Pramāṇa · Search · About · API

Matsya 142

Matsya 142

Language
Sanskrit

Contents

142.1

ṛṣaya ūcuḥ || || kathaṃ gacchatyamāvāsyāṃ māsi māsi divaṃ nṛpaḥ || ailaḥ purūravāḥ sūta tarpayeta kathaṃ pitṝn || etadicchāmahe śrotuṃ prabhāvaṃ tasya
dhīmataḥ

142.2

sūta uvāca || || tasya cāhaṃ pravakṣyāmi prabhāvaṃ vistareṇa tu || ailasya divi saṃyogaṃ somena saha dhīmatā

142.3

somāccaivāmṛta
prāptiḥ pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ tathā || saumyā barhiṣadaḥ kāvyā agniṣvāttāstathaiva ca

142.4

yadā candraśca sūryyeśca nakṣatrāṇāṃ samāgatau || amāvāsyāṃ nivasa
ta ekasminnatha maṇḍale

142.5

tadā sa gacchati draṣṭuṃ divākaraniśākarau || amāvāsyāmamāvāsyāṃ mātāmahapitāmahau

142.6

abhivādya tu tau tatra
kālāpekṣaḥ sa tiṣṭhati || pracaskanda tataḥ somamarcayitvā pariśramam

142.7

ailaḥ purūravā vidvānmāsi śrāddhacikīrṣayā || tataḥ sa divi somaṃ vai
hyupatasthe pitṝnapi

142.8

dvilavaṃ kuhumātrañca tāvubhau tu nidhāya saḥ || sinīvālīpramāṇālapakuhūmātravratodaye

142.9

kuhūmātraṃ pitṛdeśaṃ jñātvā
kuhūmupāsate || tamupāsya tataḥ somaṃ kalāpekṣī pratīkṣate

142.10

svadhāmṛtantu somādvai vasaṃtèṣāñca tṛptaye || daśābhiḥ pañcabhiścaiva svadhāmṛtaparisravaiḥ
kṛṣṇapakṣabhujāṃ prītirduhyate paramāṃśubhiḥ

142.11

sadyo'bhikṣaratā tena saumyena madhunā ca saḥ || nivāpeṣvatha datteṣu pitryeṇa vidhinā tu vai

142.12

svadhāmṛtena saumyena tarpayāmāsa vai pitṝn || saumyā barhiṣadaḥ kāvyā agniṣvāttāstathaiva ca

142.13

ṛturāgniḥ smṛto viprairṛtuṃ
saṃvatsaraṃ viduḥ || jajñire ṛtavastasmādṛttubhyo hyārttavābhavan

142.14

pitarorttavo'rddhamāsā vijñeyā ṛtusūnavaḥ || pitāmahāstu ṛtavo
hyamāvāsyābdasūnavaḥ || prapitāmahāḥ smṛtā devāḥ pañcābdā brahmaṇaḥ sutāḥ

142.15

saumyā barhiṣadaḥ kāvyā agniṣvāttā iti tridhā || gṛhasthā
ye tu yajvāno haviryajñārttavāśca ye || smṛtā barhiṣadaste vai purāṇe niścayaṃ gatāḥ

142.16

gṛhamedhinaśca yajvāno agniṣvāttārttavāḥ smṛtāḥ
aṣṭakāpatayaḥ kāvyāḥ pañcābdāṃstu nibodhata

142.17

teṣu saṃvatsaro hyagniḥ sūryyastu parivatsaraḥ || somastviḍvatsaraścaiva vāyuścaivānuvatsaraḥ

142.18

rudrastu vatsarasteṣāṃ pañcābdā ye yugātmakāḥ || kālenādhiṣṭhitasteṣu candramāḥ sravate sudhām

142.19

ete smṛtā devakṛtyāḥ somapāścoṣmapāśca ye
tāṃstena tarpayāmāsa yāvadāsītpurūravāḥ

142.20

yasmātprasūyate somo māsi māsi viśeṣataḥ || tataḥ svadhāmṛtaṃ tadvai pitṝṇāṃ somapāyinām
etattadamṛtaṃ somamavāpa madhu caiva hi

142.21

tataḥ pītasudhaṃ somaṃ sūryyo'sāvekaraśminā || āpyāyate suṣumnena somantu somapāyinam

142.22

niḥśeṣā vai kalāḥ pūrvvī yugapadvyāpayanpurā || suṣumnāpyāyamānasya bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt

142.23

kalāḥ kṣīyanti kṛṣṇāstāḥ śuklā hyāpyāya
yanti ca || evaṃ sā sūryyavīryyeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ

142.24

paurṇamāsyāṃ sa dṛśyeta śuklaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ || evamāpyāyitaḥ somaḥ śuklapakṣe'pyahaḥ
kramāt || devaiḥ pītasudhaṃ somaṃ purā paścātpibedraviḥ

142.25

pītaṃ pañcadaśāhantu raśminaikena bhāskaraḥ||āpyāyayatsuṣumnena bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt

142.26

suṣumnāpyāyamānasya śuklā varddhanti vai kalāḥ || tasmāddhrasanti vai kṛṣṇāḥ śuklā hyāpyāyayanti ca

142.27

evamāpyāyyate somaḥ kṣīyate ca punaḥ
punaḥ || samṛddhirevaṃ somasya pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ

142.28

ityeṣa pitṛmānsomaḥ smṛtastadvatsudhātmakaḥ || kāntaḥ pañcadaśaiḥ sārddhaṃ sudhāmṛtaparisravaiḥ

142.29

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi parvvaṇāṃ sandhayaśca yāḥ || yathā grathananti parvvāṇi āvṛttādikṣuveṇuvat

142.30

tathāndamāsāḥ pakṣāśca śuklāḥ kṛṣṇāstu vai smṛtāḥ
paurṇamāsyāstu yo bhedo granthayaḥ sandhayastathā

142.31

arddhamāsasya parvvāṇi dvitīyāprabhṛtīni ca || agnyādhānakriyā yasmānnrīyante parvvasandhiṣu

142.32

tasmāttu parvvaṇo hyadau pratipadyādisandhiṣu || sāyāhne anumatyāśca dvau lavau kāla ucyate || lavau dvāveva rākāyāḥ kālo jñeyo'parāhnikaḥ

142.33

prakṛtiḥ kṛṣṇapakṣasya kāle'tīte'parāhnike || sāyāhne pratipadyeṣa sa kālaḥ paurṇamāsikaḥ

142.34

vyatīpāte sthite sūryye lekhāṅke yugāntaram
yugāntarodite caiva candre lekhopari sthite

142.35

pūrṇamāsavyatīpātau yadā paśyetparasparam || tau tu vai pratipadyāvattāsminkāle vyavasthitau

142.36

tatkālaṃ sūryyamuddiśya dṛṣṭvā saṃkhyātumarhasi || sa caiva satkriyākālaḥ ṣaṣṭhaḥ kālo'bhidhīyate

142.37

pūrṇenduḥ pūrṇapakṣe tu rātrisandhiṣu pūrṇimā
tasmādāpyāyate naktaṃ paurṇamāsyāṃ niśākaraḥ

142.38

yadānyonyavatīṃ pāte pūrṇimāṃ prekṣate divā || candrādityo'parāhne tu pūrṇatvātpūrṇimā smṛtā

142.39

yasmāttāmanumanyante pitaro daivataiḥ saha || tasmādanumatirnāma pūrṇatvātpūrṇimā smṛtā

142.40

atyarthaṃ rājate yasmātpaurṇamāsyāṃ niśākaraḥ
rañjanāccaiva candrasya rāketi kavayo viduḥ

142.41

amā vasetāmṛkṣe tu yadā candrādivākarau || ekā pañcadaśī rātriramāvāsyā tataḥ smṛtā

142.42

uddiśya tāmamāvāsyāṃ yadā darśaṃ samāgatau || anyonyaṃ candrasūryyau tu darśanāddarśa ucyate

142.43

dvau dvau lavāvamāvāsyāṃ sa kālaḥ parvvasandhiṣu
dvyakṣaraḥ kuhumātraśca parvvakālastu sa smṛtaḥ

142.44

dṛṣṭacandrā tvamāvāsyā madhyāhnaprabhṛtīha vai || divā tadūrddhaṃ rātryāntu sūryye prāpte tu candramāḥ
sūryyeṇa sahasodgacchettataḥ prātastanāttu vai

142.45

samāgamya lavau dvau tu madhyāhnānnipatannraviḥ || pratipacchuklapakṣasya candramāḥ sūryyamaṇḍalāt

142.46

nirmucyamānayormadhye tayormaṇḍalayostu vai || sa tadānvāhuteḥ kālo darśasya ca vaṣaṭkriyāḥ || etadvatumukhaṃ jñeyamamāvāsyāntu pārvvaṇam

142.47

divā parvva
tvamāvāsyāṃ kṣīṇendau dhavale tu vai || tasmāddivā tvamāvāsyāṃ gṛhyate yo divākaraḥ

142.48

kuheti kokilenoktaṃ yasmātkālātsamāpyate
tatkālasaṃjñitā hyeṣā amāvāsyā kuhūḥ smṛtā

142.49

sinīvālīpramāṇantu kṣīṇaśeṣo niśākaraḥ || amāvāsyā viśatyarkaṃ sinīvālī tadā smṛtā

142.50

anumatiśca rākā ca sinīvālī kuhūstathā || etāsāṃ dvilavaḥ kālaḥ kuhūmātrā kuhūḥ smṛtā

142.51

ityeṣa parvvasandhīnāṃ kālo vai
dvilavaḥ smṛtaḥ || parvvaṇāṃ tulyakālastu tulyāhutivaṣaṭkriyāḥ

142.52

candrasūryyavyatīpāte same vai pūrṇime ubhe || pratipatpratipannrastu parvvakālo
dvimātrakaḥ

142.53

kālaḥ kuhūssinīvālyoḥ samuddo dvilavaḥ smṛtaḥ || arkenirmaṇḍale some parvvakālaḥ kalāḥ smṛtāḥ

142.54

yasmādāpūryyate
somaḥ pañcadaśyāntu pūrṇimā || daśābhiḥ pañcabhiścaiva kalābhirdivasakramāt

142.55

tasmātpañcadaśe some kalā vai nāsti ṣoḍaśī || tasmātsomasya
viproktaḥ pañcadaśyāṃ mayā kṣayaḥ

142.56

ityete pitaro devāḥ somapāḥ somavarddhanāḥ || ārttavā ṛtavo'thābdā devāstānbhāvayanti hi

142.57

ataḥ
paraṃ pravakṣyāmi pitṝñśrāddhabhujastu ye || teṣāṃ gatiśca sattattvaṃ prāptiṃ śrāddhasya caiva hi

142.58

na mṛtānāṃ gatiḥ śakyā jñātuṃ vā punarāgatiḥ || tapasā hi prasi
ddhena kiṃ punarmmāṃsacakṣuṣā

142.59

atra devānpitṝṃścaite pitaro laukikāḥ smṛtāḥ || teṣāṃ te dharmmasāmarthyātsmṛtāḥ sāyujyagā dvijaiḥ

142.60

yadi vāśrama
dhamrmmeṇa prajñāneṣu vyavasthitān || anye cātra prasīdanti śraddhāyukteṣu karmasu

142.61

brahmacaryeṇa tapasā yajñena prajayā bhuvi || śrāddhena vidyayā caiva
cānnadānena saptadhā

142.62

karmasveveṣu ye saktā varttantyā dehapātanāt || daivaiste pitṛbhiḥ sārddhamūrddhamapaiḥ so mapaistathā || svargatā divi modante pitṛmanta
upāsate

142.64

prajāvatāṃ prasiddhaiṣā uktā śrāddhakṛtāñca vai || teṣāṃ nivāpe dattaṃ hi tatkulīnaistu bāndhavaiḥ || 63||māsaśrāddhaṃ hi bhuñjānāste'pyete somalauki
kāḥ|| ete manuṣyāḥ pitaro māsaśrāddhabhujastu vai

142.65

tebhyo'pare tu ye tvanye saṅkīrṇāḥ karmmayoniṣu || aṣṭāśrāmadhamrmmeṣu svadhāsvāhāvivarjitāḥ

142.66

bhinne dehe durāpannāḥ pretabhūtā yamakṣaye || svakarmmāṇyanuśocanto yātanāsthānamāgatāḥ

142.67

dīrghāścaivātiśuṣkāśca śmaśrulāśca vivāsasaḥ
kṣutpipāsābhibhūtāste vidravanti tvitastataḥ

142.68

saritsarastaḍāni puṣkariṇyaśca sarvvaśaḥ || parānnānyabhikāṅkṣantaḥ kālyamānā itastataḥ

142.69

sthāneṣu pātyamānā ye yātanāstheṣu teṣu vai || śālmalyāṃ vaitaraṇyāñca kumbhīpāke'hravāluke

142.70

asipatravane caiva pātyamānāḥ svakarmabhiḥ || tatra
sthānāntu teṣāṃ vai duḥkhitānāmaśāyinām

142.71

teṣāṃ lokāntarasthānāṃ bāndhavairnāmagotrataḥ || bhūmāvasavyaṃ darbheṣu dattāḥ piṇḍāstrayastu vai
prāptāṃstu tarpayantyeva pretasthānaiṣvadhiṣṭhitān

142.72

aprāptā yātanāsthānaṃ prannaṣṭā ye ca pañcadhā || paścādye sthāvarānte vai bhūtānīke svakarmmabhiḥ

142.73

nānārūpāsu jātīnāṃ tiryyagyoniśu mūttiṣu || yadāhārā bhavantyete tāsu tāsviha yoniṣu

142.74

tasmirastasmiṃstadāhāre śrāddhaṃ dattantu prīṇayet
kāle nyāyāgataṃ pātre vidhinā pratipāditam || prāpnuvantyannamādattaṃ yatra yatrāvatiṣṭhati

142.75

yathā goṣu pranaṣṭāsu vatso vindati mātaram
tathā śrāddheṣu dṛṣṭānto mantraḥ prāpayate tu tam

142.76

evaṃ hyaviklaṃ śrāddhaṃ śraddhādattaṃ manurvravīt || sanatkumāraḥ provāca paśyandivyena cakṣuṣā

142.77

gatāgatajñaḥ pretānāṃ prāptiṃ śrāddhasya caiva hi || kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvvarī

142.78

ityete pitaro devā devāśca pitaraśca vai
anyonyapitaro hyete devāśca pitaro divi

142.79

ete tu pitaro devā manuṣyāḥ pitaraśca ye | pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ

142.80

ityeṣa viṣayaḥ proktaḥ pitṛṇāṃ somapāyinām || etatpitṛmahattvaṃ hi purāṇe niścayaṃgatam

142.81

ityeṣa somasūryābhyāmaindvasya ca samāgamaḥ
avāptiṃ śraddhayā caiva pitṝṇāñcaiva tarpaṇam

142.82

parvvaṇāñcaiva yaḥ kālo yātanāsthānameva ca || samāsātkīrttitastubhyaṃ sarga eṣa sanātanaḥ

142.83

vairūpyaṃ yena tatsarvvaṃ kathitantvekadeśikam || aśakyaṃ parisaṃkhyātuṃ śraddheyaṃ bhūtimicchatā

142.84

svāyambhuvasya devasya eṣa sargo mayeritaḥ || vista
reṇānupūrvyācca bhūyaḥ kiṃ kathayāmi vaḥ

142.84.p1

iti śrīmatsye mahāpurāṇe manvantarānukīrttane śrāddhānukīrttanaṃ nāmaikacatvāriṃśadadhikaśatatamo' dhyāyaḥ

Linked texts (8)