Matsya 124
Matsya 124
- Language
- Sanskrit
Contents
- 124.113 — 1 part
124.1
sūta uvāca || || ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi sūryyācandramasorgatim || sūryyācandramasāvetau bhrājantau yāvadeva tu
124.2
saptadvīpasamudrāṇāṃ
dvīpānāṃ bhāti vistaraḥ || vistarārddha pṛthivyāstu bhavedanyatra bāhyataḥ
124.3
paryāsaparimāṇañca candrādityau prakāśataḥ || paryāsa
pārimāṇyāttu budhaistulyaṃ divaḥ smṛtam
124.4
trīn lokān pratisāmānyāt sūryyo yātyavilambataḥ || acirāttu prakāśena avanāttu raviḥ
smṛtaḥ
124.5
bhūyo bhūyaḥ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryyayoḥ || mahitatvānmahacchando hyasminnarthe nigadyate
124.6
asya bhāratavarṣasya viṣkambhāttulya
vistṛtam|| maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanaistannibodhata
124.7
navayojanasāhasro vistāro maṇḍalasya tu||vistārāt triguṇaścāpi pariṇāho'tra maṇḍale
124.8
viṣkambhāānmaṇḍalāccaiva bhāskarādviguṇaḥ śaśī || ataḥ pṛthivyā vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanaiḥ punaḥ
124.9
saptadvīpasamudrāyā vistāro maṇḍalasya tu
ityetadiha saṃkhyātaṃ purāṇe parimāṇataḥ
124.10
tadvakṣyāmi prasaṃkhyāya sāmpratañcābhimānibhiḥ || abhimānino hyatītā ye tulyāste sāmprataistviha
124.11
devadevairatītāstu rūpairnāmabhireva ca || tasmādvai sāmpratainrdaivairvakṣyāmi vasudhātasam
124.12
divyasya sanniveśo vai sāmprataireva kṛtsnaśaḥ
śatāddhekoṭivistārā pṛthivī kṛtsnaśaḥ smṛtā
124.13
tasyāścārddhapramāṇañca meroścaivotparottaram || merormadhye pratidiśaṃ koṭirekā tu sā smṛtā
124.14
tathā śatasahasrāṇāmekonanavati punaḥ || pañcāśacca sahasrāṇi pṛthivyarddhasya vistaraḥ
124.15
pṛthivyā vistaraṃ kṛtsnaṃ yojanaistannibodhata || tisraḥ
koṭyastu vistārātsaṃkhyātāstu caturddiśam
124.16
tathā śatasahasrāṇāmekonāśītirucyate || saptadvīpasamudrāyāḥ pṛthivyāḥ sa tu vistaraḥ
124.17
vistāraṃ triguṇañcaiva pṛthivyantaramaṇḍalam || gaṇitaṃ yojanānāntu koṭyastvekādaśa smṛtāḥ
124.18
tathā śatasahasrāṇāṃ saptatriṃśādhikāstu tāḥ || itye
tadvai prasaṃkhyātaṃ pṛthivyantaramaṇḍalam
124.19
tārakāsanniveśasya divi yāvattu maṇḍalam || paryāptasanniveśasya bhūmestāvattu maṇḍalam
124.20
paryāptaparimāṇañca bhūmestulyaṃ divaḥ smṛtam || meroḥ prācyāṃ diśāyāntu mānasottaramūrddhani
124.21
vastvekasārā māhendrī puṇyā hemapariṣkṛtā
dakṣiṇena punarmerormānasasya tu pṛṣṭhataḥ
124.22
vaivasvato nivasati yamaḥ saṃyamane pure || pratīcyāṃ tu punarmerormānasasya tu mūrddhani
124.23
suṣā nāma purī ramyā varuṇasyāpi dhīmataḥ || diśyuttarasyāṃ merostu mānasasyaiva mūrddhani
124.24
tulyā mahendrapuryāpi somasyāpi vibhāvarī
mānasottarapṛṣṭhe tu lokapālāścaturdiśam
124.25
sthitā dharmavyavasthārthaṃ lokasaṃrakṣaṇāya ca || lokapālopariṣṭāttu sarvvato dakṣiṇāyane
124.26
kāṣṭhāgatasya sūryyasya gatiṃstatra nibodhata || dakṣiṇopakrame sūryyaḥ kṣipteṣuriva sarpati
124.27
jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati
madhyagaścāmarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ
124.28
vaivasvate saṃyamane udyansūryyaḥ pradṛśyate || suṣāyāmarddharātrastu vibhāvayyastameti ca
124.29
vaivasvate saṃyamane madhyāhne tu raviryyadā || suṣāyāmatha vāruṇyāmuttiṣṭhansa tu dṛśyate
124.30
vibhāvayryāmarddharātraṃ māhendrayāmastameva ca || suṣāyāmatha
vāruṇyāṃ madhyāhne tu raviryyadā
124.31
vibhāvayryāṃ somapuryyāmuttiṣṭhati vibhāvasuḥ || mahendrasyāmarāvatyāmudgacchati divākaraḥ || arddharātraṃ saṃyamane
vāruṇyāmastameti ca
124.32
sa śīghrameva paryyeti bhānurālātacakravat
124.33
bhramanvai bhramamāṇāni ṛkṣāṇi carate raviḥ || evaṃ caturṣu pārśveṣu
dakṣiṇānteṣu sarpati
124.34
udayāstamaye vāsāvuttiṣṭhati punaḥ punaḥ || pūrvāhne cāparāhne ca dvau dvau devālayau tu saḥ
124.35
patatyekantu madhyāhne
bhābhireva ca raśmibhiḥ || udito varddhamānābhirmadhyāhne tapate raviḥ
124.36
ataḥ paraṃ hasantībhirgobhirastaṃ sa gacchati || udayāstamayābhyāñca smṛte
pūrvāpare tu vai
124.37
yādṛkpurastāttapati yādṛkpṛṣṭhe tu pārśvayoḥ || yatrodayastu dṛśyeta teṣāṃ sa udayaḥ smṛtaḥ
124.38
praṇāśaṃ gacchate yatra teṣāmastaḥ
sa ucyate || sarvveṣāñcottare merurlokālokasya dakṣiṇe
124.39
vidūrabhāvādarkasya bhūmereṣā gatasya ca || śrūyante raśmayo yasmāttena rātrau na dṛśyate
124.40
ūrddhaṃ śatasahastrāṃśuḥ sthitastatra pradṛśyate || evaṃ puṣkaramadhye tu yadā bhavati bhāskaraḥ
124.41
triṃśadbhāgañca medinyā muhūrttena sa gacchati
yojanānāṃ sahasrasya imāṃ saṃkhyāṃ nibodhata
124.42
pūrṇaṃ śatasahasrāṇāmekatriṃśacca sā smṛtā || pañcāśacca sahasrāṇi tathānyānyadhikāni ca
124.43
mauhūrttikī gatihyaiṣā sūryyasya tu vidhīyate || etena kramayogena yadā kāṣṭhāntu dakṣiṇām
124.44
parigacchati sūryyo'sau māsaṃ
kāṣṭhāmudagdināt || madhyena puṣkarasyātha bhramate dakṣiṇāyane
124.45
mānasottaramerostu antaraṃ triguṇaṃ smṛtam || sarvvato dakṣiṇasyāntu
kāṣṭhāyāṃ tannibodhata
124.46
nava koṭyaḥ prasaṃkhyātā yojanaiḥ parimaṇḍalam || tathā śatasahasrāṇi catvāriṃśacca pañca ca
124.47
ahorātrātpataṅgasya gatireṣā vidhīyate || dakṣiṇādiṅnivṛtto'sau viṣuvastho yadā raviḥ
124.48
kṣīrodasya samudrasyottarato'pi diśaṃ caran
maṇḍalaṃ viṣuvaccāpi yojanaistannibodhata
124.49
tisraḥ koṭyastu sampūrṇā viṣuvasyāpi maṇḍalam || tathā śatasahasrāṇi viṃśatyekādhikāni tu
124.50
śrāvaṇe cottarāṃ kāṣṭhāṃ citrabhānuryadā bhavet || gomedasya paradvīpe uttarāñca diśaṃ caran
124.51
uttarāyāḥ pramāṇantu kāṣṭhāyā maṇḍalasya
tu || dakṣiṇottaramadhyāni tāni vindyādyathākramam
124.52
sthānaṃ jaradgavaṃ madhye tathairāvatamuttaram || vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirddiṣṭamiha tattvataḥ
124.53
nāgavīthyuttarā vīthī hyajavīthistu dakṣiṇā || ubhe āṣāḍhamūlantu ajavīthyādayastrayaḥ
124.54
abhijitpūrvvataḥ svātiṃ nāgavīthyuttarāstrayaḥ || aśvinī
kṛttikā yāmyā nāgavīthyastrayaḥ smṛtāḥ
124.55
rohiṇyārdrā mṛgaśiro nāgavīthiriti smṛtā || puṣyāśleṣā punarvvasvorvīthī cairāvatī smṛtā
124.56
tisrastu vīthayo hyetā uttarārmāga ucyate || pūrvvauttaraphalgunyau maghā caivārṣabhī bhavet
124.57
pūrvvottaraproṣṭhapadau govīthī revatī smṛtā
śravaṇaśca dhaniṣṭhā ca vāruṇañca jaradgavam
124.58
etāstu vīthayastisro madhyamo mārga ucyate || hastaścitrā tathā svātī hyajavīthiriti smṛtā
124.59
jyeṣṭhā viśākhā maitrañca mṛgavīthī tathocyate || mūlaṃ pūrvvottarāṣāḍhe vīthī vaiśvānarī bhavet
124.60
smṛtāstisrastu vīthyastā mārge vai dakṣiṇe
punaḥ || kāṣṭhayorantarañcaitadvakṣyate yojanaiḥ punaḥ
124.61
etacchatasahasrāṇāmekatriṃśattu vai smṛtam || śatāni trīṇi cānyāni trayastriṃśattathaiva ca
124.62
kāṣṭhayorantaraṃ hyetadyojanānāṃ prakīrttitam || kāṣṭhayorlekhayoścaiva ayane dakṣiṇottare
124.63
te vakṣyāmi prasaṃkhyāya yojanaistu nibodhata
ekaikamantaraṃ tadvadyuktānyetāni saptabhiḥ
124.64
sahasreṇātiriktā ca tato'nyā pañcaviṃśatiḥ || lekhayoḥ kāṣṭhayoścaiva bāhyābhyantarayoścaran
124.65
abhyantaraṃ sa paryyeti maṇḍalānyuttarāyaṇe || bāhyato dakṣiṇenaiva satataṃ sūryyamaṇḍalam
124.66
carannasāvudīcyāñca hyaśītyā maṇḍalāñchatam
abhyantaraṃ sa paryyeti kramate maṇḍalāni tu
124.67
pramāṇaṃ maṇḍalasyāpi yojanānāṃ nibodhata || yojanānāṃ sahasrāṇi daśa cāṣṭau tathā smṛtam
124.68
adhikānyaṣṭapañcāśadyojanāni tu vai punaḥ || viṣkambho maṇḍalasyaiva tiryyak sa tu vidhīyate
124.69
ahastu carate nābheḥ sūryyo vai
maṇḍalaṃ kramāt || kulālacakraparyyanto yathā candro ravistathā
124.70
dakṣiṇe cakravatsūryyastathā śīghraṃ nivarttate || tasmātprakṛṣṭtāṃ bhūmitu kālena
lpena gacchati
124.71
sūryyo dvādaśabhiḥ śīghraṃ muhūrtairdakṣiṇāyane || trayodaśārddhamṛkṣāṇāṃ madhye carati maṇḍalam
124.72
muhūrtaistāni ṛkṣāṇi
naktamaṣṭādaśaiścaran || kulālacakramadhyastho yathā mandaṃ prasarpati
124.73
udgayāne tathā sūryyaḥ sarpate mandavikramaḥ || tasmāddīrgheṇa kālena bhūmiṃ so'lpāṃ
prasarpati
124.74
sūryyo'ṣṭādaśabhirahno muhūrtairudagāyane || trayodaśānāṃ madhye tu ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ || muhūrtaistāni ṛkṣāṇi rātrau dvādaśabhiścaran
124.75
tato mandataraṃ tābhyāṃ cakrantu bhramate punaḥ || mṛtpiṇḍa iva madhyastho bhramate'sau dhruvastathā
124.76
muhūrtaistriśatā tāvadahorātraṃ dhruvo
bhraman || ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni tu
124.77
uttarakramaṇekaṃsya divā mandagatiḥ smṛtā || tasyaiva tu punarnaktaṃ śīghrā sūryyasya vai gatiḥ
124.78
dakṣiṇaprakrame vāpi divā śīghraṃ vidhīyate || gatiḥ sūryyasya vai naktaṃ mandā cāpi vidhīyate
124.79
evaṃ gativiśeṣeṇa vibhajannrātryahāni tu || aja
vīthyāṃ dakṣiṇāyāṃ lokālokasya cottaram
124.80
lokasantānato hyeṣa vaiśvānarapathādbahiḥ || vyuṣṭiryāvatprabhā saurī puṣkarātsampravarttate
124.81
pārśvebhyo bāhyatastāvallokālokaśca parvvataḥ || yojanānāṃ sahasrāṇi daśorddhvocchrito giriḥ
124.82
prakāśaścāprakāśaśca parvvataḥ parimaṇḍalaḥ
nakṣatracandrasūryyāśca grahāstārāgaṇaiḥ saha
124.83
abhyantare prakāśante lokālokasya vai gireḥ || etāvāneva lokastu nirālokastataḥ param
124.84
loka ālokane dhāturnirālokastvalokatā || lokālokau tu sandhatte tasmātsūryyaḥ paribhraman
124.85
tasmātsandhyeti tāmāhuruṣāvyuṣṭyarthyāntaram
uṣā rātriḥ smṛtā viprairvyuṣṭiścāpi ahaḥ smṛtam
124.86
triṃśatkalo muhūrttastu ahaste daśa pañca ca || hrāso vṛddhiraharbhogairdivasānāṃ yathā tu vai
124.87
sandhyāmuhūrttamātrāyāṃ hrāsavṛddhī tu te smṛte || lekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrttāgate tu vai
124.88
prātaḥ smṛtastataḥ kālo bhāgāṃścāhruśca pañca ca
tasmātprātargatātkālānmuhūrttāḥ saṅgavastrayaḥ
124.89
madhyāhnāttrimuhūrttastu tasmātkālādanantaram || tasmānmadhyāndinātkālādaparāhna iti smṛtaḥ
124.90
traya eva muhūrttāstu kāla eṣa smṛto budhaiḥ || aparāhnavyatītācca kālaḥ sāyaṃ sa ucyate
124.91
daśa pañca muhūrttāhno muhūrttāścaya eva ca
daśapañcamuhūrttaṃ vai ahastu viṣuve smṛtam
124.92
varddhatyato hrasatyeva ayane dakṣiṇottare || ahastu grasate rātriṃ rātrirastu grasate ahaḥ
124.93
śaradvasantayormmadhyaṃ viṣuvantu vidhīyate || ālokāntaḥ smṛto loko lokāccāloka ucyate
124.94
lokapālāḥ sthitāstatra lokālokasya madhyataḥ
catvāraste mahātmānastiṣṭhantyābhūtasaṃplavam
124.95
sudhāmā caiva vairājaḥ karddamaśca prajāpatiḥ || hiraṇyaromā parjjanyaḥ ketumānrājasaśca saḥ
124.96
nirdvandvā nirabhīmānā nistandrā niṣparigrahāḥ|| lokapālāḥ sthitāstvete lokāloke caturddiśam
124.97
uttaraṃ yadagastyasya śṛṅgaṃ devarṣisevitam
pitṛyāṇaḥ smṛtaḥ panthā vaiśvānarapathādbahiḥ
124.98
tatrāsate prajākāmā ṛṣayo ye'gnihotriṇaḥ || lokasya santānakarāḥ pitṛyāṇe pathi sthitāḥ
124.99
bhūtārambhakṛtaṃ karmma āśiṣaśca viśāṃpate || prārabhante lokakāmāsteṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇaḥ
124.100
calitaṃ te punardharmmaṃ sthāpayanti yuge yuge
santatatapasā caiva maryārdābhiḥ śrutena ca
124.101
jāyamānāstu pūrve vai paścimānāṃ gṛheṣu te || paścimāścaiva pūrveṣāṃ jāyante nidhaneṣviha
124.102
evamāvarttamānāste varttantyābhūtasaṃplavam || aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāṃ gṛhamedhinām
124.103
saviturddakṣiṇaṃ mārgamāśrityābhūtasaṃplavam || kriyāvatāṃ
prasaṃkhyāaiṣā ye śmaśānāni bhejire
124.104
lokasaṃvyavahārārthaṃ bhūtārambhakṛtena ca || icchādveṣaratāścaiva maithunopagamācca vai
124.105
tathā kāma
kṛteneha sevanādviṣayasya ca || ityetaiḥ kāraṇaiḥ siddhāḥ śmaśānānīha bhejire
124.106
prajaiṣiṇaḥ saptarṣayo dvāpareṣviha jajñire || santānaṃ te jugupsante
tasmānmṛtyurjitastu taiḥ
124.107
aṣṭāśītisahasrāṇi teṣāmapyūrddharetasām || udakpanthā na paryyantamaśrityābhūtasaṃplavam
124.108
te samprayogā
llokasya mithunasya ca varjjanāt || īrṣyā dveṣanivṛttyā ca bhūtārambhavivarjjanāt
124.109
tato'nyakāmasaṃyogaśabdādidoṣadarśanāt || ityetaiḥ kāra
ṇaiḥ śuddhaiste'mṛtatvaṃ hi bhejire
124.110
ābhūtasaṃplavasthānamamṛtatvaṃ vibhāvyate || trailokyasthitikālī hi na punarmārgagāmiṇām
124.111
bhrūṇahatyāśvamedhādipāpapuṇyanibhaiḥ param || ābhūtasaṃplavānte tu kṣīyante corddharetasaḥ
124.112
ūrddhottaramṛṣibhyastu dhruvo yatrānusaṃsthitaḥ
etadviṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram
124.113
yatra gatvā na śocanti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || dharmme dhruvasya tiṣṭhanti ye tu lokasya
kāṅkṣiṇaḥ
124.113.p1
iti śrīmātsye mahāpurāṇe bhuvanakoṣe candrasūryyabhuvanavistāro nāma caturviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
Linked texts (9)
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Sāmbapurāṇa — Sanskrit
- Narasiṃhapurāṇa — Sanskrit
- Prakriyāpāda — Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śivattvaratnākara — Basava, Sanskrit