśirodharāḥ || śoṇānuvarṇāśca tathā vṛttamadhyāḥ pṛthūrasaḥ | āvantyāḥ sūkṣmaromāṇo mahājaghanavakṣasaḥ || atasā balavanto'śvā vīryavanto manasvinaḥ | mahoraskāśirogrīvāḥ pṛthujaṅghorukuṣṭhikāḥ || mṛdubhṛṅgārakeśāste dṛḍhapādā manoharāḥ | vijñeyā atasā hyeve śvetavarṇānuvarṇinaḥ || kāśmīrakā varṣmavantastejovantaḥ śubhendriyāḥ | pṛthvāyatalalāṭāste śuddhātmalaghuvikramāḥ || tadvacca śaṅkukarṇāste suromāṇastanutvacaḥ | suṣṭhvāyatamukhāḥ śūrāḥ suvibhaktāḥ susaṃhatāḥ || dṛḍhāṅgatalasampannā dṛḍhapādā manasvinaḥ | śoṇavarṇānuvarṇāśca hayāḥ kāśmīrakāstu te || sakānakānāmśvanāṃ lakṣaṇaṃ tu nibodha me | mahānadī sakānāmaṃ prabhūtayavasodakā || śūrāśca rūpavantaśca tatrotpannāḥ sakā nakāḥ | pūrvakāyavyudagrāste paścārdheṣu samudyatāḥ || tanvāyatavidugrīvā dīrghavāladhikesarāḥ | kruddhā dantaiḥ prārthayanti dhūmraśrudvekṣaṇā hayam || vīkṣamāṇāśca heṣante pratyaśvaṃ vaḍavāmapi | śaṅkukarṇāḥ suṣṭhumukhāstanuvṛttāgrataśca te || dīrghakeśāḥ sudīrghāntā lambapārśvodarasphicaḥ | śaphaistalaiśca sudṛḍhaiḥ kūrcaromāntapāṣṇaryaḥ || uṣṭragātrorujaghanā hayāḥ sākānakāḥ smṛtāḥ | pārvatīyāstanugrīvā mahājaghanavakṣasaḥ || pradhvastapṛṣṭhagātrāste dīrghavāladhikesarāḥ | mahājavā balopetāḥ pāragāḥ sarvakarmasu || dhṛṣṭāśca dṛḍhapādāśca pārvatīyāsturaṅgamāḥ |

9.p4.3

anūpottaramādreyā dīrghavāladhikesarāḥ || pṛthugrīvā mahākarṇā hayāste dīrghagāminaḥ | na ca karmaṇi yogyāste na ca śīlānvitā hayāḥ || durāsadā duḥkhaśīlāḥ preyāṃso madhupiṅgalāḥ | harivarṇānuvarṇāśca dṛḍhapādakhurāśca te || evaṃ dakṣiṇamādreyā vijñeyā laghucāriṇaḥ | hayā dakṣiṇamādreyāstāmasāścālasāḥ smṛtāḥ || antarddhīpeṣu ye jātā vakṣyante tānnibodha me | airāvatīvipāśayoḥ śatadrucandrabhāgayoḥ || antarddhīpeṣu ye jātāste taddīpakāsaṃjñitāḥ | antaḥsthā ye sarasvatyā nādeyāstu turaṅgamāḥ || kalyāṇavyañjanopetā dīrghagrīvā mukhocchritāḥ | sujaghanāḥ supṛṣṭhāste antardīpodbhavā hayāḥ || kaikeyakā varṣmavanto mahāprothamukhā hayāḥ | dīrghagrīvā mahocchāsā dīrghavālādhikesarāḥ || samarthā laṅghane'dhvani pāragā mukharā bhṛśam | subāhudṛḍhapādāste kaikeyā yavanaiḥ samāḥ || ambaṣṭhakāśca turagā mahāskandhā mahābalāḥ | vṛttagrīvā mukhairbhagnairugantavikaṭaiśca ye || mahāraskā mahāvakṣolambaśravaṇamehanāḥ | mahāskandhaphalāścaiva vṛttakrūrcorukukṣikāḥ || vājino'mbaṣṭhakā jñeyāstānevamabhinirdiśet | vāsantakāḥ suvikrāntā dīrghagrīvamukhā hayāḥ || mṛgodarā hrasvapṛṣṭhā hrasvaśravaṇamehanāḥ | sparśavantaśca kṣāntāśca dṛḍhapādāḥ sukukṣikāḥ || mahoraskāstu capalā mahājaghanavakṣasaḥ | evaṃ vāsantakā jñeyāsturagāḥ śīlakarkaśāḥ || sauvīrakā hrasvapṛṣṭhā dṛḍhagātrāḥ kṣamānvitāḥ | udagragāmino dṛptāḥ pādāntaravihāriṇaḥ || sudamyamānāḥ śīghrāste sthirācāre tathā'dhvani | samasampūrṇasarvāṅgā hayāḥ sauvīrakāḥ smṛtāḥ || daradā hrasvajaghanā hrasvakrūrcālpamedhasaḥ |

9.p4.4

mahodaraśiraḥskandhā mahākālaparākramāḥ || sāravanto dṛḍhapādā varṇavanto javānvitāḥ | hrasvākṣipṛṣṭhalāṅgūlā daradā vājinaḥ smṛtāḥ || saindhavāḥ sthūlavālāśca sthūlaromatvacastathā | vikaṭā varṣmavantaśca balavanto javānvitāḥ || mahodaraskandhajaghanā mahocchvāsā mahābalāḥ | sthūlakukṣikajaṅghāśca saindhavāsturagāḥ smṛtāḥ || kṣudrakā varṣmavantaśca balavanto javānvitāḥ | caturasrāḥ sujaghanāḥ svāyatāḥ supratiṣṭhitāḥ || dīrghaśravaṇameḍhrāśca sukhurāḥ kṣudrakāḥ smṛtāḥ | mālavā varṣmavanto'śvā vistīrṇajaghanāstathā || pūrvakāyodyatā dṛptā lohitāśvā manoramāḥ | lamboṣṭhā lambakarṇāste hrasvagrīvā manoharāḥ || tejovanto'tijavanā mālavā vājinaśca te | airāvatā rūkṣakūrṇā mandamedhā javāparāḥ || sthūlasarvāsthimāṃsāste tathā airāvatāḥ smṛtāḥ | āvantyakā dākṣiṇātyā dīrghakarṇamahāśirāḥ || mahākāyavidugrīvā mahājaghanavakṣasaḥ | bhagnāsyāstanupārśvāśca viduhrasvāḥ suśīlinaḥ || dīrghakeśā mṛdutalā madhyasārajavāḥ sthirāḥ | sukhino bahuvarṇāśca mṛdvaṅgāḥ prāyaśaśca te || evamāvantyakā jñeyāḥ sattvahīnā na karkaśāḥ | kāliṅgakāḥ sthūlapādā mahākarṇā dṛḍhaiḥ khuraiḥ || āyatā vigatāḥ stabdhāḥ paścārdhā viṣamāstu te kubjā daṇḍāyatagrīvā bhagnāsyā lambamehanāḥ || alpatejojavabalā hyāḥ kāliṅgakāḥ smṛtāḥ | maukulāḥ sthūlaromāṇo durmedhaḥkrodhanālasāḥ || hrasvapṛṣṭhāgrajaghanāḥ sthūlakuṣṭikajānavaḥ | bhāre cālpabalā mandā hīnatejojavāśca te || baddhāsanā nirutsāhā maukulāsturagāḥ smṛtāḥ | dākṣiṇātyaṃ caturthaṃ tu vakṣyate vānavāsikam || hrasvapṛṣṭhorujaghanāḥ pūrvakāyeṣu saṃhatāḥ |

9.p4.5

paścārdhavikṛtā mandā dṛḍhapādāḥ kṣamānvitāḥ || madhyaprāṇāścālpajīvāḥ sattvatejojavāparāḥ | vānavāsikajātānāmetadbhavati lakṣaṇam || vaiśimāstvatha tailaṅgāḥ krodhanāstu kalasvarāḥ | krūrakarmābhijnitā vikṛtāṅgaśirodharāḥ || mahoraskā mahāskandhāḥ paścārdheṣu tu saṃhatāḥ | dṛḍhakukṣikapādāśca hayāstailaṅgāḥ smṛtāḥ || krathanā dīrghakarṇāśca dīrghorujaghanā balāḥ | udagrāḥ pūrvakāyeṣu paścārdhavikṛtāśca ye || hīnavarṇālyatejaskāḥ stabdhagātrā mahodarāḥ | sthūlakukṣikalāṅgūlāḥ krathanāste hayāḥ smṛtāḥ || athopāvṛttakā mandāḥ sthūlalāṅgūlakukṣikāḥ | lambakarṇaviduskandhā lambasṛkkāṇḍamehanāḥ || mahāpṛṣṭhāśca kubjāśca lambasakthiviṣāṇinaḥ | piṅgalākṣāśca bhūyiṣṭhamupāvṛttā hayāḥ smṛtāḥ || saurāṣṭrāḥ sthūlapādāśca dṛḍharomāntapāṣṇayaḥ | dīrghavistīrṇasakthyaṅgā darśanīyāḥ purastataḥ || paścārdhāvikṛtāścaiva sthūlajānūrukukṣikāḥ | evaṃ saurāṣṭrikā jñeyāḥ supādā na ca saṃhatāḥ || sālveyā vesarā jñeyāḥ sthirāṅgā hrasvakukṣikāḥ | tanvāyatavidugrīvā dīrghakarṇā mahorasaḥ || paścārdhavikṛtā rūkṣāstanuvāladhikesarāḥ | vesarāḥ sālvajāste ca vijñeyāśca durāsadaḥ || kurukṣetrajavijñānaṃ vesarāṇāṃ nibodha me | avāgrāḥ pūrvakāyeṣu paścādalpalpatejasaḥ || yuktāḥ pṛṣṭhe tathā skandhe na vahanti gurukamāḥ | kurukṣetre 'pi jātāstu paścārdheṣu gurukamāḥ || pāñcālānāṃ tu vijñānaṃ vesarāṇāṃ nibodha me | pañcālajā dīrghamukhāḥ sthūlāṅgāḥ sthūlakukṣikāḥ || vinatāyatapṛṣṭhāste mṛdugātralpatejasaḥ | supratiṣṭhitapādāste viṣamā dṛḍhapāṇayaḥ || ārohaṇe durārohāḥ pañcāleṣu hayāḥ smṛtāḥ |

9.p4.6

votthajāḥ sthūlasarvāṅgā dīrghapṛṣṭhatanūdarāḥ || sṛkkākarṇodarairlambairmahāmukhaśirodharāḥ | kāyopacitamāṃsāste suvibhaktā dṛḍhā bhṛśam || māṃsairbhṛtāḥ kurūpāśca jāṅgalaṃ deśamāśritāḥ | mandatejojavāścaiva votthajā vesarāḥ smṛtāḥ || abhisārajānāṃ vijñānaṃ kukkusānāṃ tu vakṣyate | parimaṇḍalahrasvakāyā bhujaiḥ sthūlaissaṃsthitāḥ || ūrdhvakarṇāśca sumukhā javanā nityanirvṛtāḥ | durāsadā durākārā hayāḥ syurabhisārajāḥ || svācakāstanuromāṇo mukharā hrasvamehanāḥ | hrasvapṛṣṭhatanugrīvā hrasvameḍhraphalāśca te || sthirapādalpatejaskā mandasattvajavāstathā | tulyarūpākṛtinakhāḥ svācakādeśajā hayāḥ || hrasvagātrāntarāḥ kiñcitpītakāśca suvāhanāḥ | hrasvāyāmaparīṇāhāḥ svācakā hrasvakauśalāḥ || etāvatkhalu vijñānaṃ dvitīye hrasvakukkuse | himavatyuttareyāstu dīrghāṅgāstanukukṣikāḥ || mahākāyaśiraḥpādāḥ pūrvakāye ca saṃsthitāḥ | paścārddhakāye vikṛtā jabanā viṣamagrataḥ || dṛḍhapādakhurāścaiva turagāste prakīrttitāḥ | himavatyuttareyāstu vijñeyāḥ sarvataḥ samāḥ || yaduktaṃ māgadhaṃ hyekaṃ kulaṃ tadapi śrūyatām | māgadhāstanuromāṇo dīrghāṅgā natakukṣikāḥ || nirmāṃsālpasthirabalā nirutsāhālpatejasaḥ | alpāhārā na karmāhāḥ kṛcchraṃ jīvanti te bhuvi || lamboṣṭhakarṇameḍhrāśca turagā māgadhāḥ smṛtāḥ | dakṣiṇe himavatpārśve māgadhātpūrvapaścime || jāyante tatra ye vāhā vijñeyāste'rdhamāgadhāḥ | hīnāḥ pūrvāparārddheṣu pramāṇenāvarāśca te || hrasvairmukhaiḥ piṅgalāste nābhijānanti karmasu | bhāravāhābalāḥ klībāḥ kṣudhino'tha pipāsinaḥ || ete 'rdhamāgadhā jñeyā na yogyā hyakarmasu |

9.p4.7

pramāṇahīnā na ca sattvavantastejo'varāḥ karmasu cāpyayogyāḥ | bhavanti mandā na ca mālinaste hayāstu ye ghoṭakadeśajātāḥ || kulāni ghoṭakānāṃ tu tava vakṣyāmi tattvataḥ | mantāvakā hyalpakāyā vibhaktāṅgāḥ susaṃhatāḥ || sunetrā hrasvamuṣkāśca supādāḥ sumukhāśca te | tulyā mantāvakaireva aśmārkeṃṣu bhavanti ye || sthūlākṣikūṭaghāṭāśca maulikāḥ sthūlasandhayaḥ

Commentaries (2)

Linked texts (4)