Matsya 46
Matsya 46
- Language
- Sanskrit
Contents
- 46.263 — 1 part
46.1
sūta uvāca || || atha devo mahādevaḥ pūrvvaṃ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ || vihārārthaṃ sa deveśo mānuṣe
ṣviha jāyate
46.2
devakyāṃ vasudevasya tapasā puṣkarekṣaṇaḥ || caturvbāhustadā jāto divyarūpo jvalañchriyā
46.3
śrīvatsalakṣaṇaṃ devaṃ dṛṣṭvā divyai
śca lakṣaṇaiḥ || uvāca vasudevastaṃ rūpaṃ saṃhara vai prabho
46.4
bhīto'haṃ deva kaṃsasya tatastvetadbravīmi te || mama putrā hatāstena jyeṣṭhāste bhīmavikramāḥ
46.5
vasudevavacaḥ śrutvā rūpaṃ saṃharate'cyutaḥ || anujñāpya tataḥ śauriṃ nandagopagṛhe'nayat
46.6
dattvainaṃ nandagopasya rakṣyatāmiti cābravīt || ata
stu sarvvakalyāṇaṃ yādavānāṃ bhaviṣyati || ayantu garbho devakyāṃ jātaḥ kaṃsaṃ haniṣyati
46.7
ṛṣaya ūcuḥ || || ka eṣa vasudevastu devakī ca
yaśasvinī || nandagopaśca kastveṣa yaśodā ca mahāvratā
46.8
yo viṣṇuṃ janayāmāsa yaśca tātetyabhāṣata || yā garbhaṃ janayāmāsa yā cainaṃ tvabhyavarddhayat
46.9
sūta uvāca || || puruṣaḥ kaśyapastvvāsīdaditistu priyā smṛtā || brahmaṇaḥ kaśyapastvaṃśaḥ pṛthivyāstvaditistathā
46.10
atha
kāmānmahābāhurdevakyāḥ samapūrayat || ye tayā kāṅkṣitā nityamajātasya mahātmanaḥ
46.11
so'vatīrṇī mahīṃ devaḥ praviṣṭo mānuṣīṃ tanum || mohaya
nsarvvabhūtāni yogātmā yogamāyayā
46.12
naṣṭe dharmme tathā jajñe viṣṇurvṛṣṇikule prabhuḥ || karttuṃ dharmmasya saṃsthānamasurāṇāṃ praṇāśanam
46.13
rukmiṇī satyabhāmā ca satyā nāgnajitī tathā || subhāmā ca tathā śaibyā gāndhārī lakṣmaṇā tathā
46.14
mitravindā ca kālindī devī jāmbavatī
tathā || suśīlā ca tathā mādrī kauśalyā vijayā tathā || evamādīni devīnāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa
46.15
rukmiṇī janayāmāsa putrānraṇaviśāradān
cārudeṣṇaṃ raṇe śūraṃ pradyumnañca mahābalam
46.16
sucāruṃ bhadracāruñca sudeṣṇaṃ bhadrameva ca || paraśuñcāruguptañca cārubhadraṃ sucārukam || cāruhāsaṃ kani
ñcaiva kanyāṃ cārumatīṃ tathā
46.17
jajñire satyabhāmāyāṃ bhānuścamaratekṣaṇaḥ || rohito dīptimāṃścaiva tāmraścakro jalandhamaḥ
46.18
catasro jajñire
teṣāṃ svasārastu yavīyasīḥ || jāmbavatyāḥ suto jajñe sāmbaḥ samitiśobhanaḥ
46.19
mitravānmitravindaśca mitravindā varāṅganāḥ || mitrabāhuḥ
sunīthaśca nāgnajityāḥ prajā hi sā
46.20
evamādīni putrāṇāṃ sahasrāṇi nibodhata || śataṃ śatasahasrāṇāṃ putrāṇāṃ tasya dhīmataḥ
46.21
aśī
tiśca sahasrāṇi vāsudevasutāstathā || lakṣamekaṃ tathā proktaṃ putrāṇāñca dvijottamāḥ
46.22
upāsaraṅgarūya tu sutau vajraḥ saṃkṣita eva ca || bhūrindrase
no bhūriśca gaveṣaṇasutāvubhau
46.23
pradyumnasya tu dāyādo vaidarbhyyāṃ buddhisattamaḥ || aniruddho raṇe'ruddho jajñe'sya mṛgaketanaḥ
46.24
kāśyā su
pārśvatanayā sāmbāllebhe tarasvinaḥ || satyaprakṛtayo devāḥ pañca vīrāḥ prakīrttitāḥ
46.25
tisraḥ koṭyaḥ pravīrāṇāṃ yādavānāṃ mahātmanām || ṣaṣṭiḥ
śatasahasrāṇi vīryyavanto mahābalāḥ
46.26
devāṃśāḥ sarvva eveha hyutpannāste mahaujasaḥ || devāsure hatā ye ca tvasurā ye mahābalāḥ
46.27
iho
tpannā manuṣyeṣu bādhante sarvvamānavān || teṣāmutsādanārthāya utpanno yādave kule
46.28
kulānāṃ śatamekañca yādavānāṃ mahātmanām || sarvva
metatkulaṃ yāvadvarttate vaiṣṇave kule
46.29
viṣṇusteṣāṃ praṇetā ca prabhutve ca vyavasthitaḥ || nideśasthāyinastasya kathyante sarvvayādavāḥ
46.30
ṛṣaya ūcuḥ || saptarṣayaḥ kuberaśca yakṣo maṇicarastathā || śālakināradaścaiva siddho dhanvantaristathā
46.31
ādidevastathā viṣṇurebhistu saha
daivataḥ || kimarthaṃ saṅghaśo bhūtāḥ smṛtāḥ sambhūtayaḥ kati
46.32
bhaviṣyā kati caivānye prādurbhāvā mahātmanaḥ || brahmakṣetreṣu śānteṣu kimarthamiha
jāyate
46.33
yadarthamiha sambhūto viṣṇurvṛṣṇyandhakottamaḥ || punaḥ punarmanuṣyeṣu tannaḥ prabrūhi pṛcchatām
46.34
sūta uvāca || || tyaktvā
divyāṃ tanuṃ viṣṇurmānuṣeṣviha jāyate || yuge tvatha parāvṛtte kāle praśithile prabhuḥ
46.35
devāsuravimarddeṣu jāyate harirīśvaraḥ || hiraṇyakaśipau daitye
trailokyaṃ prākpraśāsati
46.36
balinādhiṣṭhite caiva purā lokatraye kramāt || sakhyamāsītparamakaṃ devānāmasuraiḥ saha
46.37
yugākhyāsurasampūrṇaṃ
hyāsīddatyākulaṃ jagat || nideśasthāyinaścāpi tayordevāsurāḥ samam
46.38
mṛdho balivimardāya sampravṛddhaḥ sudāruṇaḥ || devānāmasurāṇāñca ghoraḥ
kṣayakaro mahān
46.39
kartuṃ dharmmavyavasthānaṃ jāyate mānuṣeṣviha || bhṛgoḥ śāpanimittantu devāsurakṛte tadā
46.40
munaya ūcuḥ
kathaṃ devāsurakṛte vyāpāraṃ prāptavānsvataḥ || devāsuraṃ yathā vṛttaṃ tannaḥ prabrūhi pṛcchatām
46.41
sūta uvāca || || teṣāṃ dāyanimittaṃ te saṃgrāmā
stu sudāruṇāḥ || varāhādyā daśa dvau ca ṣaṇḍāmarkāntare smṛtāḥ
46.42
nāmatastu samāsena śṛṇuteṣāṃ vivakṣataḥ || prathamo nārasiṃhastu dvitīyaścāpi
vāmanaḥ
46.43
tṛtīyastu varāhaśca caturtho'mṛtamanthanaḥ || saṃgrāmaḥ pañcamaścaiva sañjātastārakaṃāmayaḥ
46.44
ṣaṣṭho hyāḍībaṃkākhyastu saptamaścaipurasta
thā || andhakārakhyo'ṣṭamasteṣāṃ navamo vṛtraghātakaḥ
46.45
dhātraśca daśamaścaiva tato hālāhalaḥ smṛtaḥ || prathito dvādaśasteṣāṃ ghoraḥ kolāhalastathā
46.46
hiraṇyakaśipurdaityo nārasiṃhena pātitaḥ || vāmanena balirbaddhastrailokyākramaṇe purā
46.47
hiraṇyākṣo hato dvandve pratighāte tu daivataiḥ || daṃṣṭra
yā tu varāheṇa samudrastu dvidhā kṛtaḥ
46.48
prahlādo nirjito yuddhe indreṇāmṛtamanthane || virocanastu prāhādirnityamindravadhodyataḥ
46.49
indre
ṇaiva tu vikramya nihatastārakaṃāmaye || aśaknuvansa devānāṃ sarvvaṃ soḍhuṃ sadaivattam
46.50
nihatā dānavāḥ sarvve trailokye tryambakeṇa tu || asurāśca
piśācāśca dānavāścāndhakāhave
46.51
hatā devamanuṣye sve pitṛbhiścaiva sarvvaśaḥ || saṃpṛkto dānavairvṛtro ghoro hālāhale hataḥ
46.52
tadā viṣṇu
sahāyena mahendreṇa nivarttitaḥ || hato dhvaje mahendreṇa māyācchannastu yogavit || dhvajalakṣaṇamāviśya vipracittiḥ sahānujaḥ
46.53
daityāṃśca dānavāṃścai
va saṃyatānkila saṃyutān || jayankolāhale sarvvāndevaiḥ parivṛto vṛṣā
46.54
yajñasyāvabhṛthe haśyau ṣaṇḍāmarkau tu daivataiḥ || ete devāsure vṛttāḥ
saṃgrāmā dvādaśaiva tu
46.55
devāsurakṣayakarāḥ prajānāntu hitāya vai || hiraṇyakaśipū rājā varṣāṇāmarbudaṃ babhau
46.56
dvisaptati tathānyāni niyu
tānyadhikāni ca || aśītiśca sahasrāṇi trailokyaiśvaryyatāṃ gataḥ
46.57
paryyāyeṇa tu rājābhūdbalirvarṣāyutaṃ punaḥ || ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi niyutāni ca viṃ
śatiḥ
46.58
bale rājyādhikārastu yāvatkālaṃ babhūva ha || tāvatkālantu prahlādo nivṛtto hyasuraiḥ saha
46.59
indrāścayaste vijñeyā asurāṇāṃ mahau
jasaḥ || daityasaṃsthamidaṃ sarvvamāsīddaśayugaṃ punaḥ
46.60
trailokyamidamavyagraṃ mahendreṇānupālyate || asapatnamidaṃ sarvvamāsīddaśayugaṃ punaḥ
46.61
prahlādasya hate tasmiṃstrailokye kālaparyyayāt || paryyāyeṇa tu samprāpte trailokyaṃ pākaśāsane || tato'surānaparityajya śukro devānagacchata
46.62
yajñe devānatha gatāndittijāḥ kāvyamāhvayan || kiṃ tvaṃ no miṣatāṃ rājyaṃ tyaktvā yajñaṃ punargataḥ
46.63
sthātuṃ na śaknumo hyatra
praviśāmo rasātalam || evamukto'bravīddaityānviṣaṇṇānsāntvayannirā
46.64
mā bhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena vo'surāḥ || mantrāṃ
ścaivauṣadhīṃścaiva rasāṃ vasu ca yatparam
46.65
kṛtsnāni mayi tiṣṭhanti pādasteṣāṃ sureṣu vai || tatsarvvaṃ vaḥ pradāsyāmi yuṣmadarthe dhṛtā mayā
46.66
tato devāstu tāndṛṣṭvā vṛtānkāvyena dhīmatā || saṃmantrayanti devā vai saṃvijñāstu jighṛkṣayā
46.67
kāvyo hyeṣa idaṃ sarvvaṃ vyāvartayati no
balāt || sādhu gacchāmahe tūrṇaṃ yāvannādhyāpayiṣyati
46.68
prasahya hatvā śiṣṭāṃstu pātāla prapayāmahe || tato devāstu saṃrabdhā dānavānupasṛtya ha
46.69
tataste badhyamānāstu kāvyamevābhidudruvuḥ || tataḥ kāvyastu tāndṛṣṭvā tūrṇaṃ devairabhidrutān
46.70
rakṣāṃ kāvyena saṃhṛtya devāste'pyasurā̍rditāḥ
kāvyaṃ dṛṣṭvā sthitaṃ devā niḥśaṅkamasurājahuḥ
46.71
tataḥ kāvyo'nucintyātha brāhmaṇo vacanaṃ hitam || tānuvāca tataḥ kāvyaḥ pūrvaṃ vṛttamanusmaran
46.72
trailokyaṃ vo hṛtaṃ sarvvaṃ vāmanena tribhiḥ kramaiḥ || balirbaddho hato jambho nihataśca virocanaḥ
46.73
mahāsurā dvādaśasu saṃgrāmeṣu surairhatāḥ
taistairupāyairbhūyiṣṭhaṃ nihatā vaḥ pradhānataḥ
46.74
kiñcicchiṣṭāstu yūyaṃ vai yuddhaṃ māstviti me matam || nītayo vo'bhidhāsyāmi tiṣṭhadhvaṃ kālaparyya
yāt
46.75
yāsyāmyahaṃ mahādevaṃ mantrārthe vijayāvaham || apratīpāṃstato mantrāndevātprāpya maheśvarāt || yudhyāmahe punardevāṃstataḥ prāpsyatha vai jayam
46.76
tataste kṛtasaṃvādā devānūcustadāsuraḥ||nyastaśastrā vayaṃ sarvve niḥsannāhā rathairvinā
46.77
vayaṃ tapaścariṣyāmaḥ saṃvṛtā valkalairvane
prahlādasya vacaḥ śrutvā satyābhivyāhṛtantu tat
46.78
tato devā nyavarttanta vijvarā muditāśca te || nyastaśastreṣu daityeṣu vinivṛttāstadā surāḥ
46.79
tatastānabravītkāvyaḥ kañcitkālamupāsyatha || nirutsiktāstapoyuktāḥ kālaṃ kāryyārthasādhakam
46.80
piturmemāśramasthā vai māṃ pratīkṣatha dānavāḥ
tatsaṃdiśyāsurānkāvyo mahādevaṃ prapadyata
46.81
śukra uvāca || || mantrānicchāmyahaṃ deva ye na santi bṛhaspatau || parābhavāya devānāmasuraṇāṃ
jayāya ca
46.82
evamukto'bravīddevo vrataṃ tvaṃ cara bhārgava || pūrṇaṃ varṣasahasrantu kaṇadhūmamavākśirāḥ || yadi pāsyasi bhadraṃ te tato mantrānavāpsya
si
46.83
tatheti samanujñāpya śukrastu bhṛgunandanaḥ || pādau saṃspṛśya devasya bāḍhamityabravīdvacaḥ || vrataṃ carāmyahaṃ deva tvayādiṣṭo'dya vai prabho
46.84
tato'nusṛṣṭo devena kuṇḍadhāro'sya dhūmakṛt || tadā tasmingate śukre hyasurāṇāṃ hitāya vai || mantrārthaṃ tatra vasati brahmacaryye maheśvare
46.85
tadbu
ddhā nītipūrvvantu rājye nyaste tadā suraiḥ || asmiṃśchindre tadāmarṣāddevāstānsamupādravan
46.86
daṃśitāḥ sāyudhāḥ sarvve bṛhaspatipuraḥsarāḥ
46.87
dṛṣṭvā' suragaṇā devānpragṛhītāyudhānpunaḥ || utpetaḥ sahasā te vai santrastāstānvaco'bruvan
46.88
nyaste śastre'bhaye datte ācāryye vratamāsthite
dattvā bhavanto hyabhayaṃ samprāptā no jighāṃsayā
46.89
anācāryyā vayaṃ devāstyaktaśastrāstvavasthitāḥ || cīrakṛṣṇājinadharā niṣkriyā niṣparigra
hāḥ
46.90
raṇe vijetuṃ devāṃśca na śakṣyāmaḥ kathañcana || ayuddhena prapatsyāmaḥ śaraṇaṃ kāvyamātaram
46.91
yāpayāmaḥ kṛcchramidaṃ yāvadabhyeti no
guruḥ || nivṛtte ca tathā śukre yotsyāmo daṃśitāyudhāḥ
46.92
evamuktvāsurānyonyaṃ śaraṇaṃ kāvyamātaram || prāpadyanta tato bhītāstebhyo'dādabhayaṃ
ntu sā
46.93
na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ bhayaṃ tyajata dānavāḥ || matsaṃnidhau varttatāṃ vo na bhīrbhavitumarhati
46.94
tayā cāmyupapannāṃstāndṛṣṭvā
devāstato'surān || abhijagmuḥ prasahyaitānavicārryya balābalam
46.95
tatastānbādhyamānāṃstu devairdṛṣṭvā'surāṃstadā || devī kruddhā'bravīddevān
nindrānvaḥ karomyaham
46.96
sambhṛtya sarvvasambhārānindraṃ sābhyacarattadā || tastambha devī balavadyogayuktā tapodhanā
46.97
tatastaṃ
stambhitaṃ dṛṣṭvā indraṃ devāśca mūkavat || prādravanta tato bhītā indraṃ dṛṣṭvā vaśīkṛtam
46.98
gateṣu surasaṅgheṣu śakraṃ viṣṇurabhāṣata || māṃ tvaṃ pravi
śa bhadraṃ te nayiṣye tvāṃ surottama
46.99
evamuktastato viṣṇuṃ praviveśa purandaraḥ || viṣṇunā rakṣitaṃ dṛṣṭvā devī kruddhā vaco'bravīt
46.100
eṣā
tvāṃ viṣṇunā sārddhaṃ dahāmi maghavanbalāt || miṣatāṃ sarvvabhūtānāṃ dṛśyatāṃ me tapobalam
46.101
athābhibhūtau tau devāvindraviṣṇū babhūvatuḥ || kathaṃ mucyeva
sahitau viṣṇurindramabhāṣata
46.102
indro'bravījjahi hyenāṃ yāvannau na dahetprabho || viśeṣeṇābhibhūto'smi tvatto'haṃ jahi mā ciram
46.103
tataḥ samīkṣya viṣṇustāṃ strīvadhe kṛcchramāsthitaḥ || abhidhyāya tataścakramapaduddharaṇe tu tat
46.104
tatastu tvarayā yuktaḥ śīghrakārī bhayānrvitaḥ
jñātvā viṣṇustatastasyāḥ krūraṃ devyāścikīrṣitam || kruddhaḥ svamastramādāya śiraśchiccheda vai bhiyā
46.105
taṃ dṛṣṭvā strīvadhaṃ ghoraṃ cukrodha bhṛgurīśvaraḥ
tato'bhiśapto bhṛguṇā viṣṇurbhāryyāvadhe tadā
46.106
yasmātte jānato dharmamavadhyā strī niṣūditā || tasmāttvaṃ saptakṛtveha mānuṣeṣūpapatsyasi
46.107
tatastenābhiśāpena naṣṭe dharme punaḥpunaḥ || lokasya ca hitārthāya jāyate mānuṣeṣviha
46.108
anuvyāhṛtya viṣṇuṃ sa tadādāya śirastvaran
samānīya tataḥ kāyamasau gṛhedamabravīt
46.109
eṣā tvaṃ viṣṇunā devi hatā sañjīvayāmyaham || tatastāṃ yojya śirasā abhijīveti so'bravīt
46.110
yadi kṛtsno mayā dharmo jñāyate carito'pi vā || tena satyena jīvasva yadi satyaṃ vadāmyaham
46.111
tatastāṃ prokṣya śītābhiradbhirjī
veti so'bravīt || tato'bhivyāhṛte tasya devī sañjīvitā tadā
46.112
tatastāṃ sarvvabhūtāni dṛṣṭvā suptotthitāmiva || sādhu sādhviti cakruste vacatā
sarvvato diśam
46.113
evaṃ pratyāhṛtā tena devī sā bhṛguṇā tadā || miṣatāṃ devatānāṃ hi tadadbhutamivābhavat
46.114
asambhrāntena bhṛguṇā patnīṃ
sañjīvitāṃ punaḥ || dṛṣṭvā cendro nālabhata śarma kāvyabhayātpunaḥ || prajāgare tataścendro jayantīmidamabravīt
46.115
sañcintya matimānvākyaṃ
svāṃ kanyāṃ pākaśāsanaḥ || eṣa kāvyo hyamitrāya vrataṃ carati dāruṇam || tenāhaṃ vyākulaḥ putrikṛto matimatā bhṛśam
46.116
gaccha saṃsādhayasvainaṃ
śramāpanayanaiḥ śubhaiḥ || taistairmano'nukūlaiśca hyupacārairatandritā
46.117
kāvyamārādhayasvainaṃ yathā tuṣyeta sa dvijaḥ || gaccha tvaṃ tasya dattāsi prayatnaṃ
kuru matkṛte
46.118
evamuktā jayantī sā vecaḥ saṃgṛhya vai pituḥ || agacchadyatra ghoraṃ sa tapa ārabhya tiṣṭhati
46.119
taṃ dṛṣṭvā tu pibantaṃ sā
kaṇadhūmamavāṅmukham || yakṣeṇa pātyamānañca kuṇḍadhāreṇa pātitam
46.120
dṛṣṭvā ca taṃ pātyamānaṃ devī kāvyamavasthitam || svarūpadhyānaśāmyaṃ taṃ
durbalaṃ dhūtimāsthitam || pitrā yathoktaṃ vākyaṃ sā kāvye kṛtavatī tadā
46.121
gīrbhirśvānukūlābhiḥ stuvatī valgubhāṣiṇī || gātrasaṃvāhanaiḥ kāle
sevamānā tvacaḥ sukhaiḥ || vratacaryyānukūlābhiruvāsa bahulāḥ samāḥ
46.122
pūrṇe dhūmavrate tasminghore varṣasahasrake || vareṇa cchandayāmāsa kāvyaṃ
prīto bhavastadā
46.123
mahādeva uvāca || || etaddvrataṃ tvayaikena cīrṇaṃ nānyena kenacit || tasmāddvai tapasā buddhyā śrutena ca balena ca
46.124
tejasā ca surānsarvvāṃstvameko'bhibhaviṣyasi || yaccābhilaṣitaṃ brahmanvidyate bhṛgunandana
46.125
prapatsyase tu tatsarvvaṃ nānuvācyantu kasyacit
sarvvābhibhāvī tena tvaṃ bhaviṣyasi dvijottama
46.126
etāndattvā varāṃstasmai bhārgavāya bhavaḥ punaḥ || prajeśatvaṃ dhaneśatvamavadhyatvañca vai
dadau
46.127
etānlabdhvā varānkāvyaḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ || harṣātprādurvvabhau tasya divyastotraṃ maheśvare || tathā tiryyaksthitaścaiva tuṣṭuve nīlago
hitam
46.128
śukra uvāca || || namo'stu śitikaṇṭhāya kaniṣṭhāya suvarcase || lelihānāya kāvyāya vatsarādhāndhasaḥ pate
46.129
kaparddine karālāya haryyakṣaṇe varadāya ca || saṃstutāya sutīrthāya devadevāya raṃhase
46.130
uṣṇīṣiṇe suvakrāya bahurūpāya vedhase || vasuretaya rudrāya
tapase citravāsase
46.131
hrasvāya muktakeśāya senānye rohitāya ca || kavaye rājavṛkṣāya takṣakakrīḍanāya ca
46.132
sahasraśirase caiva sahasrā
kṣāya mīḍhuṣe || varāya bhavyarūpāya śvetāya puruṣāya ca
46.133
giriśāya namo'rkāya baline ajryapāya ca || sutṛptāya suvastrāya dhanvine bhārgavāya
ca
46.134
niṣaṅgiṇe ca tārāya svakṣāya kṣapaṇāya ca || tāmrāya caiva bhīmāya ugrāya ca śivāya ca
46.135
mahādevāya śarvvāya viśvarūpaśikhāya
ca || hiraṇyāya variṣṭhāya jyeṣṭhāya madhyamāya ca
46.136
vāstoṣpate pinākāya muktaye kevalāya ca || mṛgavyādhāya dakṣāya sthāṇave bhāṣaṇāya ca
46.137
bahunetrāya dhuryyāya trinetrāyeśvarāya ca || kapāline ca vīrāya mṛtyave tryaṃbakāya ca
46.138
babhrave ca piśaṅgāya piṅgalāyāruṇāya ca || pinākine
ceṣumate citrāya rohitāya ca
46.139
dundubhyāyaikapādāya ajāya buddhidāya ca || āraṇyāya gṛhasthāya yataye brahmacāriṇe
46.140
sāṃkhyāya caiva yogāya
vyāpine dīkṣitāya ca || anāhatāya śarvvāya bhavyeśāya yamāya ca
46.141
rodhase cekitānāya brahmiṣṭhāya maharṣaye || catuṣpadāya medhyāya rakṣiṇe śīghragāya
ca
46.142
śikhaṇḍine karālāya daṃṣṭriṇe viśvavedhase || bhāsvarāya pratītāya sudīptāya sumedhase
46.143
krūrāyāvikṛtāyaiva bhīṣaṇāya śivāya ca || saumyāya caiva
muruyāya dhārmrikāya śubhāya ca
46.144
avadhyāyāmṛtāyaiva nityāya śāśvatāya ca || vyāpṛtāya viśiṣṭāya bharatāya ca sākṣiṇe
46.145
kṣemāya sahamānāya
satyāya cāmṛtāya ca|| kartre paraśave caiva śūline divyacakṣuṣe
46.147
somapāyājyapāyaiva dhūmapāyoṣmapāya ca || śucaye paridhānāya sadyojātāya mṛtyave 146
piśitāśāya sarvvāya meghāya vidyutāya ca || vyāvṛttāya variṣṭhāya bharitāya tarakṣave
46.148
tripuraghnāya tīrthāṃyāvakrāya romaśāya ca || tigmā
yudhāya vyāruyāya susiddhāya pulastaye
46.149
rocamānāya caṇḍāya sphītāya ṛṣabhāya ca || vratine yuñjamānāya śucaye corddharetase
46.150
asuraghnāya svāghnāya mṛtyughne yajñiyāya ca || kṛśānave pracetāya vahnaye nirmamalāya ca
46.151
rakṣoghnāya paśughnāyāvighnāya śvasitāya ca || viśrā
ntāya mahāntāya atyantaṃ durgamāya ca
46.152
kṛṣṇāya ca jayantāya lokānāmīśvarāya ca || anāśritāya vedhyāya samatvādhiṣṭhitāya ca
46.153
hiraṇyavāhave caiva vyāptāya ca mahāya ca || sukarmaṇe prasahmāya ceśānāya sucakṣuṣe
46.154
kṣipreṣave sadaśvāya śivāya mokṣadāya ca || kapilāya
piṅgaṅgāya mahādevāya dhīmate
46.155
mahākāyāya dīptāya rodanāya sahāya ca || dṛḍhadhanvine kavacine rathine ca varūthine
46.156
bhṛgu
nāthāya śukrāya gahvariṣṭhāya vedhase || amoghāya praśāntāya sumedhāya vṛṣāya ca
46.157
namo'stu tubhyaṃ bhagavanviśvāya kṛttivāsase || paśūnāṃ
pataye tubhyaṃ bhūtānāṃ pataye namaḥ
46.158
praṇave ṛgyajuḥ sāmne svāhāya ca svadhāya ca || vaṣaṭkārātmane caiva tubhyaṃ mantrātmane namaḥ
46.159
tvaṣṭre dhātre tathā kartre cakṣuḥśrotramayāya ca || bhūtabhavyabhaveśāya tubhyaṃ karmmātmane namaḥ
46.160
vasave caiva sādhyāya rudrādityasurāya ca
viṣāya mārutāyaiva tubhyaṃ devātmane namaḥ
46.161
agnīṣomavidhijñāya paśumantrauṣadhāya ca || svayambhuve hyajāyaiva apūrvvaprathamāya ca || prajānāṃ pa
taye caiva tubhyaṃ brahmātmane namaḥ
46.162
ātmeśāyātmavaśyāya sarvvaśātiśayāya ca || sarvvabhūtāṅgabhūtāya tubhyaṃ bhūtātmane namaḥ
46.163
nirgu
ṇāya guṇajñāya vyākṛtāyāmṛtāya ca || nirupārakhyāya mitrāya tubhyaṃ sāṃkhyātmane namaḥ
46.164
pṛthivyai cāntarikṣāya divyāya ca mahāya ca
janastapāya satyāya tubhyaṃ lokātmane namaḥ
46.165
avyaktāya ca mahate bhūtāderindriyāya ca || ātmajñāya viśeṣātha tubhyaṃ sarvvātmane namaḥ
46.166
nityāya cātmaliṅgāya sūkṣmāyaivetarāya ca || buddhāya vibhave caiva tubhyaṃ mokṣātmane namaḥ
46.167
namaste triṣu lokeṣu namaste parata
striṣu || satyāṃteṣu mahāyeṣu caturṣu ca namo'stu te
46.168
namaḥ stotre mayā hyasmin yadi na vyāhṛtaṃ bhavet || madbhakta iti brahmaṇya tatsarvvaṃ
kṣantumarhasi
46.169
sūta uvāca || || evamābhāṣya deveśamīśvaraṃ nīlalohitam || prahvo'bhipraṇatastasmai prāñjalirvvāgyato'bhavat
46.170
kāvyasya gātraṃ saṃspṛśya hastena prītimānbhavaḥ || nikāmaṃ darśanaṃ dattvā tatraivāntaradhīyata
46.171
tataḥ so'ntarhite tasmindeveśe'nucarīṃ tadā
tiṣṭhantīṃ pārśvato dṛṣṭvā jayantīmidamabravīt
46.172
kasya tvaṃ subhage kā vā duḥkhite mayi duḥkhitā || mahatā tapasā yuktā kimarthaṃ māṃ niṣevase
46.173
anayā saṃstuto bhaktyā praśrayeṇa damena ca || snehena caiva suśroṇi prīto'smi varavarṇini
46.174
kimicchasi varārohe kaste kāmaḥ sa
mṛddhyatām || tatte sampādayāmyadya yadyapi syātsuduṣkaraḥ
46.175
evamuktā'bravīdenaṃ tapasā jñātumarhasi || cikīrṣitaṃ hi me brahmaṃstvaṃ hi vettha ya
thātatham
46.176
evamukto'bravīdenāṃ dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā || mayā saha tvaṃ suśroṇi daśa varṣāṇi bhāmini
46.177
devi cendīvaraśyāme varāheṃ vā
malocane || evaṃ vṛṇoṣi kāmaṃ tvaṃ matto vai valgubhāṣiṇi
46.178
evaṃ bhavatu gacchāmo gṛhānno mattakādhini || tataḥ svagṛhamāgatya jayantyāḥ pā
ṇimudvahan
46.179
tayā sahāvasaddevyā daśa varṣāṇi bhārgavaḥ || adṛśyaḥ sarvvabhūtānāṃ māyayā saṃvṛtaḥ prabhuḥ
46.180
kṛtārthamāgataṃ dṛṣṭvā kāvyaṃ sa
rvve diteḥ sutāḥ || abhijagmurgṛhaṃ tasya muditāste didṛkṣavaḥ
46.182
yadā gatā na paśyanti māyayā saṃvṛtaṃ gurum || lakṣaṇaṃ tasya tadbuddhvā pratijagmu
ryathāgatam ||181||bṛhaspatistu saṃruddhaṃ kāvyaṃ jñātvā vareṇa tu|| tuṣṭyarthaṃ daśa varṣāṇi jayantyā hitakāmyayā
46.183
buddhvā tadantaraṃ so'pi daityānāmindra
noditaḥ || kāvyasya rūpamāsthāya asurānsamupāhvayat
46.184
tatastānāgatānrdṛṣṭvā bṛhaspatiruvāca ha || svāgataṃ mama yājyānāṃ prāpto'haṃ vo hitāya ca
46.185
ahaṃ vo'dhyāpayiṣyāmi vidyāḥ prāptāstu yā mayā || tataste hṛṣṭamanaso vidyārthamupapedire
46.186
pūrṇe kāvyastadā tasminsamaye daśavārṣike
samayānte devayānī tadotpannā iti śrutiḥ || buddhiṃ cakre tataḥ so'tha yājyānāṃ pratyavekṣaṇe
46.187
devi gacchāmyahaṃ draṣṭuṃ mama yājyāñchucismite
vibhrāntavīkṣite sādhvi vivarṇāyatalocane
46.188
evamuktā'bravīdenaṃ bhaja bhaktānmahāvrata || eṣa dharmmaḥ satāṃ brahmanna dharmaṃ lopayāmi te
46.189
tato gatvā'surānrdṛṣṭvā devācāryyeṇa dhīmatā || vañcitānkāvyarūpeṇa tataḥ kāvyo'bravīttu tān
46.190
kāvyaṃ māṃ vo vijānīdhvaṃ toṣito giriśo
vibhuḥ || vañcitā bata yūyaṃ vai sarvve śṛṇuta dānavāḥ
46.193
śrutvā tathā bruvāṇaṃ taṃ saṃbhrāntāste tadā'bhavan || prekṣantarastāvubhau tatra sthitāsīnau suvi
smitāḥ||191||sampammūḍhāstataḥ sarvve na prābudhyanta kiñcana || abravītsampramūḍheṣu kāvyastānasurāṃstadā || 192||ācāryyo vo hyahaṃ kāvyo devācāryyo'
yamaṅgirāḥ || anugacchata māṃ daityāstyajatainaṃ bṛhaspatim
46.195
ityuktā hyasurāstena tāvubhau samavekṣya ca || yadāsurrā viśeṣantu na jānantyubhayosta
yoḥ||194||bṛhaspatiruvācainānasaṃbhrāntaratapodhanaḥ || kāvyo vo'haṃ gururdetyā madrūpo'yaṃ bṛhaspatiḥ
46.196
saṃmohayati rūpeṇa māmakenaiṣa vo'surāḥ
śrutvā tasya tataste vai sametya tu tato'bruvan
46.197
ayaṃ no daśavarṣāṇi satataṃ śāsti vai prabhuḥ || eṣa vai gururasmākamantare sphurayandvijaḥ
46.198
tataste dānavāḥ sarvve praṇipatyābhinandya ca || vacanaṃ jagṛhustasya cirābhyāsena mohitāḥ
46.199
ūcustamasurāḥ sarvve krodhasaṃraktalocanāḥ
ayaṃ gururhito'smākaṃ gaccha tvaṃ nāsi no guruḥ
46.200
bhārgavo vāṅgirā vāpi bhagavāneṣa no guruḥ||sthitā vayaṃ nideśe'sya sādhu tvaṃ gaccha mā ciram
46.201
evamuktvā'surāḥ sarvve prāpadyanta bṛhaspatim || yadā na pratyapadyanta kāvyenoktaṃ mahadvitam
46.202
cukopa bhārgavasteṣāmavalepena tena tu
bodhitā hi mayā yasmānna māṃ bhajatha dānavāḥ
46.203
tasmātpranaṣṭasaṃjñā vai parābhavamavāpsyatha || iti vyāhṛtya tānkāvyo jagāmātha yathāgatam
46.204
jñātāṃstānasurānjñātvā kāvyena sa bṛhaspatiḥ || kṛtārthaḥ sa tadā hṛṣṭaḥ svarūpaṃ pratyapadyata
46.205
buddhyā'surānhatānjñātvā kṛtā
rtho'ntaradhīyata || tataḥ pranaṣṭe tasmiṃstu vibhrāntā dānavābhavan
First 200 of 257 passages. Read on
Linked texts (5)
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brāhmī Saṃhitā — Sanskrit
- Kūrmapurāṇa (Ananta Gokhale) — Ananta Gokhale, Sanskrit