Pramāṇa · Search · About · API

Matsya 146

Matsya 146

Language
Sanskrit

Contents

146.1

cha || || sūta uvāca || manvantarāṇi yāni syuḥ kalpe kalpe caturddaśa || vyatītānāgatāni syu
ryāni manvantareṣviha

146.2

vistareṇānupūrvyācca sthitiṃ vakṣye yuge yuge || tasminyuge ca sambhūtiryāsāṃ yāvacca jīvitam

146.3

yugamātrantu jīvanti
nyūnaṃ tatsyādvayena ca || caturddaśasu tāvanto jñeyā manvantareṣviha

146.4

manuṣyāṇāṃ paśūnāñca pakṣiṇāṃ sthāvaraiḥ saha || teṣāmāyurupakrāntaṃ yugadharmmeṣu
sarvvaśaḥ

146.5

tathaivāyuḥ parikrāntaṃ yugadharmmeṣu sarvvaśaḥ || asthitiśca kalau dṛṣṭvā bhūtānāmāyuṣaśca vai

146.6

paramāyuḥ śatantvetanmānuṣāṇāṃ kalau
smṛtam || devāsuramanuṣyāśca yakṣagandharvvarākṣasāḥ

146.7

pariṇāhocchraye tulyā jāyante ha kṛte yuge || ṣaṇṇavatyaṅgulotsedho hyaṣṭānāṃ devayoninām

146.8

navāṅgulapramāṇena niṣpannena tathāṣṭakam || etatsvābhāvikaṃ teṣāṃ pramāṇamadhikurvvatām

146.9

manuṣyā varttamānāstu yugasandhyāṃśakeṣviha
devāsurapramāṇantu saptasaptāṅgulaṃ kramāt

146.10

caturaśītikaiścaiva kalijairaṅgulaiḥ smṛtam || āpādatalamastako navatālo bhavettu yaḥ

146.11

saṃhatyājānubāhuśca daivatairabhipūjyate || gavāñca hastināñcaiva mahiṣasthāvarātmanām

146.12

krameṇaitena vijñeye hrāsavṛddhī yuge yuge || ṣaṭsaptatyaṅgulo
tsedhaḥ paśurākakṣado bhavet

146.13

aṅgulānāmpraṣṭaśatamutsedho hastināṃ smṛtaḥ || aṅgulānāṃ sahasrantu dvicatvāriṃśadaṅgulam

146.14

śatā durddhaṃ
maṅgulānāntu hyutsedhaḥ śākhināṃ paraḥ || mānuṣasya śarīrasya sanniveśastu yādṛśaḥ

146.15

tallakṣaṇantu devānāṃ dṛśyate'nvayadarśanāt || buddhyātiśa
yasaṃyukto devānāṃ kāya ucyate

146.16

tathā nātiśayaścaiva mānuṣaḥ kāya ucyate || ityeva hi parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ

146.17

paśūnāṃ pakṣiṇāñcaiva sthāvarāṇāñca sarvvaśaḥ || gāvo'jāśvāśca vijñeyā hastinaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ

146.18

upayuktāḥ kriyāsvete yajñiyāstviha sarvvaśaḥ
yathākramopabhogāśca devānāṃ paśumūrttayaḥ

146.19

teṣāṃ rūpānurūpaiśca pramāṇaiḥ sthirajaṅgamāḥ || manojñaistatra tairbhogaiḥ sukhino hyupapedire

146.20

atha santaḥ pravakṣyāmi sādhūnatha tataśca vai || brāhmaṇāḥ śrutiśabdāśca devānāṃ paśumūrttayaḥ || saṃyujya brahmaṇā hyantastena santaḥ pracakṣate

146.21

sāmānyeṣu ca dharmmeṣu tathā vaiśeṣikeṣu ca || brahmakṣatraviśo yuktāḥ śrautasmārttena karmmaṇā

146.22

varṇāśrameṣu yuktasya sukhodarkasya svargitau
śrautasmārtau hi yo dharmmo jñānadharmmaḥ sa ucyate

146.23

divyānāṃ sādhanātsādhurbrahmacārī gurorhitaḥ || kāraṇātsādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate

146.24

tapasaśca tathāraṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ|| yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt

146.25

dharmmo dharmagatiḥ proktaḥ śabdo hyeṣa
kriyātmakaḥ|| kuśalākuśalau caiva dharmmādharmmau bravītprabhuḥ

146.26

atha devāśca pitara ṛṣayaścaiva mānuṣāḥ || ayaṃ dharmmo hyayaṃ neti bruvate maunamūrttinā

146.27

dharmmaiti dhāraṇe dhāturmahattve caivamucyate || ādhāraṇe mahattve vā dharmmaḥ sa tu nirucyate

146.28

tatreṣṭaprāpako dharmma ācāryyairupadiśyate
adharmmaścāniṣṭaphala ācāryyainaupadiśyate

146.29

vṛddhāścālolupāścaiva ātmavanto hyadāmbhikāḥ|| samyagvinītā mṛdavastānācāryyān pracakṣate

146.30

dharmmajñairvihito dharmmaḥ śrautasmārttau dvijātibhiḥ || dārāgnihotrasambandhamijyā śrautasya lakṣaṇam

146.31

smārttau varṇāśramācāro yamaiśca niyamairyu
taḥ || pūrvvebhyo vedayitveha śrautaṃ saptarṣayo'bruvan

146.32

ṛco yajūṃṣi sāmāni brahmaṇo'ṅgāni vai śrutiḥ || manvantarasyātītasya smṛtvā tanmanura
bravīt

146.33

tasmātsmārttaḥ smṛto dharmmo varṇāśramavibhāgaśaḥ|| evaṃ vai dvividho dharmmaḥ śiṣṭācāraḥ sa ucyate

146.34

śiṣerdhātośca niṣṭhāntā
cchiṣṭaśabdaṃ pracakṣate || manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ

146.35

manuḥ saptarṣayaścaiva lokasantānakāriṇaḥ || tiṣṭhantīha ca dharmārthaṃ tā
ñchiṣṭānsampracakṣate

146.36

taiḥ śiṣṭaiścalito dharmmaḥ sthāpyate vai yuge yuge || trayī vārttā daṇḍanītiḥ prajāvarṇāśramepsayā

146.37

śiṣṭairācaryyate yasmā
tpunaścaiva manukṣaye || pūrvvaiḥ pūrvvairmatatvācca śiṣṭācāraḥ sa śāśvataḥ

146.38

dānaṃ satyaṃ tapo loko vidyejyā pūjanaṃ damaḥ || aṣṭau tāni caritrāṇi
śiṣṭācārasya lakṣaṇam

146.39

śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayaśca ha || manvantareṣu sarvveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ

146.40

vijñeyaḥ śravaṇācchrautaḥ
smaraṇātsmārtta ucyate || ijyāvedātmakaḥ śrautaḥ smārttau varṇāśramātmakaḥ

146.41

pratyaṅgāni pravakṣyāmi dharmmasyeha tu lakṣaṇam

146.42

dṛṣṭānu
bhūtamarthañca yaḥ pṛṣṭo na nigūhate || yathābhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇam

146.43

brahmacaryyaṃ tapo maunaṃ nirāhāratvameva ca || ityetattapaso rūpaṃ sugho
rantu durāsadam

146.44

paśūnāṃ dravyahaviṣādṛksāmayajuṣāṃ tathā || ṛtvijāṃ dakṣiṇāyāśca saṃyogo yajña ucyate

146.45

ātmavatsarvvabhūteṣu yo hitāya
śubhāya ca || varttate satataṃ hṛṣṭaḥ kriyā śreṣṭhā dayā smṛtā

146.46

ākruṣṭo'bhihato yastu nākrośetpraharedapi || aduṣṭo vāṅmanaḥkāyaistitikṣuḥ sā kṣamā
smṛtā

146.48

svāminā rakṣyamāṇānāmutsṛṣṭānāñca sambhrame || parasvānāmanādānamalobha iti saṃjñitaḥ||47||maithunasyāsamācāro jalpanāccintanāttathā
nivṛttirbrahmacaryyañca tadetacchamalakṣaṇam

146.49

ātmārthe vā parārthe vā indriyāṇīha yasya vai || viṣaye na pravarttante damasyaitantu lakṣaṇam

146.50

pañcātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe || na krudhyeta pratihataḥ sa jitātmā bhaviṣyati

146.51

yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenaivāgatañca yat
tattadguṇavate deyamityetaddānalakṣaṇam

146.52

śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmoṃ varṇāśramātmakaḥ|| śiṣṭācārapravṛddhaśca dharmo'yaṃ sādhusammataḥ

146.53

apradveṣyo hyaniṣṭeṣu iṣṭaṃ vai nābhinandati || prītitāpaviṣādānāṃ vinivṛttirviraktatā

146.54

sannyāsaḥ karmmaṇāṃ nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha
kuśalākuśalābhyāntu prahāṇaṃ nyāsa ucyate

146.55

avyaktādiviśeṣāntavikāre'sminnivarttate || cetanācetanaṃ jñātvā jñāne jñānī sa ucyate

146.56

pratyaṅgāni tu dharmmasya cetyetallakṣaṇaṃ smṛtam || ṛṣibhirdharmmatattvajñaiḥ pūrvvaiḥ svāyambhuve'ntare

146.57

atra vo varṇayiṣyāmi vidhiṃ manvantarasya tu
tathaiva cātuhautrasya cāturvvarṇyasya caiva hi

146.58

pratimanvantarañcaiva śrutiranyā vidhīyate || ṛco yajūṃṣi sāmāni yathāvatpratidaivatam

146.59

vidhirastotraṃ tathā hautraṃ pūrvvavat saṃpravarttate || dravyastotraṃ guṇastotraṃ karmmastotraṃ tathaiva ca

146.60

tathaivābhijanastotraṃ stotramevaṃ caturvidham || manva
ntareṣu sarvveṣu yathā vedodbhavanti hi

146.61

pravarttayanti teṣāṃ vai brahmastotraṃ punaḥpunaḥ || evaṃ mantraguṇānāntu samutpattiścaturvvidhā

146.62

atharvvaṛgyajuḥsāmnāṃ vedeṣviha pṛthak pṛthak || ṛṣīṇāṃ tapyatāṃ teṣāṃ tapaḥ paramaduśvaram

146.63

mantrāḥ prādurbhavantyādau pūrvvamanvantarasya ha
asantoṣādbhayādduḥkhānmohācchokācca pañcadhā

146.64

ṛṣīṇāṃ tārakā yena lakṣaṇena yadṛcchayā || ṛṣīṇāṃ yādṛśatvaṃ hi tadvakṣyāmīha lakṣaṇam

146.65

atītānāgatānāñca pañcadhā hyārṣakaṃ smṛtam || tathā ṛṣīṇāṃ vakṣyāmi ārṣasyeha samudbhavam

146.66

guṇasāmyena varttante sarvvasampralaye tadā
avibhāgena vedānāmanirdeśyatamomaye

146.67

abuddhipūrvvakaṃ tadvai cetanārthaṃ pravarttate || tenārthaṃ buddhipūrvvantu cetanenāpyadhiṣṭhitam

146.68

pravarttate yathā te tu yathā matsyodakāvubhau || cetanādhikṛtaṃ sarvvaṃ prāvarttata guṇātmakam || kāryakāraṇabhāvena tathā tasya pravarttate

146.69

viṣayo viṣayittvañca tadā hyarthapadātmakau || kālena prāpaṇīyena bhedāśca kāraṇātmakāḥ

146.70

sāṃsiddhikāstadā vṛttāḥ krameṇa mahadādayaḥ
mahato'sāvahaṅkārastasmādbhūtendriyāṇi ca

146.71

bhūtabhedāśca bhūtebhyo jajñire tu parasparam || saṃsiddhikāraṇaṃ kāryaṃ sadya eva vivarttate

146.72

yatholmukāttu viṭapā ekakālādbhavanti hi || tathā pravṛttāḥ kṣetrajñāḥ kālenaikaina kāraṇāt

146.73

yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā sampradṛśyate
tathā nivṛtto hyavyaktaḥ khadyota iva sa jvalan

146.74

sa mahātmā śarīrasthastatraiveha pravarttate || mahatastamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate

146.75

tatraiva saṃsthito vidvāṃstapasānta iti śrutam || buddhirvivarddhatastasya prādurbhūtā caturvidhā

146.76

jñānaṃ vairāgyamaiśvaryyaṃ dharmmaśceti catuṣṭayam || sāṃsī
ddhikānyathaitāni apratītāni tasya vai

146.77

mahātmanaḥ śarīrastha caitanyāt siddhirucyate || puri śete yataḥ pūrvvaṃ kṣetrajñānaṃ tathāpi ca

146.78

pure śayanātpuruṣaḥ kṣetrajñānātkṣetrajña ucyate || yasmāddharmmātprasūte hi tasmādvai dhārmikastu saḥ

146.79

sāṃsiddhike śarīre ca buddhyāvyaktastu cetanaḥ
evaṃ vivṛttaḥ kṣetrajñaḥ kṣetraṃ hyanabhisandhitaḥ

146.80

nivṛttisamakāle tu purāṇaṃ tadacetanam || kṣetrajñena parijñātaṃ bhogyo'yaṃ viṣayo mama

146.81

ṛṣi
rhiṃsāgatau dhāturvidyā satyaṃ tapaḥ śrutam || eṣa sanniścayo yasmādbrahmaṇastu tatastvṛṣiḥ

146.82

nivṛttisamakālācca buddhyāvyakta ṛṣitvayam
ṛṣate paramaṃ yasmātparamarṣistataḥ smṛtaḥ

146.83

gatyarthāhṛṣaterdhātārnāmanivṛttikāraṇam || yasmādeṣa svayambhūtastasmācca ṛṣitā matā

146.84

seśvarāḥ svayamudbhūtā brahmaṇo mānasāḥ sutāḥ || nivarttamānaistairbuddhyā mahān parigataḥ paraḥ

146.85

yasmādṛśaparatvena saha tasmānmaharṣayaḥ || īśvarā
ṇāṃ sutāsteṣāṃ mānasāścaurasāśca vai

146.86

ṛṣistasmātparatvena bhūtādirṛṣayastataḥ || ṛṣiputrā ṛṣīkāstu maithunādgarbhasambhavāḥ

146.87

paratvena ṛṣante vai bhūtādīnṛṣikāstataḥ || ṛṣikāṇāṃ sutā ye tu vijñeyā ṛṣiputrakāḥ

146.88

śrutvā ṛṣaṃ paratvena śrutāstasmācchrutarṣayaḥ || avya
ktātmā mahātmā vāhaṅkārātmā tathaiva ca

146.89

bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate || ityevamṛṣijātistu pañcadhā nāma viśrutā

146.90

bhṛgurmarīciratriśca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ || manurdakṣo vasiṣṭhaśca pulastyaścāpi te daśa

146.91

brahmaṇo mānasā hyete utpannāḥ svayamīśvarāḥ || paratvena
rṣayo yasmānmatāstasmānmaharṣayaḥ

146.92

īśvarāṇāṃ sutāstveṣāmṛṣayastānnibodhata || kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaścyavanastathā

146.93

utathyo vāmadevaśca agastyaḥ kauśikastathā || karddamo vālakhilyāśca viśravāḥ śaktivarddhanaḥ

146.94

ityete ṛṣayaḥ proktāstapasā ṛṣitāṃ gatāḥ
teṣāṃ putrānṛṣīkāṃstu garbhotpannānnibodhata

146.95

vatsaro nagnahūścaiva bharadvājaśca vīryyavān || ṛṣirdīrghatamāścaiva bṛhadukṣaḥ śaradūtaḥ

146.96

vājiśravāḥ sucintaśca śāvaśva saparāśaraḥ || śṛṅgī ca śaṅkhapāccaiva rājā vaiśravaṇastathā

146.97

ityete ṛṣikāḥ sarvve satyena ṛṣitāṃ gatāḥ
īśvarā ṛṣayaścaiva ṛṣīkā ye ca viśrutāḥ

146.98

evaṃ mantrakṛtaḥ sarvve kṛtsnaśaśca nibodhata || bhṛguḥ kāśyapaḥ pracetā dadhīco hyātmavānapi

146.99

ūrdhvo'tha jamadagniśca vedaḥ sārasvatastathā || ārṣṭiṣeṇaścyavanaśca pītahavyaḥ savedhasaḥ

146.100

vainyaḥ pṛthurdivodāso brahmavāngṛtsaśaunakau
ekonaviṃśatirhyete bhṛgavo mantrakṛttamāḥ

146.101

aṅgirāścaiva tritaśca bharadvājo'tha lakṣmaṇaḥ || kṛtavācastathā gargaḥ smṛtisaṅgatireva ca

146.102

guruvītaśca māndhātā ambarīṣastathaiva ca || yuvanāśvaḥ purukutsaḥ svaśvavastu sadasyavān

146.103

ajamīḍho'svahāyyaiśca hyutkalaḥ kavireva ca || pṛṣadaśvo
virūpaśca kāvyaścaivātha mudgalaḥ

146.104

utathyaśca śaradvāṃśca tathā vājiśravā api || apasyoṣaḥ sucittiśca vāmadevastathaiva ca

146.105

ṛṣirjo bṛhacchukraśca
ṛṣirdīrghatamā api || kakṣīvāṃśca trayastriṃśatsmṛtā hyaṅgirasāṃ varāḥ

146.106

ete mantrakṛtaḥ sarvve kāśyapāṃstu nibodhata || kaśyapaḥ sahavatsāro
naidhruvo nitya eva ca

146.107

asito devalaścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ || atrirurddhasvanaścaiva śāvāśyo'tha gaviṣṭhiraḥ

146.108

karṇakaśca ṛṣiḥ siddha
stathā pūrvvātithiśca yaḥ

146.109

ityete tvatrayaḥ proktā mantrakṛt ṣaṇmaharṣayaḥ || vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tṛtīyaśca parāśaraḥ

146.110

tatastu indrapra
timaḥ pañcamastu bharadvasuḥ || ṣaṣṭhastu mitrāvaruṇaḥ saptamaḥ kuṇḍinastathā

146.111

ityete sapta vijñeyā vāsiṣṭhā brahmavādinaḥ || viśvāmitraśca gādheyo
devarātastathā balaḥ

146.112

tathā vidvānmadhucchandā ṛṣiścānyo'ghamarṣaṇaḥ || aṣṭako lohitaścaiva bhṛtakīlaśca māmbudhiḥ

146.113

devaśravā devarataḥ
purāṇaśca dhanañjayaḥ || śiśiraśca mahātejāḥ śālaṅkāyana eva ca

146.114

trayodaśaite vijñeyā brahmiṣṭhāḥ kauśikā varāḥ || agastyo'tha dṛḍhadyumno
indravāhustathaiva ca

146.115

brahmiṣṭhāgastayo hyete trayaḥ parasakīrttayaḥ || manurvaivasvataścaiva ailo rājā purūravāḥ

146.116

kṣatriyāṇāṃ varau hyetau
vijñeyau mantravādinau || bhalandakaśca vāsāśvaḥ saṅgīlaścaiva te trayaḥ

146.117

ete mantrakṛto jñeyā vaiśyānāṃ pravarāḥ sadā || iti dvinavatiḥ proktā
mantrā yaiśca bahiṣkṛtāḥ

146.118

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā ṛṣiputrānnibodhata || ṛṣīkāṇāṃ sutā hyete ṛṣiputrāḥ śrutarṣayaḥ

146.118.p1

iti śrīmā tsye mahāpurāṇe manvantarakalpavarṇano nāma pañcacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

Linked texts (4)