Matsya 146
Matsya 146
- Language
- Sanskrit
Contents
- 146.118 — 1 part
146.1
cha || || sūta uvāca || manvantarāṇi yāni syuḥ kalpe kalpe caturddaśa || vyatītānāgatāni syu
ryāni manvantareṣviha
146.2
vistareṇānupūrvyācca sthitiṃ vakṣye yuge yuge || tasminyuge ca sambhūtiryāsāṃ yāvacca jīvitam
146.3
yugamātrantu jīvanti
nyūnaṃ tatsyādvayena ca || caturddaśasu tāvanto jñeyā manvantareṣviha
146.4
manuṣyāṇāṃ paśūnāñca pakṣiṇāṃ sthāvaraiḥ saha || teṣāmāyurupakrāntaṃ yugadharmmeṣu
sarvvaśaḥ
146.5
tathaivāyuḥ parikrāntaṃ yugadharmmeṣu sarvvaśaḥ || asthitiśca kalau dṛṣṭvā bhūtānāmāyuṣaśca vai
146.6
paramāyuḥ śatantvetanmānuṣāṇāṃ kalau
smṛtam || devāsuramanuṣyāśca yakṣagandharvvarākṣasāḥ
146.7
pariṇāhocchraye tulyā jāyante ha kṛte yuge || ṣaṇṇavatyaṅgulotsedho hyaṣṭānāṃ devayoninām
146.8
navāṅgulapramāṇena niṣpannena tathāṣṭakam || etatsvābhāvikaṃ teṣāṃ pramāṇamadhikurvvatām
146.9
manuṣyā varttamānāstu yugasandhyāṃśakeṣviha
devāsurapramāṇantu saptasaptāṅgulaṃ kramāt
146.10
caturaśītikaiścaiva kalijairaṅgulaiḥ smṛtam || āpādatalamastako navatālo bhavettu yaḥ
146.11
saṃhatyājānubāhuśca daivatairabhipūjyate || gavāñca hastināñcaiva mahiṣasthāvarātmanām
146.12
krameṇaitena vijñeye hrāsavṛddhī yuge yuge || ṣaṭsaptatyaṅgulo
tsedhaḥ paśurākakṣado bhavet
146.13
aṅgulānāmpraṣṭaśatamutsedho hastināṃ smṛtaḥ || aṅgulānāṃ sahasrantu dvicatvāriṃśadaṅgulam
146.14
śatā durddhaṃ
maṅgulānāntu hyutsedhaḥ śākhināṃ paraḥ || mānuṣasya śarīrasya sanniveśastu yādṛśaḥ
146.15
tallakṣaṇantu devānāṃ dṛśyate'nvayadarśanāt || buddhyātiśa
yasaṃyukto devānāṃ kāya ucyate
146.16
tathā nātiśayaścaiva mānuṣaḥ kāya ucyate || ityeva hi parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ
146.17
paśūnāṃ pakṣiṇāñcaiva sthāvarāṇāñca sarvvaśaḥ || gāvo'jāśvāśca vijñeyā hastinaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ
146.18
upayuktāḥ kriyāsvete yajñiyāstviha sarvvaśaḥ
yathākramopabhogāśca devānāṃ paśumūrttayaḥ
146.19
teṣāṃ rūpānurūpaiśca pramāṇaiḥ sthirajaṅgamāḥ || manojñaistatra tairbhogaiḥ sukhino hyupapedire
146.20
atha santaḥ pravakṣyāmi sādhūnatha tataśca vai || brāhmaṇāḥ śrutiśabdāśca devānāṃ paśumūrttayaḥ || saṃyujya brahmaṇā hyantastena santaḥ pracakṣate
146.21
sāmānyeṣu ca dharmmeṣu tathā vaiśeṣikeṣu ca || brahmakṣatraviśo yuktāḥ śrautasmārttena karmmaṇā
146.22
varṇāśrameṣu yuktasya sukhodarkasya svargitau
śrautasmārtau hi yo dharmmo jñānadharmmaḥ sa ucyate
146.23
divyānāṃ sādhanātsādhurbrahmacārī gurorhitaḥ || kāraṇātsādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate
146.24
tapasaśca tathāraṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ|| yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt
146.25
dharmmo dharmagatiḥ proktaḥ śabdo hyeṣa
kriyātmakaḥ|| kuśalākuśalau caiva dharmmādharmmau bravītprabhuḥ
146.26
atha devāśca pitara ṛṣayaścaiva mānuṣāḥ || ayaṃ dharmmo hyayaṃ neti bruvate maunamūrttinā
146.27
dharmmaiti dhāraṇe dhāturmahattve caivamucyate || ādhāraṇe mahattve vā dharmmaḥ sa tu nirucyate
146.28
tatreṣṭaprāpako dharmma ācāryyairupadiśyate
adharmmaścāniṣṭaphala ācāryyainaupadiśyate
146.29
vṛddhāścālolupāścaiva ātmavanto hyadāmbhikāḥ|| samyagvinītā mṛdavastānācāryyān pracakṣate
146.30
dharmmajñairvihito dharmmaḥ śrautasmārttau dvijātibhiḥ || dārāgnihotrasambandhamijyā śrautasya lakṣaṇam
146.31
smārttau varṇāśramācāro yamaiśca niyamairyu
taḥ || pūrvvebhyo vedayitveha śrautaṃ saptarṣayo'bruvan
146.32
ṛco yajūṃṣi sāmāni brahmaṇo'ṅgāni vai śrutiḥ || manvantarasyātītasya smṛtvā tanmanura
bravīt
146.33
tasmātsmārttaḥ smṛto dharmmo varṇāśramavibhāgaśaḥ|| evaṃ vai dvividho dharmmaḥ śiṣṭācāraḥ sa ucyate
146.34
śiṣerdhātośca niṣṭhāntā
cchiṣṭaśabdaṃ pracakṣate || manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ
146.35
manuḥ saptarṣayaścaiva lokasantānakāriṇaḥ || tiṣṭhantīha ca dharmārthaṃ tā
ñchiṣṭānsampracakṣate
146.36
taiḥ śiṣṭaiścalito dharmmaḥ sthāpyate vai yuge yuge || trayī vārttā daṇḍanītiḥ prajāvarṇāśramepsayā
146.37
śiṣṭairācaryyate yasmā
tpunaścaiva manukṣaye || pūrvvaiḥ pūrvvairmatatvācca śiṣṭācāraḥ sa śāśvataḥ
146.38
dānaṃ satyaṃ tapo loko vidyejyā pūjanaṃ damaḥ || aṣṭau tāni caritrāṇi
śiṣṭācārasya lakṣaṇam
146.39
śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayaśca ha || manvantareṣu sarvveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ
146.40
vijñeyaḥ śravaṇācchrautaḥ
smaraṇātsmārtta ucyate || ijyāvedātmakaḥ śrautaḥ smārttau varṇāśramātmakaḥ
146.41
pratyaṅgāni pravakṣyāmi dharmmasyeha tu lakṣaṇam
146.42
dṛṣṭānu
bhūtamarthañca yaḥ pṛṣṭo na nigūhate || yathābhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇam
146.43
brahmacaryyaṃ tapo maunaṃ nirāhāratvameva ca || ityetattapaso rūpaṃ sugho
rantu durāsadam
146.44
paśūnāṃ dravyahaviṣādṛksāmayajuṣāṃ tathā || ṛtvijāṃ dakṣiṇāyāśca saṃyogo yajña ucyate
146.45
ātmavatsarvvabhūteṣu yo hitāya
śubhāya ca || varttate satataṃ hṛṣṭaḥ kriyā śreṣṭhā dayā smṛtā
146.46
ākruṣṭo'bhihato yastu nākrośetpraharedapi || aduṣṭo vāṅmanaḥkāyaistitikṣuḥ sā kṣamā
smṛtā
146.48
svāminā rakṣyamāṇānāmutsṛṣṭānāñca sambhrame || parasvānāmanādānamalobha iti saṃjñitaḥ||47||maithunasyāsamācāro jalpanāccintanāttathā
nivṛttirbrahmacaryyañca tadetacchamalakṣaṇam
146.49
ātmārthe vā parārthe vā indriyāṇīha yasya vai || viṣaye na pravarttante damasyaitantu lakṣaṇam
146.50
pañcātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe || na krudhyeta pratihataḥ sa jitātmā bhaviṣyati
146.51
yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenaivāgatañca yat
tattadguṇavate deyamityetaddānalakṣaṇam
146.52
śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmoṃ varṇāśramātmakaḥ|| śiṣṭācārapravṛddhaśca dharmo'yaṃ sādhusammataḥ
146.53
apradveṣyo hyaniṣṭeṣu iṣṭaṃ vai nābhinandati || prītitāpaviṣādānāṃ vinivṛttirviraktatā
146.54
sannyāsaḥ karmmaṇāṃ nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha
kuśalākuśalābhyāntu prahāṇaṃ nyāsa ucyate
146.55
avyaktādiviśeṣāntavikāre'sminnivarttate || cetanācetanaṃ jñātvā jñāne jñānī sa ucyate
146.56
pratyaṅgāni tu dharmmasya cetyetallakṣaṇaṃ smṛtam || ṛṣibhirdharmmatattvajñaiḥ pūrvvaiḥ svāyambhuve'ntare
146.57
atra vo varṇayiṣyāmi vidhiṃ manvantarasya tu
tathaiva cātuhautrasya cāturvvarṇyasya caiva hi
146.58
pratimanvantarañcaiva śrutiranyā vidhīyate || ṛco yajūṃṣi sāmāni yathāvatpratidaivatam
146.59
vidhirastotraṃ tathā hautraṃ pūrvvavat saṃpravarttate || dravyastotraṃ guṇastotraṃ karmmastotraṃ tathaiva ca
146.60
tathaivābhijanastotraṃ stotramevaṃ caturvidham || manva
ntareṣu sarvveṣu yathā vedodbhavanti hi
146.61
pravarttayanti teṣāṃ vai brahmastotraṃ punaḥpunaḥ || evaṃ mantraguṇānāntu samutpattiścaturvvidhā
146.62
atharvvaṛgyajuḥsāmnāṃ vedeṣviha pṛthak pṛthak || ṛṣīṇāṃ tapyatāṃ teṣāṃ tapaḥ paramaduśvaram
146.63
mantrāḥ prādurbhavantyādau pūrvvamanvantarasya ha
asantoṣādbhayādduḥkhānmohācchokācca pañcadhā
146.64
ṛṣīṇāṃ tārakā yena lakṣaṇena yadṛcchayā || ṛṣīṇāṃ yādṛśatvaṃ hi tadvakṣyāmīha lakṣaṇam
146.65
atītānāgatānāñca pañcadhā hyārṣakaṃ smṛtam || tathā ṛṣīṇāṃ vakṣyāmi ārṣasyeha samudbhavam
146.66
guṇasāmyena varttante sarvvasampralaye tadā
avibhāgena vedānāmanirdeśyatamomaye
146.67
abuddhipūrvvakaṃ tadvai cetanārthaṃ pravarttate || tenārthaṃ buddhipūrvvantu cetanenāpyadhiṣṭhitam
146.68
pravarttate yathā te tu yathā matsyodakāvubhau || cetanādhikṛtaṃ sarvvaṃ prāvarttata guṇātmakam || kāryakāraṇabhāvena tathā tasya pravarttate
146.69
viṣayo viṣayittvañca tadā hyarthapadātmakau || kālena prāpaṇīyena bhedāśca kāraṇātmakāḥ
146.70
sāṃsiddhikāstadā vṛttāḥ krameṇa mahadādayaḥ
mahato'sāvahaṅkārastasmādbhūtendriyāṇi ca
146.71
bhūtabhedāśca bhūtebhyo jajñire tu parasparam || saṃsiddhikāraṇaṃ kāryaṃ sadya eva vivarttate
146.72
yatholmukāttu viṭapā ekakālādbhavanti hi || tathā pravṛttāḥ kṣetrajñāḥ kālenaikaina kāraṇāt
146.73
yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā sampradṛśyate
tathā nivṛtto hyavyaktaḥ khadyota iva sa jvalan
146.74
sa mahātmā śarīrasthastatraiveha pravarttate || mahatastamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate
146.75
tatraiva saṃsthito vidvāṃstapasānta iti śrutam || buddhirvivarddhatastasya prādurbhūtā caturvidhā
146.76
jñānaṃ vairāgyamaiśvaryyaṃ dharmmaśceti catuṣṭayam || sāṃsī
ddhikānyathaitāni apratītāni tasya vai
146.77
mahātmanaḥ śarīrastha caitanyāt siddhirucyate || puri śete yataḥ pūrvvaṃ kṣetrajñānaṃ tathāpi ca
146.78
pure śayanātpuruṣaḥ kṣetrajñānātkṣetrajña ucyate || yasmāddharmmātprasūte hi tasmādvai dhārmikastu saḥ
146.79
sāṃsiddhike śarīre ca buddhyāvyaktastu cetanaḥ
evaṃ vivṛttaḥ kṣetrajñaḥ kṣetraṃ hyanabhisandhitaḥ
146.80
nivṛttisamakāle tu purāṇaṃ tadacetanam || kṣetrajñena parijñātaṃ bhogyo'yaṃ viṣayo mama
146.81
ṛṣi
rhiṃsāgatau dhāturvidyā satyaṃ tapaḥ śrutam || eṣa sanniścayo yasmādbrahmaṇastu tatastvṛṣiḥ
146.82
nivṛttisamakālācca buddhyāvyakta ṛṣitvayam
ṛṣate paramaṃ yasmātparamarṣistataḥ smṛtaḥ
146.83
gatyarthāhṛṣaterdhātārnāmanivṛttikāraṇam || yasmādeṣa svayambhūtastasmācca ṛṣitā matā
146.84
seśvarāḥ svayamudbhūtā brahmaṇo mānasāḥ sutāḥ || nivarttamānaistairbuddhyā mahān parigataḥ paraḥ
146.85
yasmādṛśaparatvena saha tasmānmaharṣayaḥ || īśvarā
ṇāṃ sutāsteṣāṃ mānasāścaurasāśca vai
146.86
ṛṣistasmātparatvena bhūtādirṛṣayastataḥ || ṛṣiputrā ṛṣīkāstu maithunādgarbhasambhavāḥ
146.87
paratvena ṛṣante vai bhūtādīnṛṣikāstataḥ || ṛṣikāṇāṃ sutā ye tu vijñeyā ṛṣiputrakāḥ
146.88
śrutvā ṛṣaṃ paratvena śrutāstasmācchrutarṣayaḥ || avya
ktātmā mahātmā vāhaṅkārātmā tathaiva ca
146.89
bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate || ityevamṛṣijātistu pañcadhā nāma viśrutā
146.90
bhṛgurmarīciratriśca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ || manurdakṣo vasiṣṭhaśca pulastyaścāpi te daśa
146.91
brahmaṇo mānasā hyete utpannāḥ svayamīśvarāḥ || paratvena
rṣayo yasmānmatāstasmānmaharṣayaḥ
146.92
īśvarāṇāṃ sutāstveṣāmṛṣayastānnibodhata || kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaścyavanastathā
146.93
utathyo vāmadevaśca agastyaḥ kauśikastathā || karddamo vālakhilyāśca viśravāḥ śaktivarddhanaḥ
146.94
ityete ṛṣayaḥ proktāstapasā ṛṣitāṃ gatāḥ
teṣāṃ putrānṛṣīkāṃstu garbhotpannānnibodhata
146.95
vatsaro nagnahūścaiva bharadvājaśca vīryyavān || ṛṣirdīrghatamāścaiva bṛhadukṣaḥ śaradūtaḥ
146.96
vājiśravāḥ sucintaśca śāvaśva saparāśaraḥ || śṛṅgī ca śaṅkhapāccaiva rājā vaiśravaṇastathā
146.97
ityete ṛṣikāḥ sarvve satyena ṛṣitāṃ gatāḥ
īśvarā ṛṣayaścaiva ṛṣīkā ye ca viśrutāḥ
146.98
evaṃ mantrakṛtaḥ sarvve kṛtsnaśaśca nibodhata || bhṛguḥ kāśyapaḥ pracetā dadhīco hyātmavānapi
146.99
ūrdhvo'tha jamadagniśca vedaḥ sārasvatastathā || ārṣṭiṣeṇaścyavanaśca pītahavyaḥ savedhasaḥ
146.100
vainyaḥ pṛthurdivodāso brahmavāngṛtsaśaunakau
ekonaviṃśatirhyete bhṛgavo mantrakṛttamāḥ
146.101
aṅgirāścaiva tritaśca bharadvājo'tha lakṣmaṇaḥ || kṛtavācastathā gargaḥ smṛtisaṅgatireva ca
146.102
guruvītaśca māndhātā ambarīṣastathaiva ca || yuvanāśvaḥ purukutsaḥ svaśvavastu sadasyavān
146.103
ajamīḍho'svahāyyaiśca hyutkalaḥ kavireva ca || pṛṣadaśvo
virūpaśca kāvyaścaivātha mudgalaḥ
146.104
utathyaśca śaradvāṃśca tathā vājiśravā api || apasyoṣaḥ sucittiśca vāmadevastathaiva ca
146.105
ṛṣirjo bṛhacchukraśca
ṛṣirdīrghatamā api || kakṣīvāṃśca trayastriṃśatsmṛtā hyaṅgirasāṃ varāḥ
146.106
ete mantrakṛtaḥ sarvve kāśyapāṃstu nibodhata || kaśyapaḥ sahavatsāro
naidhruvo nitya eva ca
146.107
asito devalaścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ || atrirurddhasvanaścaiva śāvāśyo'tha gaviṣṭhiraḥ
146.108
karṇakaśca ṛṣiḥ siddha
stathā pūrvvātithiśca yaḥ
146.109
ityete tvatrayaḥ proktā mantrakṛt ṣaṇmaharṣayaḥ || vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tṛtīyaśca parāśaraḥ
146.110
tatastu indrapra
timaḥ pañcamastu bharadvasuḥ || ṣaṣṭhastu mitrāvaruṇaḥ saptamaḥ kuṇḍinastathā
146.111
ityete sapta vijñeyā vāsiṣṭhā brahmavādinaḥ || viśvāmitraśca gādheyo
devarātastathā balaḥ
146.112
tathā vidvānmadhucchandā ṛṣiścānyo'ghamarṣaṇaḥ || aṣṭako lohitaścaiva bhṛtakīlaśca māmbudhiḥ
146.113
devaśravā devarataḥ
purāṇaśca dhanañjayaḥ || śiśiraśca mahātejāḥ śālaṅkāyana eva ca
146.114
trayodaśaite vijñeyā brahmiṣṭhāḥ kauśikā varāḥ || agastyo'tha dṛḍhadyumno
indravāhustathaiva ca
146.115
brahmiṣṭhāgastayo hyete trayaḥ parasakīrttayaḥ || manurvaivasvataścaiva ailo rājā purūravāḥ
146.116
kṣatriyāṇāṃ varau hyetau
vijñeyau mantravādinau || bhalandakaśca vāsāśvaḥ saṅgīlaścaiva te trayaḥ
146.117
ete mantrakṛto jñeyā vaiśyānāṃ pravarāḥ sadā || iti dvinavatiḥ proktā
mantrā yaiśca bahiṣkṛtāḥ
146.118
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā ṛṣiputrānnibodhata || ṛṣīkāṇāṃ sutā hyete ṛṣiputrāḥ śrutarṣayaḥ
146.118.p1
iti śrīmā tsye mahāpurāṇe manvantarakalpavarṇano nāma pañcacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
Linked texts (4)
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Prakriyāpāda — Sanskrit