Pramāṇa · Search · About · API

Matsya 124

Matsya 124

Language
Sanskrit

Contents

124.1

sūta uvāca || || ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi sūryyācandramasorgatim || sūryyācandramasāvetau bhrājantau yāvadeva tu

124.2

saptadvīpasamudrāṇāṃ
dvīpānāṃ bhāti vistaraḥ || vistarārddha pṛthivyāstu bhavedanyatra bāhyataḥ

124.3

paryāsaparimāṇañca candrādityau prakāśataḥ || paryāsa
pārimāṇyāttu budhaistulyaṃ divaḥ smṛtam

124.4

trīn lokān pratisāmānyāt sūryyo yātyavilambataḥ || acirāttu prakāśena avanāttu raviḥ
smṛtaḥ

124.5

bhūyo bhūyaḥ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryyayoḥ || mahitatvānmahacchando hyasminnarthe nigadyate

124.6

asya bhāratavarṣasya viṣkambhāttulya
vistṛtam|| maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanaistannibodhata

124.7

navayojanasāhasro vistāro maṇḍalasya tu||vistārāt triguṇaścāpi pariṇāho'tra maṇḍale

124.8

viṣkambhāānmaṇḍalāccaiva bhāskarādviguṇaḥ śaśī || ataḥ pṛthivyā vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanaiḥ punaḥ

124.9

saptadvīpasamudrāyā vistāro maṇḍalasya tu
ityetadiha saṃkhyātaṃ purāṇe parimāṇataḥ

124.10

tadvakṣyāmi prasaṃkhyāya sāmpratañcābhimānibhiḥ || abhimānino hyatītā ye tulyāste sāmprataistviha

124.11

devadevairatītāstu rūpairnāmabhireva ca || tasmādvai sāmpratainrdaivairvakṣyāmi vasudhātasam

124.12

divyasya sanniveśo vai sāmprataireva kṛtsnaśaḥ
śatāddhekoṭivistārā pṛthivī kṛtsnaśaḥ smṛtā

124.13

tasyāścārddhapramāṇañca meroścaivotparottaram || merormadhye pratidiśaṃ koṭirekā tu sā smṛtā

124.14

tathā śatasahasrāṇāmekonanavati punaḥ || pañcāśacca sahasrāṇi pṛthivyarddhasya vistaraḥ

124.15

pṛthivyā vistaraṃ kṛtsnaṃ yojanaistannibodhata || tisraḥ
koṭyastu vistārātsaṃkhyātāstu caturddiśam

124.16

tathā śatasahasrāṇāmekonāśītirucyate || saptadvīpasamudrāyāḥ pṛthivyāḥ sa tu vistaraḥ

124.17

vistāraṃ triguṇañcaiva pṛthivyantaramaṇḍalam || gaṇitaṃ yojanānāntu koṭyastvekādaśa smṛtāḥ

124.18

tathā śatasahasrāṇāṃ saptatriṃśādhikāstu tāḥ || itye
tadvai prasaṃkhyātaṃ pṛthivyantaramaṇḍalam

124.19

tārakāsanniveśasya divi yāvattu maṇḍalam || paryāptasanniveśasya bhūmestāvattu maṇḍalam

124.20

paryāptaparimāṇañca bhūmestulyaṃ divaḥ smṛtam || meroḥ prācyāṃ diśāyāntu mānasottaramūrddhani

124.21

vastvekasārā māhendrī puṇyā hemapariṣkṛtā
dakṣiṇena punarmerormānasasya tu pṛṣṭhataḥ

124.22

vaivasvato nivasati yamaḥ saṃyamane pure || pratīcyāṃ tu punarmerormānasasya tu mūrddhani

124.23

suṣā nāma purī ramyā varuṇasyāpi dhīmataḥ || diśyuttarasyāṃ merostu mānasasyaiva mūrddhani

124.24

tulyā mahendrapuryāpi somasyāpi vibhāvarī
mānasottarapṛṣṭhe tu lokapālāścaturdiśam

124.25

sthitā dharmavyavasthārthaṃ lokasaṃrakṣaṇāya ca || lokapālopariṣṭāttu sarvvato dakṣiṇāyane

124.26

kāṣṭhāgatasya sūryyasya gatiṃstatra nibodhata || dakṣiṇopakrame sūryyaḥ kṣipteṣuriva sarpati

124.27

jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati
madhyagaścāmarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ

124.28

vaivasvate saṃyamane udyansūryyaḥ pradṛśyate || suṣāyāmarddharātrastu vibhāvayyastameti ca

124.29

vaivasvate saṃyamane madhyāhne tu raviryyadā || suṣāyāmatha vāruṇyāmuttiṣṭhansa tu dṛśyate

124.30

vibhāvayryāmarddharātraṃ māhendrayāmastameva ca || suṣāyāmatha
vāruṇyāṃ madhyāhne tu raviryyadā

124.31

vibhāvayryāṃ somapuryyāmuttiṣṭhati vibhāvasuḥ || mahendrasyāmarāvatyāmudgacchati divākaraḥ || arddharātraṃ saṃyamane
vāruṇyāmastameti ca

124.32

sa śīghrameva paryyeti bhānurālātacakravat

124.33

bhramanvai bhramamāṇāni ṛkṣāṇi carate raviḥ || evaṃ caturṣu pārśveṣu
dakṣiṇānteṣu sarpati

124.34

udayāstamaye vāsāvuttiṣṭhati punaḥ punaḥ || pūrvāhne cāparāhne ca dvau dvau devālayau tu saḥ

124.35

patatyekantu madhyāhne
bhābhireva ca raśmibhiḥ || udito varddhamānābhirmadhyāhne tapate raviḥ

124.36

ataḥ paraṃ hasantībhirgobhirastaṃ sa gacchati || udayāstamayābhyāñca smṛte
pūrvāpare tu vai

124.37

yādṛkpurastāttapati yādṛkpṛṣṭhe tu pārśvayoḥ || yatrodayastu dṛśyeta teṣāṃ sa udayaḥ smṛtaḥ

124.38

praṇāśaṃ gacchate yatra teṣāmastaḥ
sa ucyate || sarvveṣāñcottare merurlokālokasya dakṣiṇe

124.39

vidūrabhāvādarkasya bhūmereṣā gatasya ca || śrūyante raśmayo yasmāttena rātrau na dṛśyate

124.40

ūrddhaṃ śatasahastrāṃśuḥ sthitastatra pradṛśyate || evaṃ puṣkaramadhye tu yadā bhavati bhāskaraḥ

124.41

triṃśadbhāgañca medinyā muhūrttena sa gacchati
yojanānāṃ sahasrasya imāṃ saṃkhyāṃ nibodhata

124.42

pūrṇaṃ śatasahasrāṇāmekatriṃśacca sā smṛtā || pañcāśacca sahasrāṇi tathānyānyadhikāni ca

124.43

mauhūrttikī gatihyaiṣā sūryyasya tu vidhīyate || etena kramayogena yadā kāṣṭhāntu dakṣiṇām

124.44

parigacchati sūryyo'sau māsaṃ
kāṣṭhāmudagdināt || madhyena puṣkarasyātha bhramate dakṣiṇāyane

124.45

mānasottaramerostu antaraṃ triguṇaṃ smṛtam || sarvvato dakṣiṇasyāntu
kāṣṭhāyāṃ tannibodhata

124.46

nava koṭyaḥ prasaṃkhyātā yojanaiḥ parimaṇḍalam || tathā śatasahasrāṇi catvāriṃśacca pañca ca

124.47

ahorātrātpataṅgasya gatireṣā vidhīyate || dakṣiṇādiṅnivṛtto'sau viṣuvastho yadā raviḥ

124.48

kṣīrodasya samudrasyottarato'pi diśaṃ caran
maṇḍalaṃ viṣuvaccāpi yojanaistannibodhata

124.49

tisraḥ koṭyastu sampūrṇā viṣuvasyāpi maṇḍalam || tathā śatasahasrāṇi viṃśatyekādhikāni tu

124.50

śrāvaṇe cottarāṃ kāṣṭhāṃ citrabhānuryadā bhavet || gomedasya paradvīpe uttarāñca diśaṃ caran

124.51

uttarāyāḥ pramāṇantu kāṣṭhāyā maṇḍalasya
tu || dakṣiṇottaramadhyāni tāni vindyādyathākramam

124.52

sthānaṃ jaradgavaṃ madhye tathairāvatamuttaram || vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirddiṣṭamiha tattvataḥ

124.53

nāgavīthyuttarā vīthī hyajavīthistu dakṣiṇā || ubhe āṣāḍhamūlantu ajavīthyādayastrayaḥ

124.54

abhijitpūrvvataḥ svātiṃ nāgavīthyuttarāstrayaḥ || aśvinī
kṛttikā yāmyā nāgavīthyastrayaḥ smṛtāḥ

124.55

rohiṇyārdrā mṛgaśiro nāgavīthiriti smṛtā || puṣyāśleṣā punarvvasvorvīthī cairāvatī smṛtā

124.56

tisrastu vīthayo hyetā uttarārmāga ucyate || pūrvvauttaraphalgunyau maghā caivārṣabhī bhavet

124.57

pūrvvottaraproṣṭhapadau govīthī revatī smṛtā
śravaṇaśca dhaniṣṭhā ca vāruṇañca jaradgavam

124.58

etāstu vīthayastisro madhyamo mārga ucyate || hastaścitrā tathā svātī hyajavīthiriti smṛtā

124.59

jyeṣṭhā viśākhā maitrañca mṛgavīthī tathocyate || mūlaṃ pūrvvottarāṣāḍhe vīthī vaiśvānarī bhavet

124.60

smṛtāstisrastu vīthyastā mārge vai dakṣiṇe
punaḥ || kāṣṭhayorantarañcaitadvakṣyate yojanaiḥ punaḥ

124.61

etacchatasahasrāṇāmekatriṃśattu vai smṛtam || śatāni trīṇi cānyāni trayastriṃśattathaiva ca

124.62

kāṣṭhayorantaraṃ hyetadyojanānāṃ prakīrttitam || kāṣṭhayorlekhayoścaiva ayane dakṣiṇottare

124.63

te vakṣyāmi prasaṃkhyāya yojanaistu nibodhata
ekaikamantaraṃ tadvadyuktānyetāni saptabhiḥ

124.64

sahasreṇātiriktā ca tato'nyā pañcaviṃśatiḥ || lekhayoḥ kāṣṭhayoścaiva bāhyābhyantarayoścaran

124.65

abhyantaraṃ sa paryyeti maṇḍalānyuttarāyaṇe || bāhyato dakṣiṇenaiva satataṃ sūryyamaṇḍalam

124.66

carannasāvudīcyāñca hyaśītyā maṇḍalāñchatam
abhyantaraṃ sa paryyeti kramate maṇḍalāni tu

124.67

pramāṇaṃ maṇḍalasyāpi yojanānāṃ nibodhata || yojanānāṃ sahasrāṇi daśa cāṣṭau tathā smṛtam

124.68

adhikānyaṣṭapañcāśadyojanāni tu vai punaḥ || viṣkambho maṇḍalasyaiva tiryyak sa tu vidhīyate

124.69

ahastu carate nābheḥ sūryyo vai
maṇḍalaṃ kramāt || kulālacakraparyyanto yathā candro ravistathā

124.70

dakṣiṇe cakravatsūryyastathā śīghraṃ nivarttate || tasmātprakṛṣṭtāṃ bhūmitu kālena
lpena gacchati

124.71

sūryyo dvādaśabhiḥ śīghraṃ muhūrtairdakṣiṇāyane || trayodaśārddhamṛkṣāṇāṃ madhye carati maṇḍalam

124.72

muhūrtaistāni ṛkṣāṇi
naktamaṣṭādaśaiścaran || kulālacakramadhyastho yathā mandaṃ prasarpati

124.73

udgayāne tathā sūryyaḥ sarpate mandavikramaḥ || tasmāddīrgheṇa kālena bhūmiṃ so'lpāṃ
prasarpati

124.74

sūryyo'ṣṭādaśabhirahno muhūrtairudagāyane || trayodaśānāṃ madhye tu ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ || muhūrtaistāni ṛkṣāṇi rātrau dvādaśabhiścaran

124.75

tato mandataraṃ tābhyāṃ cakrantu bhramate punaḥ || mṛtpiṇḍa iva madhyastho bhramate'sau dhruvastathā

124.76

muhūrtaistriśatā tāvadahorātraṃ dhruvo
bhraman || ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni tu

124.77

uttarakramaṇekaṃsya divā mandagatiḥ smṛtā || tasyaiva tu punarnaktaṃ śīghrā sūryyasya vai gatiḥ

124.78

dakṣiṇaprakrame vāpi divā śīghraṃ vidhīyate || gatiḥ sūryyasya vai naktaṃ mandā cāpi vidhīyate

124.79

evaṃ gativiśeṣeṇa vibhajannrātryahāni tu || aja
vīthyāṃ dakṣiṇāyāṃ lokālokasya cottaram

124.80

lokasantānato hyeṣa vaiśvānarapathādbahiḥ || vyuṣṭiryāvatprabhā saurī puṣkarātsampravarttate

124.81

pārśvebhyo bāhyatastāvallokālokaśca parvvataḥ || yojanānāṃ sahasrāṇi daśorddhvocchrito giriḥ

124.82

prakāśaścāprakāśaśca parvvataḥ parimaṇḍalaḥ
nakṣatracandrasūryyāśca grahāstārāgaṇaiḥ saha

124.83

abhyantare prakāśante lokālokasya vai gireḥ || etāvāneva lokastu nirālokastataḥ param

124.84

loka ālokane dhāturnirālokastvalokatā || lokālokau tu sandhatte tasmātsūryyaḥ paribhraman

124.85

tasmātsandhyeti tāmāhuruṣāvyuṣṭyarthyāntaram
uṣā rātriḥ smṛtā viprairvyuṣṭiścāpi ahaḥ smṛtam

124.86

triṃśatkalo muhūrttastu ahaste daśa pañca ca || hrāso vṛddhiraharbhogairdivasānāṃ yathā tu vai

124.87

sandhyāmuhūrttamātrāyāṃ hrāsavṛddhī tu te smṛte || lekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrttāgate tu vai

124.88

prātaḥ smṛtastataḥ kālo bhāgāṃścāhruśca pañca ca
tasmātprātargatātkālānmuhūrttāḥ saṅgavastrayaḥ

124.89

madhyāhnāttrimuhūrttastu tasmātkālādanantaram || tasmānmadhyāndinātkālādaparāhna iti smṛtaḥ

124.90

traya eva muhūrttāstu kāla eṣa smṛto budhaiḥ || aparāhnavyatītācca kālaḥ sāyaṃ sa ucyate

124.91

daśa pañca muhūrttāhno muhūrttāścaya eva ca
daśapañcamuhūrttaṃ vai ahastu viṣuve smṛtam

124.92

varddhatyato hrasatyeva ayane dakṣiṇottare || ahastu grasate rātriṃ rātrirastu grasate ahaḥ

124.93

śaradvasantayormmadhyaṃ viṣuvantu vidhīyate || ālokāntaḥ smṛto loko lokāccāloka ucyate

124.94

lokapālāḥ sthitāstatra lokālokasya madhyataḥ
catvāraste mahātmānastiṣṭhantyābhūtasaṃplavam

124.95

sudhāmā caiva vairājaḥ karddamaśca prajāpatiḥ || hiraṇyaromā parjjanyaḥ ketumānrājasaśca saḥ

124.96

nirdvandvā nirabhīmānā nistandrā niṣparigrahāḥ|| lokapālāḥ sthitāstvete lokāloke caturddiśam

124.97

uttaraṃ yadagastyasya śṛṅgaṃ devarṣisevitam
pitṛyāṇaḥ smṛtaḥ panthā vaiśvānarapathādbahiḥ

124.98

tatrāsate prajākāmā ṛṣayo ye'gnihotriṇaḥ || lokasya santānakarāḥ pitṛyāṇe pathi sthitāḥ

124.99

bhūtārambhakṛtaṃ karmma āśiṣaśca viśāṃpate || prārabhante lokakāmāsteṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇaḥ

124.100

calitaṃ te punardharmmaṃ sthāpayanti yuge yuge
santatatapasā caiva maryārdābhiḥ śrutena ca

124.101

jāyamānāstu pūrve vai paścimānāṃ gṛheṣu te || paścimāścaiva pūrveṣāṃ jāyante nidhaneṣviha

124.102

evamāvarttamānāste varttantyābhūtasaṃplavam || aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāṃ gṛhamedhinām

124.103

saviturddakṣiṇaṃ mārgamāśrityābhūtasaṃplavam || kriyāvatāṃ
prasaṃkhyāaiṣā ye śmaśānāni bhejire

124.104

lokasaṃvyavahārārthaṃ bhūtārambhakṛtena ca || icchādveṣaratāścaiva maithunopagamācca vai

124.105

tathā kāma
kṛteneha sevanādviṣayasya ca || ityetaiḥ kāraṇaiḥ siddhāḥ śmaśānānīha bhejire

124.106

prajaiṣiṇaḥ saptarṣayo dvāpareṣviha jajñire || santānaṃ te jugupsante
tasmānmṛtyurjitastu taiḥ

124.107

aṣṭāśītisahasrāṇi teṣāmapyūrddharetasām || udakpanthā na paryyantamaśrityābhūtasaṃplavam

124.108

te samprayogā
llokasya mithunasya ca varjjanāt || īrṣyā dveṣanivṛttyā ca bhūtārambhavivarjjanāt

124.109

tato'nyakāmasaṃyogaśabdādidoṣadarśanāt || ityetaiḥ kāra
ṇaiḥ śuddhaiste'mṛtatvaṃ hi bhejire

124.110

ābhūtasaṃplavasthānamamṛtatvaṃ vibhāvyate || trailokyasthitikālī hi na punarmārgagāmiṇām

124.111

bhrūṇahatyāśvamedhādipāpapuṇyanibhaiḥ param || ābhūtasaṃplavānte tu kṣīyante corddharetasaḥ

124.112

ūrddhottaramṛṣibhyastu dhruvo yatrānusaṃsthitaḥ
etadviṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram

124.113

yatra gatvā na śocanti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || dharmme dhruvasya tiṣṭhanti ye tu lokasya
kāṅkṣiṇaḥ

124.113.p1

iti śrīmātsye mahāpurāṇe bhuvanakoṣe candrasūryyabhuvanavistāro nāma caturviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

Linked texts (9)