Matsya 129
Matsya 129
- Language
- Sanskrit
Contents
- 129.84 — 1 part
129.1
ṛṣaya ūcuḥ || || yadetadbhavatā proktaṃ śrutaṃ sarvvamaśeṣataḥ || kathaṃ devagṛhāṇi syuḥ punarjyotīṃṣi varṇaya
129.2
sūta uvāca
etat sarvvaṃ pravakṣyāmi sūryyācandramasorgatim || yathā devagṛhāṇi syuḥ sūryyācandramasostathā
129.3
agnervṛttau rajanyāṃ vai brahmaṇā'vyaktayoninā
avyākṛtamidantavāsīnniśena tamasāvṛtam
129.4
caturbhūtāvaśiṣṭe'smin brahmaṇā samādhiṣṭhite || svayambhūbhagavānstatra lokatattvārthasādhakaḥ
129.5
khadyotarūpī vicarannāvirbhāvaṃ vyacintayat || jñātvāniṃ kalpakālādāvapaḥ pṛthvauñca saṃśritāḥ
129.6
sa saṃbhṛtya prakāśārthaṃ tridhā tulyo'bhavat punaḥ
pācako yastu loke'smin pārthivaḥ so'gnirucyate
129.7
yaścāsau tapate sūryye śuciragniśca sa smṛtaḥ || vaidyuto jāṭharaḥ saumyo vaidyutaścāpyanindhanaḥ
129.8
tejobhiścāpyate kaścit kaścidevāpyanindhanaḥ || kāṣṭhendhanastu nirmandhyaḥ so'dbhiḥ śāmyanti pāvakaḥ
129.10
arciṣmān pacano'gnistu niṣprabhaḥ saumya
lakṣaṇaḥ||yaścāsau maṇḍale śukle niruṣmā na prakāśate ||9||prabhā saurī tu pādena astaṃ yāti divākare|| agnimāviśate rātrau tasmādagniḥ prakāśate
129.11
udite tu punaḥ sūryye ūṣmāgnestu samāviśat || pādena tejasaścāgnestasmāt santapate divā
129.12
prākāiyañca tathoṣṇyañca sauryāgneye tu tejasī
parasparāyupraveśādāpyāyete divāniśam
129.13
uttare caiva bhūmyarddhaṃ tathā hyasmiṃstu dakṣiṇe || uttiṣṭhati punaḥ sūryye rātrimāviśate hyapaḥ
129.14
tasmāt tāmrā bhavantyāpo divārātripraveśanāt || astaṃ gate punaḥ sūryye aho vai praviśatyapaḥ
129.15
tasmānnaktaṃ punaḥ śuklā hyāpo dṛśyanti bhāsurāḥ
etena kramayogena bhūmyarddhaṃ dakṣiṇottare
129.16
udayāstamaye hyatra ahorātraṃ viśatyapaḥ || yaścāsau tapate sūryyaḥ so'paḥ pibati raśmibhiḥ
129.17
sahasrapādastveṣo'gnī raktakumbhanibhastu saḥ || ādatte sa tu nāḍīnāṃ sahasreṇa samantataḥ
129.18
apo nadīsamudrebhyo hṛdakūpebhya eva ca || tasya
raśmisahasreṇa śītavarṣoṣṇaniḥsravaḥ
129.19
tāsāṃ catuḥśataṃ nāḍyo varṣante citramūrttayaḥ || candanāścaiva medhyāśca ketanāścetanāstathā
129.20
amṛtā jīvanāḥ sarvvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ || himodbhāvāśca tānyonyaṃ raśmayaṃstriṃśataḥ smṛtāḥ || candratārāgrahaiḥ sarvvaiḥ pītā bhānorgabhastayaḥ
129.21
etā madhyāstathānyāśca hlādinyo himasarjanāḥ || śuklāśca kakubhaścaiva gāvo viśvasṛtaśca yāḥ
129.22
śuklāstā nāmataḥ sarvvāstriṃśatyā gharmmasarjanāḥ
sambibhrati hi tāḥ sarvvā manuṣyāndevatāḥ pitṝn
129.23
manuṣyānauṣadhībhiśca svadhayā ca pitṝnapi || amṛtena surānsarvvānsantataṃ paritarpayan
129.24
vasante caiva grīṣme ca śanaiḥ santapate tribhiḥ || varṣāsu ca śaradyevaṃ caturbhiḥ sampravarṣati
129.25
hemante śiśire caiva himotsargastribhiḥ punaḥ
auṣadhīṣu balaṃ dhatte sudhāñca svadhayā punaḥ
129.26
sūryyo'maratvamamṛte trayastriṣu niyacchati || evaṃ raśmisahasrantu sauraṃ lokārthasādhakam
129.27
bhidyate ṛtumāsādya sahasraṃ bahudhā punaḥ || ityevaṃ maṇḍalaṃ śuklaṃ bhāsvaraṃ lokasaṃjñitam
129.28
nakṣatragrahasomānāṃ pratiṣṭhāyonaIREva ca || candra
ṛkṣagrahāḥ sarvve vijñeyāḥ sūryyasambhavāḥ
129.29
suṣumnā sūryyaraśmiryyā kṣīṇaṃ śaśinamedhate || harikeśaḥ purastāttu yo vai nakṣatrayonikṛt
129.30
dakṣiṇe viśvakarmmā tu raśmirāpyāyayadbudham || viśvāvasuśca yaḥ paścācchukrayoniśca sa smṛtaḥ
129.31
saṃvarddhanastu yo raśmiḥ sa yonilohitasya ca
ṣaṣṭhastu hyaśvabhū raśmiryoniḥ sa hi bṛhaspateḥ
129.32
śanaiśvaraṃ punaścāpi raśmirāpyāyate surāṭ || na kṣīyate yatastāni tasmānnakṣatratā smṛtā
129.33
kṣetrāṇyetāni vai sūryyamāpatanti gabhastibhiḥ || kṣetrāṇi teṣāmādatte sūryyo nakṣatratā tataḥ
129.34
asmāllokādamuṃ lokaṃ tīrṇānāṃ sukṛtātmanām
tāraṇāttārakā hyetāḥ śukkṛtvāccaiva śuktikāḥ
129.35
divyānāṃ pārthivānāñca vaṃśānāñcaiva sarvvaśaḥ || tapanastejaso yogādāditya iti gadyate
129.36
sravātiḥ syandanātheṃ ca dhātureṣa nigadyate || sravaṇāttejasaścaiva tenāsau savitā smṛtaḥ
129.37
bahvarthaścanda ityeṣa pradhāno dhāturucyate || śukkutve hyamṛta
tve ca śītatve hlādane'pi ca
129.38
sūryyācandramasorddivye maṇḍale bhāsvare khage || jalatejomaye śukke vṛttakumbhanibhe śubhe
129.39
vasanti karmmade
vāstu sthānānyetāni sarvvaśaḥ || manvantareṣu sarvveṣu ṛṣisūryyagrahādayaḥ
129.40
tāni devagṛhāṇi syuḥ sthānākhyāni bhavanti hi || sauraṃ sūryyo'vi
śatsthānaṃ saumyaṃ somastathaiva ca
129.41
śaukraṃ śukroviśatsthānaṃ ṣoḍaśāraṃ prabhāsvaram || bṛhaspatirbṛhattattvañca lohitaścāpi lohitaḥ
129.42
śanaiśca
ro'viśatsthānamevaṃ śānaiśvaraṃ tathā || budho'pi vai budhasthānaṃ bhānuṃ svarbhānureva ca
129.43
nakṣatrāṇi ca sarvvāṇi nākṣatrāṇyaviśanti ca || jyotīṃṣi
sukṛtāmete jñeyā devagṛhāstu vai
129.44
sthānānyetāni tiṣṭhanti yāvadbhūtasaṃplavam || manvantareṣu sarvveṣu devasthānāni tāni vai
129.45
abhimāne
na tiṣṭhanti tāni devāḥ punaḥ punaḥ || atītāstu sahātīvairbhāvyā bhāvyaiḥ suraiḥ saha
129.46
varttante varttamānaiśca suraiḥ sārddhantu sthāninaḥ || sūryyo
devo vivasvāṃśca aṣṭamastvaditeḥ sutaḥ
129.47
dyutimāndharmmayuktaśca somo devo vasuḥ smṛtaḥ || śukko daityastu vijñeyo bhārgavo'surayājakaḥ
129.48
bṛhaspatirbṛhattejā devācāryyo'ṅgiraḥsutaḥ || budho manoharaścaiva śaśiputrastu sa smṛtaḥ
129.49
śanaiścaro virūpaśca saṃjñāputro vivasvataḥ || agnivike
iyāṃ jajñe tu yuvāsau lohitādhipaḥ
129.50
nakṣatranāmyaḥ kṣetreṣu dākṣāyaṇyaḥ sutāḥ smṛtāḥ || svarbhānuḥ siṃhikāputro bhūtasaṃsādhano'suraḥ
129.51
candrārkagrahanakṣatreṣvabhimānī prakīrttitaḥ || sthānānyetāni coktāni sthāninyaścaiva devatāḥ
129.52
śuklamagnisamaṃ divyaṃ sahasrāṃśorvivasvataḥ || sahasrām̐
śutviṣaḥ sthānamamayaṃ tejasaṃ tathā
129.53
ājñāsthānaṃ manojasya raviraśmigṛhe sthitam || śukraḥ ṣoḍaśaraśmistu yastu devo hyapomayaḥ
129.54
lohito navaraśmistu sthānamāpantu tasya vai || bṛhaddvādaśaraśmīkaṃ haridrābhantu vedhasaḥ
129.55
aṣṭaraśmiśanestattu kṛṣṇaṃ vṛddhamayasmayam || svarbhāno
stvvāyasaṃ sthānaṃ bhūtasantāpanālayam
129.56
sukṛtāmāśrayāstārā raśmayastu hiraṇmayāḥ || tāraṇāttārakāḥ hyetāḥ śuklatvāccaiva tārakāḥ
129.57
navayojanasāhasro viṣkambhaḥ savituḥ smṛtaḥ || maṇḍalaṃ triguṇañcāsya vistāro bhāskarasya tu
129.58
dviguṇaḥ sūryyavistārādvistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ
triguṇaṃ maṇḍalañcāsya vaipulyācchaśinaḥ smṛtam
129.59
sarvopari nisṛṣṭāni maṇḍalāni tu tārakāḥ || yojanāddhaipramāṇāni tābhyo'nyāni gaṇāni
tu
129.60
tulyo bhūtvā tu svarbhānustadadhastātprasarpati || uddhṛtya pārthivīṃ chāyāṃ nirmmitāṃ maṇḍalākṛtim
129.61
brahmaṇā nirmmitaṃ sthānaṃ tṛtī
yantu tamomayam || ādityātsa tu niṣkramya somaṃ gacchati parvvasu
129.62
ādityameti somācca punaḥ saureṣu parvvasu || svabhāsā tudate yasmātsvarbhā
nuriti sa smṛtaḥ
129.63
candrataḥ ṣoḍaśo bhāgo bhārgavasya vidhīyate || viṣkambhānmaṇḍalāccaiva yojanānāntu sa smṛtaḥ
129.64
bhārgavātpādahīnaśca vijñeyo
vai bṛhaspatiḥ || bṛhaspateḥ pādahīnau ketuvakrāvubhau smṛtau
129.65
vistāramaṇḍalābhyāntu pādahīnastayorbudhaḥ || tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmantīha yāni
vai
129.66
budhena samarūpāṇi vistārānmaṇḍalāttu vai || tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparam
129.67
śatāni pañca catvāri trīṇi dve caikameva ca
sarvvopari nisṛṣṭāni maṇḍalāni tu tārakāḥ
129.68
yojanāddhaipramāṇāni tebhyo hrasvaṃ na vidyate || upariṣṭāttu ye teṣāṃ grahā ye krūrasāttvikāḥ
129.69
sauraścāṅgiraso vakro vijñeyā mandacāriṇaḥ || tebhyo'dhastāttu catvāraḥ punaścānye mahāgrahāḥ
129.70
somaḥ sūryyo budhaścaiva bhārgavaśceti śīghragāḥ
yāvanti caiva ṛkṣāṇi kovyastāvanti tārakāḥ
129.71
sarvveṣāntu grahāṇāṃ vai sūryyo'dhastātprasarpati || vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tasyorddhaṃ carate śaśī
129.72
nakṣatramaṇḍalañcāpi somādūrddhaṃ prasarpati || nakṣatrebhyo budhaścorddhaṃ budhāccorddhantu bhārgavaḥ
129.73
vakrastu bhārgavādūrddhaṃ vakrādūrddhaṃ bṛhaspatiḥ
tasmācchanaiścaraścorddhaṃ devācāryyopari sthitaḥ
129.74
śanaiścarāttathā corddhaṃ jñeyaṃ saptarṣimaṇḍalam || saptarṣibhyo dhruvaścorddhaṃ samastaṃ tridivaṃ dhruve
129.75
dviguṇeṣu sahasreṣu yojanānāṃ śateṣu ca || grahāntaramathaikaikamūrddhaṃ nakṣatramaṇḍalāt
129.76
tārāgrahāntarāṇi syuruparyuparyyadhiṣṭhitam || grahāśca
candrasūryyau ca divi divyena tejasā
129.77
nakṣatreṣṣu ca yujyante gacchanto niyatakramāt || candrākaṃgrahanakṣatrā nīcoccagṛhamāśritāḥ
129.78
samāgame ca bhede ca paśyanti yugapatprajāḥ || parasparaṃ sthitā hyevaṃ yujyante ca parasparam
129.79
asaṅkareṇa vijñeyasteṣāṃ yogastu vai budhaiḥ
ityevaṃ sanniveśo vai pṛthivyā jyotiṣāñca yaḥ
129.80
dvīpānāmudadhīnāñca parvvatānāṃ tathaiva ca || varṣāṇāñca nadīnāñca ye ca teṣu vasanti vai
129.81
ityeṣo'rkavaśenaiva sanniveśastu jyotiṣām || āvarttaḥ sāntaro madhye saṃkṣiptaśca dhruvāttu saḥ
129.82
sarvvatasteṣu vistīrṇo vṛttākāra ivocchritaḥ
lokasaṃvyavahārārthamīśvareṇa vinirmitaḥ
129.83
kalpādau buddhipūrvvantu sthāpito'sau svayambhuvā || ityeṣa sanniveśo vai sarvvasya jyotirā
tmakaḥ
129.84
vaiśvarūpaṃ pradhānasya pariṇāho'sya yaḥ smṛtaḥ || teṣāṃ śakyaṃ na saṃkhyātuṃ yāthātathyena kenacit || gatāgataṃ manuṣyeṇa jyotiṣāṃ
māṃsacakṣuṣā
129.84.p1
iti śrīmātsye mahāpurāṇe bhuvanakoṣe devagrahavarṇanaṃ nāmāṣṭaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
Linked texts (8)
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Prakriyāpāda — Sanskrit
- Kūrmapurāṇa (Ananta Gokhale) — Ananta Gokhale, Sanskrit
- Brāhmī Saṃhitā — Sanskrit