Matsya 3
Matsya 3
- Language
- Sanskrit
Contents
- 3.55 — 1 part
3.1
cha || || manuruvāca || || caturmukhatvamagamatkasmāllokapitāmahaḥ || kathantu lokānsṛ
jadbrahmā brahmavidāṃ varaḥ
3.2
matsya uvāca || tapaścacāra prathamamamarāṇāṃ pitāmahaḥ || āvirbhūtāstato vedāḥ sāṅgopāṅgapadakramāḥ
3.3
purā
ṇaṃ sarvvaśāstrāṇāṃ prathamaṃ brahmaṇā smṛtam || nityaṃ śabdamayaṃ puṇyaṃ śatakoṭipravistaram
3.4
anantarañca vaktrebhyo vedāstasya viniḥsṛtāḥ
mīmāṃsā nyāyavidyāśca pramāṇrāṣṭakasaṃyutāḥ
3.5
vedābhyāsaratasyāsya prajākāmasya mānasāḥ || manasaḥ pūrvvasṛṣṭā vai jātā yattena mānasāḥ
3.6
marīcirabhavatpūrvvaṃ tato'trirbhagavānṛṣiḥ || aṅgirāścābhavatpaścātpulastyastadanantaram
3.7
tataḥ pulahanāmā vai tataḥ kraturajāyata || pracetāśca
tataḥ putro vasiṣṭhaścābhavatpunaḥ
3.8
putro bhṛgurabhūttadvannārado'pyacirādabhūt || daśemānmānasānbrahmā munīnputrānajījanat
3.9
śārīrāna
tha vakṣyāmi mātṛhīnānprajāpateḥ || aṅguṣṭhāddakṣiṇāddakṣaḥ prajāpatirajāyata
3.10
dharmmastanāntādabhavaddhṛdayātkusumāyudhaḥ || bhrūmadhyādabhavatkro
dho lobhaścādharasambhavaḥ
3.11
buddhermohaḥ samabhavadahaṅkārādabhūnmadaḥ || pramodaścābhavatkaṇṭhānmṛtyulaum̐canato nṛpa || bharataḥ karamadhyāttu brahmasūnu
rabhūttataḥ
3.12
ete nava sutā rājankanyā ca daśamī punaḥ|| aṅgajā iti vikhyātā daśamī brahmaṇaḥ sutā
3.13
manuruvāca || buddhe
rmohaḥ samabhavaditi yatparikīrttitam || ahaṅkāraḥ smṛtaḥ krodho buddhirnāma kimucyate
3.14
matsya uvāca || sattvaṃ rajastamaścaiva guṇatrayamudāhṛ
tam || sāmyāvāsthitireteṣāṃ prakṛtiḥ parikīrttitā
3.15
kecitpradhānamityāhuravyaktamapare jaguḥ || etadeva prajāsṛṣṭiṃ karoti vikaroti ca
3.16
guṇebhyaḥ kṣobhamāṇebhyastrayo devā vijajñire || ekā mūrttistrayo bhāgā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
3.17
savikārātpradhānāttu mahattattvaṃ prajā
yate || mahāniti yataḥ khyātirlokānāṃ jāyate sadā
3.18
ahaṅkāraśca mahato jāyate mānavarddhanaḥ || indriyāṇi tataḥ pañca vakṣye buddhivaśāni tu
prādurbhavanti cānyāni tathā karmmavaśāni tu
3.19
śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā ca yathākramam || pāyūpasthaṃ hastapādaṃ vāk cendriyasaṃgra
haḥ
3.20
śabdaḥ sparśaśca rūpañca raso gandhaśca pañcamaḥ|| utsargānandanādānagatyālāpāśca tatkriyāḥ
3.21
mana ekādaśaṃ teṣāṃ karmmabuddhigu
ṇānvitam || indriyāvayavāḥ sūkṣmāstasya mūrttiṃ manīṣiṇaḥ
3.22
śrayanti yasmāttanmātrāḥ śarīraṃ tena saṃsmṛtam || śarīrayogājjīvo'pi śa
rīrī gadyate budhaiḥ
3.23
manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā || ākāśaṃ śabdatanmātrādabhūcchabdaguṇātmakam
3.24
ākāśādvikṛtervāyuḥ
śabdasparśaguṇo'bhavat || vāyośca sparśatanmātrāttejaścāvirabhūttataḥ
3.25
triguṇaṃ tadvikāreṇa tacchabdasparśarūpavat || tejovikārādabhavadvā
ri rājaṃścaturguṇam
3.26
rasatanmātrasambhūtaṃ prāyorasaguṇātmakam || bhūmirastu gandhatanmātrādbhūtapañcaguṇānvitā
3.27
prāyogandhaguṇā sā tu bu
ddhireṣā garīyasī|| ebhiḥ sampāditaṃ buddheḥ puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ
3.28
īśvarecchāvaśaḥ so'pi jīvātmā kathyate budhaiḥ|| evaṃ ṣaḍviṃśakaṃ proktaṃ śarīramiha
mānave
3.29
sāṃkhyaṃ saṃkhyātmakatvācca kapilādibhirucyate || etattattvātmakaṃ kṛtvā jagaddvedhā ajījanat
3.30
sāvitrīṃ lokasṛṣṭyarthaṃ hṛdi
kṛtvā samāsthitaḥ || tataḥ saṃjapatastasya bhittvā dehamakalmaṣam
3.31
strīrūpamarddhamakarodarddhaṃ puruṣarūpavat || śatarūpā ca sā khyātā sāvitrī ca niga
dyate
3.32
sarasvatyatha gāyatrī brahmāṇī ca parantapa || tataḥ svadehasambhūtāmātmajāmityakalpayat
3.33
dṛṣṭvā tāṃ vyathitastāvat kāmabāṇārddito vibhuḥ
aho rūpamaho rūpamiti cāha prajāpatiḥ
3.34
tato vasiṣṭhapramukhā bhaginīmiti cukruśuḥ || brahmā na kiñciddadṛśe tanmukhālokanādṛte
3.35
ahorūpamaho
rūpamiti prāha punaḥ punaḥ || tataḥ praṇāmanamrāṃ tāṃ punarevābhyalokayat
3.36
atha pradakṣiṇaṃ cakre sā piturvvaravarṇinī || putrebhyo lajjitasyāsya tadrūpālokane
cchayā
3.37
āvirbhūtaṃ tato vaktraṃ dakṣiṇaṃ pāṇḍugaṇḍavat || vismayasphuradoṣṭhañca pāścātyamudagāttataḥ
3.38
caturthamabhavatpaścāddāmaṃ kāmaśarāturam
tato'nyadabhavattasya kāmāturatayā tathā
3.39
utpatantyāstadākārā lokanakutūhalāt || sṛṣṭyarthaṃ yatkṛtaṃ tena tapaḥ paramadāruṇam
3.40
tatsarvvaṃ nāśamagamatsvasutopagamecchayā || tenorddhaṃ vaktramabhavatpañcamaṃ tasya dhīmataḥ || āvirbhavajjaṭābhiśca tadvaktrañcāvṛṇotprabhuḥ
3.41
tatastānabravī
dbrahmā putrānātmasamudbhavān || prajāḥ sṛjadhvamabhitaḥ sadevāsuramānuṣīḥ
3.42
evamuktāstataḥ sarvve sasṛjurvividhāḥ prajāḥ || gateṣu teṣu sṛṣṭyarthaṃ praṇāmā
vanatāmimām
3.43
upayeme sa viśvātmā śatarūpāmaninditām || saṃbabhūva tayā sārddhamatikāmāturo vibhuḥ || salajjāṃ cakame devaḥ kamalodaramandire
3.44
yāvadabdaśataṃ divyaṃ yathānyaḥ prākṛto janaḥ || tataḥ kālena mahatā tasyāḥ putro'bhavanmanuḥ
3.45
svāyambhuva iti khyātaḥ sa virāḍiti naḥ śrutam
tadrūpaguṇasāmānyādadhipūruṣa ucyate
3.46
vairājā yatra te jātā bahavaḥ śaṃsitavratāḥ || svāyambhuvā mahābhāgāḥ sapta sapta tathāpare
3.47
svāro ciṣādyāḥ
sarvve te brahmatulyasvarupiṇaḥ || auttamipramukhāstadvadyeṣāṃ tvaṃ saptamo'dhunā
3.3-2
iti śrīmātsye mahāpurāṇe ādisarge mukhotpattirnāma tṛtīyo'dhyā
yaḥ
3.1-2
manuruvāca || || aho kaṣṭatarañcaitadaṅgajāgamanaṃ vibho || kathaṃ na doṣamagamatkarmaṇānena padmabhūḥ
3.2-2
parasparañca sambandhaḥ sagotrāṇāmabhū
tkatham || vaivāhikastatsutānāṃ chindhi me saṃśayaṃ vibho
3.3-3
matsya uvāca || divyīyamādisṛṣṭistu rajoguṇasamudbhavā || atīndriyendriyā tadvadatī
ndriyaśarīrikā
3.4-2
divyatejomayī bhūpa divyajñānasamudbhavā || na martyairabhitaḥ śakyā vaktuṃ vai māṃsacakṣubhiḥ
3.5-2
yathā bhujaṅgāḥ sarpāṇāmākāśaṃ viśvapakṣi
ṇām || vidanti mārge divyānāṃ divyā eva na mānavāḥ
3.6-2
kāryākārye na devānāṃ śubhāśubhaphalaprade || yasmāttasmānna rājendra tadvicāro nṛṇāṃ śubhaḥ
3.7-2
anyacca sarvvavedānā madhiṣṭhātā caturmukhaḥ || gāyatrī brahmaṇastadvadaṅgabhūtā nigadyate
3.8-2
amūrtta mūrttimadvāpi mithunaṃ tatpracakṣate || viriściyaṃtra bhagavāṃ
statra devī sarasvatī || bhāratī yatra yatraiva tatra tatra prajāpatiḥ
3.9-2
yathātapo na rahitaśchāyayā dṛśyate kvacit || gāyatrī brahmaṇaḥ pārśvaṃ tathaiva na
vimuñcati
3.10-2
vedarāśiḥ smṛto brahmā sāvitrī tadadhiṣṭhitā || tasmānna kaściddoṣaḥ syātsāvitrī gamane vibhoḥ
3.11-2
tathāpi lajjāvanataḥ prajāpatirbhūtapurā || svasutopagamādbrahmā śaśāpa kusumāyudham
3.12-2
yasmānmamāpi bhavatā manaḥ saṃkṣobhitaṃ śaraiḥ || tasmāttvaddehamacirādrudro bhasmī
kariṣyati
3.13-2
tataḥ prasādayāmāsa kāmadevaścaturmukham || na māmakāraṇe śaptuṃ tvamihārhasi mānada
3.14-2
ahamevaṃvidhaḥ sṛṣṭastvayaiva caturāna
na || indriyakṣobhajanakaḥ sarvveṣāmeva dehinām
3.15-2
strīpuṃsoravicāreṇa mayā sarvvatra sarvvadā || kṣobhyaṃ manaḥ prayatnena tvayaivoktaṃ purā vibho
3.16-2
tasmādanaparādho'haṃ tvayā śaptastathā vibho || kuru prasādaṃ bhagavansvaśarīrāya punataḥ
3.17-2
brahmovāca || || vaivasvate'ntare prāpte yādavānvaya
sambhavaḥ || rāmo nāma yadā martyo matsattvabalamāśritaḥ
3.18-2
avatīryyāsuradhvaṃsī dvārakāmadhivatsyati || tadbhātṛstatsasamasya tvaṃ tadā putratvameṣya
si
3.19-2
evaṃ śarīramāsādya bhuktvā bhogānaśeṣataḥ || tato bharatavaṃśānte bhūtvā vatsanṛpātmajaḥ
3.20-2
vidyādharādhipatyaṃ ca yāvadbhūtasaṃplavam
sukhāni dharmmataḥ prāpya matsamīpaṃ gamiṣyasi
3.21-2
evaṃ śāpaprasādābhyāmupetaḥ kusumāyudhaḥ || śokapramodābhiyuto jagāma sa yathāgatam
3.22-2
manuruvāca || || ko'sau yaduriti prokto yadvaṃśe kāmasambhavaḥ|| kathañca dagdho rudreṇa kimarthaṃ kusumāyudhaḥ
3.23-2
bharatasyānvaye kasya kā ca sṛṣṭiḥ purā
bhavat || etatsarvvaṃ samācakṣva mūlataḥ saṃśayo hi me
3.24-2
matsya uvāca || || yā sā dehārddhasambhūtā gāyatrī brahmavādinī || jananī yā manordevī
śatarūpā śatendriyā
3.25-2
ratirmanastapo buddhirmhāndiksambhramastathā || tataḥ sa śatarūpāyāṃ saptāpatyānyajījanat
3.26-2
ye marīcyādayaḥ
putrā mānasāstasya dhīmataḥ || teṣāmayamabhūllokaḥ sarvvajñānātmakaḥ purā
3.27-2
tato'sṛjadvāmadevaṃ triśūlavaradhāriṇam || sanatkumārañca vibhuṃ pūrvve
ṣāmapi pūrvvajam
3.28-2
vāmadevastu bhagavānasṛjanmakhato dvijān|| rājanyānasṛjadvāhvorviṭśūdrānūrupādayoḥ
3.29-2
vidyuto'śanimeghāṃśca rohitendra
dhanūṃṣi ca || chandāṃsi ca sasarjādau parjjanyañca tataḥ param
3.30-2
tataḥ sādhyaganānīśāṃstrinetrānasṛjatpunaḥ || koṭīśca caturaśītirjarāmaraṇavarji
tāḥ
3.31-2
vāmo'sṛjannamartyāṃstānbrahmaṇā vinivāritaḥ || naivaṃvidhā bhavetsṛṣṭirjarāmaraṇavarjitā
3.32-2
śubhāśubhātmikā yā tu saiva sṛṣṭiḥ praśasyate
evaṃ sthitaḥ sa tenādau sṛṣṭeḥ sthāṇurato'bhavat
3.33-2
svāyambhuvo manurdhīmāṃstapastaptvā suduścaram || patnīmevāpa rūpāḍhyāmannantīṃ nāma nāmataḥ
3.34-2
priyavratottānapādau manustasyāmajījanat || dharmmasya kanyā caturā sūnṛtā nāma bhāminī
3.35-2
uttānapādāttānyānprāpa mantharagāmi
nī || apasyatimapasyantaṃ kīrttimantaṃ dhruvaṃ tathā
3.36-2
uttānapādo'janayatsūnṛtāyāṃ prajāpatiḥ || dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi kṛtvā tapaḥ purā
3.37-2
divyamāpa tataḥ sthānamacalaṃ brahmaṇo varāt || tameva purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ
3.38-2
dhanyā nāma manoḥ kanyā dhruvācchiṣṭamajī
janat || agnikanyā tu succhāyā śiṣṭātsā suṣuve sutān
3.39-2
kṛpaṃ ripuṃjayaṃ vṛttaṃ vṛkañca vṛkatejasam|| cakṣuṣaṃ brahmadauhittryāṃ vīriṇyāṃ sa ripuñjayaḥ
3.40-2
vīraṇasyātmajāyāntu cakṣurmanumajījanat || manurvai rājakanyāyāṃ naṅgalāyāṃ sa cākṣuṣaḥ
3.41-2
janayāmāsa tanayāndaśa śūrānakalmaṣān || ūruḥ pūruḥ śa
tadyumnastapasvī satyavāgghaviḥ
3.42-2
agniṣṭudatirātraśca sudyumnaścāparājitaḥ || abhimanyustu daśamo naṅgalāyāmajāyata
3.43-2
ūrorajanayatputrā
nṣaḍāgneyī tu suprabhān || agniṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratumaṅgirasaṃ gayam
3.44-2
pitṛkanyā sunīthā tu venamaṅgādajījanat || venamanvāyinaṃ viprā mamanthu
statkarādabhūt || pṛthurnāma mahātejāḥ sa putrau dvāvajījanat
3.45-2
antarddhānastu mārīcaṃ śikhaṇḍinyāmajījanat || havirddhānātṣaḍāgneyī dhiṣaṇājana
yatsutān||prācīnavarhiṣaṃ sāṅgaṃ yamaṃ śuklaṃ balaṃ śubham
3.46-2
prācīnavarhirbhagavānmahānāsītprajāpatiḥ || havirddhānāḥ prajāstena bahavaḥ sampravarttitāḥ
3.47-2
savarṇāyantu sāmudryāṃ daśādhatta sutānprabhuḥ || sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ
3.48
tattaporakṣitā vṛkṣā babhuloṃke samantataḥ || devādeśācca
tānagniradahadbhāvindanandana
3.49
somakanyā'bhavatpatnī mārīṣā nāma viśrutā || tebhyastu dakṣamekaṃ sā putramagryamajījanat
3.50
dakṣādanantaraṃ
vṛkṣānauṣadhāni ca sarvvaśaḥ || ajījanatsomakanyā nadīṃ candravatīṃ tathā
3.51
somāṃśasya ca tasyāpi dakṣasyāśītikoṭayaḥ || tāsāṃ tu vistaraṃ
vakṣye loke yaḥ supratiṣṭhitaḥ
3.52
dvipadaścābhavankecitkecidvahupadā narāḥ valīmukhāḥ śaṅkukarṇāḥ karṇaprāvaraṇāstathā
3.53
aśvaśṛṅga
mukhāḥ kecitkecitsiṃhānānāstathā || śvasṛkaramukhāḥ kecitkecidbahumukhāstathā
3.54
janayāmāsa dharmātmā mlecchānsarvvānanekaṃśaḥ || sa sṛṣṭvā
manasā dakṣaḥ striyaḥ paścādajījanat
3.55
dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa || saptaviṃśati somāya dadau nakṣatrasaṃjñitāḥ || devāsuramanuṣyādi tā
bhyaḥ sarvvamabhūjjagat
3.55.p1
iti śrīmātsye mahāpurāṇe ādisarge caturtho'dhyāyaḥ
Linked texts (7)
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vallālacarita — Ānandabhaṭṭa 1510, Sanskrit
- Śivapurāṇa (complete text) — Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- Kedārakhaṇḍa — Sanskrit