Matsya 24
Matsya 24
- Language
- Sanskrit
Contents
- 24.66 — 1 part
24.1
ṛṣaya ūcuḥ || || kimarthaṃ pauravo vaṃśaḥ śreṣṭhatvaṃ prāpa bhūtale || jyeṣṭhasyāpi yadorvaṃśaḥ kimarthaṃ hīyate
śriyā
24.2
anyadyayāticaritaṃ sūta vistarato vada || yasmāttatpuṇyamāyuṣyamabhinandyaṃ surairapi
24.3
sūta uvāca || || etadeva purā
pṛṣṭaḥ śatānīkena śaunakaḥ || puṇyaṃ pavitramāyuṣyaṃ yayāticaritaṃ mahat
24.4
śatānīka uvāca || || yayātiḥ pūrvvajo'smākaṃ daśamo yaḥ
prajāpateḥ || kathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhām
24.5
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana || ānupūrvyāñca me śaṃsa pūrorvaṃśadharānnṛpān
24.6
śaunaka uvāca || || yayātirāsīdrājarṣirdevarājasamadyutiḥ || taṃ śukravṛṣaparvvāṇau vavrāte vai yathā purā
24.7
tatte'haṃ sampravakṣyāmi pṛcchato
rājasattama || devayānyāśca saṃyogaṃ yayāternāhuṣasya ca
24.8
surāṇāmasurāṇāñca samajāyata vai mithaḥ || aiśvaryya prati saṅgharṣastrailokye sacarā
care
24.9
jigīṣayā tato devā vavuraṅgirasaṃ munim || paurohitye ca yajñārthaṃ kāvyantūśanasaṃ pare
24.10
brāhmaṇau tāvubhau nityamanyonyaṃ
sparddhinau bhṛśam || tatra devā nijaghnuryāndāvanānyudhi saṅgatān
24.11
tānpunarjīvayāmāsa kāvyo vidyābalāśrayāt || tataste punarutthā
ya yodhayāñcakire surān
24.12
asurāstu nijaghnuryānsurānsamaramūrddhani || na tānsañjīvayāmāsa bṛhaspatirudāradhīḥ
24.13
na hi veda
sa tāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyo veda vīryyavān || sañjīvanīṃ tato devā viṣādamagamanparam
24.14
atha devā bhayodvignāḥ kāvyāduśanasastadā
ūcuḥ kacamupāgamya jyeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ
24.15
bhajamānānabhajasvāsmānkuru sāhāyyamuttamam || yāsau vidyā nivasati brāhmaṇe'mitatejasi
24.16
śukre tāmāhara kṣipraṃ bhāgabhāgno bhaviṣyasi || vṛṣaparvaṇaḥ samīpe'sau śakyo draṣṭuṃ tvayā dvijaḥ
24.17
rakṣate dānavāṃstatra na sa rakṣatyadānavān || tamā
rādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścidṛte tvayā
24.18
devayānī ca dayitā sutā tasya mahātmanaḥ || tāmārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścana vidyate
24.19
śīladākṣiṇyamādhuryyairācāreṇa damena ca || devayānyāntu tuṣṭāyāṃ vidyāṃ tāṃ prāpsyasi dhruvam
24.20
tadā hi preṣito devaiḥ samīpe vṛṣaparvaṇaḥ
tathetyuktvā tu sa prāyādbṛhaspatisutaḥ kacaḥ
24.21
sa gatvā tvarito rājandaivaiḥ sampūjitaḥ kacaḥ || asurendrapure śukraṃ praṇamyedamuvāca ha
24.22
ṛṣeraṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣādbṛhaspateḥ || nāmnā kaceti vikhyātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇātu māṃ bhavān
24.23
brahmacaryyaṃ cariṣyāmi tvayyahaṃ paramaṃ gurau
anumanyasva māṃ brahmansahasraparivatsarān
24.24
śukra uvāca || || kaca susvāgataṃ te'stu pratigṛhṇāmite vacaḥ || arccayiṣye'hamarcyaṃ tvāmarcci
to'stu bṛhaspatiḥ
24.25
śaunaka uvāca || || kacastu taṃ tathetyuktvā pratijagrāha tadvratam || ādiṣṭaṃ kaviputreṇa śukreṇośanasā svayam
24.26
vratañca vratakālañca yathoktaṃ pratyagṛhṇata || ārādhayannupādhyāyaṃ devayānīñca bhārata
24.27
nityamārādhayiṣyaṃstāṃ yuvā yauvanagocarām
gāyannṛtyanvādayaṃśca devayānīmatoṣayat
24.28
saṃśīlayandevayānīṃ kanyāṃ samprāptayauvanām || puṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiśca toṣayāmāsa bhārgavīm
24.29
devayānyapi taṃ vipraṃ niyamavratacāriṇam || anugāyantī lalanā rahaḥ paryyacarattadā
24.30
pañcavarṣaśatānyevaṃ kacasya carato bhṛśam || tattattīvraṃ vrataṃ buddhvā
dānavāstaṃ tataḥ kacam
24.31
gā rakṣantaṃ vane dṛṣṭvā rahasyenamamarṣitāḥ || jaghnurbṛhaspaterdveṣātniṃjarakṣārthameva ca
24.32
hatvā śālāvṛkebhyaśca prāyacchaṃstitalaśaḥ
kṛtam || tato gāvo nivṛttāstā agopāḥ svaniveśanam
24.33
tā dṛṣṭvā rahitā gāstu kacenābhyāgatā vanāt || uvāca vacanaṃ kāle devayānyatha bhārga
vam
24.34
hutaścaivāgnihotraṃ te sūryyāścāstaṃ gataḥ prabho || agopāścāgatā gāvaḥ kacastāta na dṛśyate
24.35
vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacastāta
bhaviṣyati || taṃ vinā naiva jīvāmi vacaḥ satyaṃ bravīmyaham
24.36
śukra uvāca || || athehyehīti śabdena mṛtaṃ saṃjīvayāmyaham || tataḥ
sañjīvanīṃ vidyāṃ prayuktvā kacamāhvayat
24.37
āhūtaḥ prādravaddūrātkacaḥ śukraṃ nanāma saḥ || hato'hamiti cācaṣṭa rākṣasairviṣaṇā
tmajaḥ
24.38
sa punardevayānyuktaḥ puṣpāhāre yadṛcchayā || vanaṃ yayau kaco vipraḥ paṭhanbrahma ca śāśvatam
24.39
vane puṣpāṇi
cinvantaṃ dadṛśurdānavāśca tam || tato dvitīye taṃ hatvā dagdhvaṃ kṛtvā ca cūrṇavat || prāyacchanbrāhmaṇāyaiva surāyāmasurāstadā
24.40
devayānyatha bhūyo'pi pitaraṃ vākyamabravīt || puṣpāhārapreṣaṇakṛtakacastāta na dṛśyate
24.41
vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacastāta bhaviṣya
ti || taṃ vinā naiva jīvāmi vacaḥ satyaṃ bravīmi te
24.42
śukra uvāca || || bṛhaspateḥ sutaḥ putrikacaḥ pretagatiṃ gataḥ || vidyayā jīvite'
pyevaṃ hanyate karavāṇi kim
24.43
mainaṃ śuco mā ruda devayāni na tvādṛśī marttyamanu praśocet || yasyāstava brahma ca brāhmaṇāśca sendrā devā vasa
vo'śvinau ca
24.44
suradviṣaścaiva jagacca sarvvamupasthitaṃ mattapasaḥ prabhāvāt || aśakyo'yaṃ jīvayituṃ dvijātiḥ sajīvito yo vadhyate caiva bhūyaḥ
24.45
devayānyuvāca || || yasyāṅgirā vṛddhatamaḥ pitāmaho bṛhaspatiścāpi pitā taponidhiḥ || ṛṣeḥ suputraṃ tamathāpi pautraṃ kathaṃ na śoce yama
haṃ na rudyām
24.46
sa brahmacārī ca tapodhanaśca sadotthitaḥ karmmasu caiva dakṣaḥ || kacasya mārgaṃ pratipatsye na bhokṣye priyo hi me tāta kaco'
bhirūpaḥ
24.47
śaunaka uvāca || || sa tvevamukto devayānyā maharṣiḥ saṃrambheṇa vyājahārātha kāvyaḥ || asaṃśayaṃ māmasurā dviṣanti
ye me śiṣyānāgatānasūdayanti
24.48
abrāhmaṇaṃ karttumicchanti raudrā abhityarthaṃ prastuto dānavairhi || tatkarmmaṇāpyasya bhavedihāntaḥ kaṃ brahmahatyā
na dahedapīndram
24.49
sa tenāpṛṣṭo vidyayā copahūto śanairvācaṃ jaṭhare vyājahāra || tamabravītkena cehopanīto mamodare tiṣṭhasi brūhi vatsa
24.50
kaca uvāca || || bhavatprasādānna jahāti māṃ smṛtiḥ sarvvaṃ smareyaṃ yacca yathā ca vṛttam || na tvevaṃ syāttapasaḥ kṣayo me tataḥ kleśaṃ ghorataraṃ sma
rāmi
24.51
asuraiḥ surāyāṃ bhavato'smi datto hatvā dagdhvā cūrṇayitvā ca kāvya || brāhmīṃ māyāntvāsurī tvatra māyā tvayi sthite kathamevābhibha
dhate
24.52
śukra uvāca || || kiṃ te priyaṃ karavāṇyadya vatse vinaiva me jīvitaṃ syātkacasya || nānyatra kukṣerama bhedanācca dṛśyetkaco madgate
devayāni
24.53
devayānyuvāca || || dvau māṃ śokāvagnikalpau dahetāṃ kacasya nāśastava caivopaghātaḥ || kacasya nāśe mama nāsti śarmma
tavopaghāte jīvituṃ nāsmi śaktā
24.54
śukra uvāca || || saṃsiddharūpo'si bṛhaspateḥ suta yattvāṃ bhaktaṃ bhajate devayānī || vidyāmimāṃ prāpnuhi
jīvanīṃ tvaṃ na cedindraḥ kacarūpī tvamadya
24.55
na nirvvartetpunarjīvankaścidanyo mamodarāt || brāhmaṇaṃ varjayitvaikaṃ tasmādvidyāmavāpnuhi
24.56
putro bhūtvā
niṣkramasvodarānme bhittvā kukṣiṃ jīvaya māñca tāta || avekṣyeḍatho dharmavatīmavekṣāṃ guroḥ sakāśātprāpya vidyāṃ savidyaḥ
24.57
śaunaka uvāca || || guroḥ
sakāśātsamavāpya vidyāṃ bhittvā kukṣiṃ nirvvicakrāma vipraḥ || prāleyādreḥ śuklamurudriya śṛṅgaṃ rātryāgame paurṇamāsyāminduḥ
24.58
dṛṣṭvā ca taṃ patitaṃ
vedarāśimutthāpayāmāsa tataḥ kaco'pi || vidyāṃ siddhāṃ tāmavāpyābhivādya tataḥ kacastaṃ gurumityuvāca
24.59
nidhiṃ nidhīnāṃ varadaṃ varāṇāṃ ye nādriyante
gurumarcanīyam || prāleyādriprojjvaladrālasaṃsthaṃ pāpām̐llokāṃste vrajantyapratiṣṭhāḥ
24.60
śaunaka uvāca || || surāpānādvañcanātprāpayitvā saṃjñānāśaṃ
cetasaścāpi ghoram || dṛṣṭvā kacañcāpi tathābhirūpaṃ pītaṃ tathā surayā mohitena
24.61
samanyurutthāya mahānubhāvastaddoṣanā viprahitaṃ cikīrṣuḥ || kāvyaḥ
svayaṃ vākyamidaṃ jagāda surāpānaṃ pratyasau jātaśaṅkaḥ
24.62
śukra uvāca || || yo brāhmaṇo'dyaprabhṛtīha kaścinmohātsurāṃ pāsyati mandabuddhiḥ
apetadharmmā brahmahā caiva sa syādasmim̐lloke garhitaḥ syātpare ca
24.63
mayā cemāṃ vipradharmmaukasīmā maryādāṃ vai sthāpitāṃ sarvvaloke || santo
viprāḥ śuśruvāṃso gurūṇāṃ devā daityāścāpiśṛṇvantu sarvve
24.64
śaunaka uvāca || || itīdamuktvā sa mahāprabhāvastaponidhīnāṃ nidhiraprame
yaḥ || tāndānavāṃścaiva nigūḍhabuddhīnidaṃ samāhūya vaco'bhyuvāca
24.65
śukra uvāca || || ācakṣe1 vo dānavā bāliśāḥ stha śiṣyaḥ kaco vatsya
ti matsamīpe || sañjīvanīṃ prāpya vidyāṃ mayāyaṃ tulyaprabhāvo brāhmaṇo brahmabhūtaḥ
24.66
śaunaka uvāca || || guroruṣya sakāśe ca daśa varṣaśatā
ni saḥ || anujñātaḥ kaco gantumiyeṣa tridaśālayam
24.66.p1
iti śrīmātsye mahāpurāṇe somavaṃśe yayāticarite pañcaviṃśo'dhyāyaḥ
Linked texts (2)
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit