Pramāṇa · Search · About · API

Angavidya 2

Aṅgavidyā 2

Language
Sanskrit

2.1

nagajāṅgasamudbhūtaṃ gajānanamaharniśam
siddhibuddhipradaṃ devaṃ vande vighnaharaṃ param

2.2

sarvaśāstrārthatattvajñāṃ vīṇāpāṇiṃ sarasvatīm
namāmi varadāṃ devīmajñānadhvāntaśāntaye

2.3

īśānaṃ sarvavidyānāmīśvaraṃ sarvaprāṇinām
viśveśaṃ kalaye svānta-nilaye'bhīṣṭadāyakam

2.1-2

prasūtikāle prabalā yadi syurnṛpālayogāḥ puruṣasya yasya
sadrājacihnāni pade tadīye bhavanti vā pāṇitale'malāni

2.2-2

anāmikā mūlagatā praśastā sā kīrtitā puṇyavidhānarekhā
madhyāṅguleryā maṇibandhamāptā, rājyāptaye sā ca kilordhvarekhā

2.3-2

virājamānaṃ yavalāñchanaṃ cedaṅguṣṭhamadhye puruṣasya yasya
bhaved yaśasvī nijavaṃśabhūṣo bhūṣāviśeṣaiḥ sahito vinītaḥ

2.3-3

puruṣo bhavati, svayaṃ bhūṣāviśeṣaiḥ-vastrālaṅkārādibhiḥ paripūrṇo vinītaśca bhavati

2.4

ced vāraṇo vā''tapavāraṇaṃ vā vesāriṇaḥ puṣkariṇī suṇirvā
vīṇā ca pāṇau caraṇe narāṇāṃ te syurnarāṇāmadhipā vareṇyāḥ

2.5

ādarśamālā-karavāla-śaila-halāśca yatpāṇitale milanti
syānmaṇḍalīko'vanipālako vā kule nṛpālaḥ kulatāratamyāt

2.6

ced yasya pāṇau caraṇe ca cakraṃ dhanurdharābjavyajanāsanāni
rathāśca dolāḥ kamalāvilāsāt tasyālaye syurgajavājiśālāḥ

2.7

stambhastu kumbhastu tarusturaṅgo gadā mṛdaṅgo'dhi-karapradeśe
daṇḍo'thavā'khaṇḍitarājyalakṣmyā syānmaṇḍitaḥ paṇḍitaśauṇḍako vā

2.8

suvṛttamaulistu viśālabhālaścākarṇanīlotpalapatranetraḥ
śrājānubāhuṃ puruṣaṃ tamāhurbhūmaṇḍalākhaṇḍalamāryavaryāḥ

2.9

narasya nāsā saralā ca yasya vakṣaḥsthalaṃ cāpi śilātalābham
nābhirgabhīrātimṛdū bhavetāmāraktavarṇau caraṇau sa bhūpaḥ

2.10

prasannamūrtiḥ samudāracetā vaṃśābhimānaḥ śubhavāgvilāsaḥ
anītibhīrurgurusādhunamraḥ, sāmrājyalakṣmīṃ labhate manuṣyaḥ

2.11

karatale yadi yasya tilo bhavedaviralo kila tasya dhanāgamaḥ
padatale ca tilena samanvite nṛpatirvāhanacihnasamanvitaḥ

2.12

etat phalaṃ rājakulodbhavānāṃ syānmānavānāṃ munayo vadanti
prakalpayedanyakulodbhavānāṃ nūnaṃ tadūnaṃ svakulānumānāt

2.13

cihnāni yāni pratipāditāni vyaktāni sampūrṇaphalapradāni
vāmetareṃ'ghrau ca kare narāṇāṃ dhanyāni vāme khalu kāminīnām

2.14

pañcadīrghaṃ caturhasvaṃ pañcasūkṣmaṃ ṣaḍunnatam
saptaraktaṃ trigambhīraṃ trivistīrṇaṃ praśasyate

2.16

nābhiḥ svaraḥ sattvamiti praśasyaṃ gambhīrametat tritayaṃ narāṇām
uro lalāṭo vadanaṃ narāṇāṃ, vistīrṇametat tritayaṃ praśastam

2.17

vakṣo'tha kukṣidvayanāsikāsyakukāṭakāśceti ṣaḍaṅgatāni
hasvāni catvāryatha liṅgapṛṣṭhe grīvā ca jaṅghe ca hitapradāni

2.18

netrāntapādakaratālvadharoṣṭhajihvā,
raktā nakhāśca khalu sapta sukhāvahāni
sūkṣmāṇi pañca daśanāṅguliparvakeśāḥ,
sākaṃ tvacā kararuhāśca na duḥkhitānām

2.18-2

śarīrasya tvak, tathā karuhāśca=nakhāśca--etāni pañca aṅgāni yasya sūkṣmāṇi bhavanti sa sukhī bhavati | duḥkhitānāṃ jātakānāṃ imāni aṅgāni sūkṣmāṇi na bhavanti

2.19

yavo'ṅguṣṭhodare yasya yaśasvī ca naro bhavet
anāmikāmūlajā syād rekhā yasya sa puṇyavān

2.20

uro viśālaṃ dhanavān hanuḥ śīrṣo'parājitaḥ
bahuputraḥ kaṭisthūlo viśālacaraṇo dhanī

2.21

cakṣuḥsnehe ca saubhāgyaṃ dantasnehe ca bhojanam
vapuḥsnehe ca saukhyaṃ syāt pādasnehe ca vāhanam

2.22

ulūkākṣāśca kākākṣā maṇḍūkākṣāśca ye narāḥ
alparomakapolāśca te sarve pāpabuddhayaḥ

2.23

visvarāḥ kākanādāśca karkarāḥ babhrunāsikāḥ
śirālā romaṇā hrasvottaroṣṭhāste ca pāpinaḥ

2.24

pitṛśīlottamā kanyā mātṛśīlo narastathā
samapuṣṭastulyarūpo vivāhaḥ sukhado bhavet

2.25

yayoreva samaṃ vittaṃ yayoreva samaṃ kulam
tayorvivāhaḥ sakhyaṃ ca na tu puṣṭa-vipuṣṭayoḥ || 24ka
śaṅkha-padma-yava-chatra-mālā-matsya-dhvajādayaḥ
pāde pāṇau bhavantyeva rājñāṃ tadacocitāṃ tathā

2.26

vyāsoktyā nārīṇāṃ viśeṣalakṣaṇāni
mārjāra-piṅgalā-nārī viṣakanyeti kīrtitā
suvarṇapiṅgalā nārī nātiduṣṭā pare jaguḥ

2.27

kṛṣṇajihvā ca lamboṣṭhī piṅgākṣī ghargharasvarā
tyājyā yasyāśca pādau ca kucāvoṣṭhau ca romaśau

2.28

viralāṅgulidantā ca kucagaṇḍavṛhatkacā
kṛṣṇatāluḥ parityājyā vyaṅgāṅgī pitṛmātṛtaḥ

2.29

kaniṣṭhānāmikā yasyā yadi madhyamikā tathā
bhūmiṃ na spṛśati sā strī vijñeyā vyabhicāriṇī

2.30

pāde pradeśinī yasyā aṃguṣṭhaṃ samatikramet
na sā bhartuṃgṛhe tiṣṭhet svecchandā kāmacāriṇī

2.31

udare śvaśuraṃ hanti lalāṭe hanti devaram
sphicau patiṃ lambamāne ghanaṃ kūrmodarī haret

2.32

pṛṣṭhāvartā patiṃ hanti nābhyāvartā pativratā
kaṭayāvartā tu svacchandā skandhāvartārthabhāginī

2.33

susvarā ca suveśā ca mṛdvaṅgī cārubhāṣiṇī
praśastā sugatiḥ kanyā yā ca dṛṅmanasoḥ priyā

2.34

maṇḍūkakukṣikā nārī nyagrodhaparimaṇḍalā
evaṃ janayate putraṃ sa tu rājā bhaviṣyati

2.35

madhyāṅgulīyā maṇibandhanotthā rekhā gatā pāṇitale'ṅganānām
ūrdhvaṃ gatā pāṇitale'thavā yā puṃso'thavā rājasukhāya sā syāt

2.36

kaniṣṭhikāmūlabhavā gatā yā pradeśinī madhyamakāntarālā
karoti rekhā paramāyuṣaḥ sā pramāṇahīnā'tha tadūnamāyuḥ

2.37

aṅguṣṭhamūle prasavasya rekhāḥ putrā bṛhatyaḥ pramadāśca tanvyaḥ
acchinnadīrghāśca cirāyuṣastāḥ svalpāyuṣaśchinnalaghupramāṇāḥ

2.38

kalatrakāntayoḥ sakhyaṃ jīvitākhyakaniṣṭhayoḥ
madhye vicintayed dakṣe vāmahaste narastriyoḥ

2.39

nirdhanānāṃ hastarekhā
arekhaṃ bahurekhaṃ vā yeṣāṃ pāṇitalaṃ nṛṇām
te syuralpāyuṣo niḥsvā duḥkhitā nātra saṃśayaḥ

2.40

kleśasampallavā rekhā kuryācchinnāyuṣaḥ kṣayam
maṇibandhonmukhā vṛddhiṃ vipado'guṣṭhasammukhā

2.41

śubhā rekhā
matsyaḥ karatale yasya sa naro bahukośavān
bhāgyarekhā sutīkṣṇāgrā śubhā chatrākṛtistathā

2.42

hastaracanāṃ dṛṣṭvā phalādeśavidhiḥ—
śliṣṭānyaṃgulimadhyāni dravyasañcayahetave
tāni cecchidrayuktāni tyāgaśīlākarāṇi ca

2.43

agrāhyanārīṇāṃ lakṣaṇāni
miladbhrūyugmakā kāṇā lamboṣṭhī śūrpakarṇikā
vakrāsyanāsikā cātimaunā tyājyāstibhāṣiṇī

2.44

yasyāḥ keśāṃśukasparśāt mlāyanti kusumasrajaḥ
snānāmbhasi vipadyante bahavaḥ kṣudrajantavaḥ

2.45

dhīyante matkuṇāstasyāstathā yūkāśca vāsasi
cauryañca bhakṣiṇī śaucahīnā tyājyā nitambinī

2.46

puruṣalakṣaṇam
tatra puruṣasyordhvamaṃgulamānamāha kātyāyanaḥ—
aṣṭaśataṃ ṣaṇṇavatiḥ parimāṇaṃ caturaśītiriti puṃsām
uttama-sama-hīnānāmaṅgulasaṃkhyā svamānena

2.47

svarasya lakṣaṇāni
karivṛṣarathaughabherīmṛdaṅgasiṃhābdaniḥsvanā bhūpāḥ
gardabhajarjararūkṣa svarāśca dhanasaukhyasantyaktāḥ

2.48

asvedanau mṛdutalau kamalodarābhau
śilaṣṭāṅgulī ruciratāmranakhaiḥ supārṣṇī
uṣṇau śirāvirahitau ca nigūḍhagulphau
kūrmonnatau ca caraṇau manujeśvarasya

2.49

tathā ca samudraḥ:—
pādaiḥ samāsaiḥ susnigdhaiḥ soṣṇaiḥ śilaṣṭaiḥ suśobhanaiḥ
unnataiḥ svedarahitaiḥ śirāhīnaiśca pārthivaḥ

2.50

tathā ca gargaḥ:—
padmaraktotpalanibhaistathā kṣatajasannibhaiḥ
nṛpāḥ pādatalairjñeyā ye cānye sukhabhāginaḥ

2.51

tatraivāśubhalakṣaṇāni
śūrpākāravirūkṣapāṇḍuranakhau vakrau śirāsaṃyutau,
saṃśuṣkau viralāṅgulī ca caraṇau dāridracaduḥkhapradau

2.52

tathā ca samudraḥ:śūrpākāraistathā bhagnairvakraiḥ śuṣkaiḥ śirāyutaiḥ
svedaiḥ pāṇḍurai rekhaiścaraṇairatiduḥkhinaḥ

2.53

mārgayotkaṭadau kaṣāyasadṛśau vaṃśasya vicchedadau,
brahmaghnau paripakvamṛddyutitalau pītāvagamyāratau

2.54

utkaṭāvadhvaniratau kaṣāyau kulanāśinau
brahmaghnau dagdhamṛdvarṇāvatipītāvagamyadau

2.54-2

jaṅghorujānūnāṃ lakṣaṇāni
praviralatanuromavṛttajaṅghā dviradakarapratibhairvarorubhiśca
upacitasamajānavaśca bhūpā dhanarahitāḥ śvaśṛgālatulyajaṃghāḥ

2.55

jaṅghayo romalakṣaṇam
romaikaikakūpake pārthivānāṃ
dve dve jñeye paṇḍitaśrotriyāṇām
jyādyeṃ niḥsvā mānavā duḥkhabhājaḥ
keśāścaivaṃ ninditāḥ pūjitāśca

2.55-2

romakūpeṣu bahavaḥ romāste mānavā nirdhanāḥ tathā duḥkhabhāginaśca bhavanti
anenaiva prakāreṇa śirasi kūpeṣu keśānāmapi phalaṃ jñeyam

2.56

ekaromo bhaved rājā dviromaśca mahāyaśāḥ
triromo bahuromaśca naro bhāgyavivarjitaḥ

2.57

nirmāṃsajānumriyate pravāse
saubhāgyamalpairvikaṭairdaridrāḥ
strīnijitāścaiva bhavanti nimnaiḥ
rājyaṃ samāṃsaiśca mahādvirāyuḥ

2.58

tathā ca samudraḥ:—
nirmāṃse jānunī yasya pravāse mriyate tu saḥ
alpairbhavati saubhāgyaṃ vikaṭaiśca daridratā

2.59

strījitaḥ syāttathā nimnairmāṃsayuktairnarādhipaḥ
atisthūlaiściraṃ kālaṃ jīvedraiśvaryasaṃyutaḥ

2.60

liṅgasya lakṣaṇāni
liṅge'lpe dhanavānapatyarahitaḥ sthūle'pi hīno dhanairmer̤he vāmanate sutārtharahito vakre'nyathā putravān
dāridryaṃ vinate tvadho'lpatanayo liṅge śirāsantateḥ,
sthūle granthiyute sukhī mṛdu karotyantaṃ pramehādibhiḥ

2.61

kośanigūḍhairbhūpā dīrghairbhagnaiśca vittaparihīnāḥ
ṛjuvṛttalaghuśirālaśiśnāśca bhavanti dhanavantaḥ

2.62

tathā ca samudraḥ—
dakṣiṇāvartaliṅgo yaḥ sa bhavet putravān naraḥ
vāmāvarte tathā kanyāḥ subahvaḥ sambhavanti ca

2.63

sthūlaiḥ sirālaiḥ kaṭhinairnarā dāridryabhājanāḥ
ṛjubhirvartulairliṅgaiḥ puruṣāḥ sukhabhāginaḥ

2.64

yasya pādopaviṣṭasya bhūmiṃ spṛśati mehanam
bhogavān sa tu vijñeyo naro dāridryabhājanaḥ

2.65

bhūmau pādopaviṣṭasya yasya spṛśati mehanam
bhogavān sa tu vijñeyastathā turagamehanaḥ

2.66

sthūlagranthiyute liṅge naro'tisukhabhāgbhavet
liṅgena mṛdunā martyo mriyate kṛcchrapīḍitaḥ

2.67

vṛṣaṇalakṣaṇam
jale mṛtyurekavṛṣaṇo viṣamaḥ strīcañcalaḥ
samaiḥ kṣitipaḥ hrasvāyuścodbaddhaiḥ pralambavṛṣaṇasya śatamāyuḥ

2.68

ekāṇḍo jalamṛtyuḥ syādviṣame strīṣu cañcalāḥ
samāṇḍo naranāthaśca saṃlagnairalpajīvanaḥ

2.69

pralambāṇḍapramāṇaṃ tu śataṃ jīvati mānavaḥ
maṇi-mūtra-lakṣaṇāni
raktairāḍhyā maṇibhirnirdravyāḥ pāṇḍuraiśca malinaiśca
sukhinaḥ saśabdamūtrā niḥsvā niḥśabdamūtradhārāśca

2.70

dvi-tri-caturdhārābhiḥ pradakṣiṇāvartavalitamūtrābhiḥ
pṛthivīpatayo jñeyā vikīrṇamūtrāśca dhanahīnāḥ

2.71

ekaṃva mūtradhārā valitā rūpapradhānasutadātrī
snigdhonnatasamamaṇayo dhana-vanitā-ratnabhoktāraḥ

2.72

maṇibhiśca madhyanimnaiḥ kanyāpitaro bhavanti niḥsvāśca
bahupaśubhājo madhyonnateśca nātyulvaṇairdhaninaḥ

2.73

tathā ca—
ratnākṛtirmaṇiryasya same| madhye virājite
pārthivaḥ sa tu vijñeyaḥ samudravacanaṃ yathā

2.74

suvarṇarajataprakhyaiḥ maṇimuktāsamaprabhaiḥ
pravālasadṛśaiḥ snigdhairmaṇibhiḥ pārthivo bhavet

2.75

pāṇḍurairmalinaiḥ rūkṣaiḥ śyāvairalpaiśca nirdhanaḥ
mūtradhārā pated dehād dakṣiṇāvalitā yadi

2.76

pārthivaḥ sa tu vijñeyaḥ samudravacanaṃ yathā

2.77

dvidhāraṃ ca patenmūtraṃ snigdhaṃ śabdavivarjitam
bhogavān sa tu vijñeyo gavāḍhyo nātra saṃśayaḥ

2.77-2

bahudhāre tathā rūkṣe saśabde puruṣādhamaḥ

2.78

ka
vasti-śukra-maithunanāṃ lakṣaṇāni
pariśuṣkavastiśīrṣairdhanarahitā durbhagāśca vijñeyāḥ
kusuma-samagandhaśukrā vijñātavyā mahīpālāḥ

2.79

madhugandhe bahuvittā matsyagandhe bahūnyapatyāni
tanuśukraḥ strījanako māṃsagandho mahābhogī

2.80

madirāgandhe yajvā kṣārasagandhe ca retasi daridraḥ
śīghraṃ maithunagāmī dīrghāyurato'nyathā'lpāyuḥ

2.81

vistīrṇamāṃsalā snigdhā vastiḥ puṃsāṃ praśasyate
nirmāṃsa-karkaśā rūkṣā duḥkha-dāridryadā smṛtā

2.82

gomāyusadṛśā yasya kharoṣṭramahiṣasya ca
sa bhaved duḥkhito nityaṃ dhanahīnaśca mānavaḥ

2.83

puṣpagandho bhaved rājā bahusvo madhugandhitaḥ
matsyagandhaḥ putravān syāt strīprajastanuretasaḥ

2.84

māṃsagandho mahābhogī yājñiko madirāsamaḥ
gandho yeṣāṃ kṣārasamaste niḥsvā manujāḥ smṛtāḥ

2.85

ciramaithunagāmī yaḥ sa hrasvāyurbhavennaraḥ ||84ka
sphig-lakṣaṇam
niḥsvo'tisthūlasphik samāṃsalasphik sukhānvito bhavati
vyāghrānto'dhyardhasphiṅ maṇḍūkavannarādhipatirbhavati

2.86

tathā ca samudraḥ:—
pratisthūlau sphicau yasya nirdhanaḥ sa bhavennaraḥ
samāṃsalasphik sukhito khaṇḍūkasphiḍ narādhipaḥ

2.87

adhyardhasphiṅ naro yastu vyāghrāntaḥ sa tu kīrtitaḥ

2.88

siṃhakaṭirmanujendraḥ kapikarabhakaṭirdhanaiḥ parityaktaḥ
samajaṭharo bhogayuto ghaṭa-piṭharanibhodaro niḥsvaḥ

2.89

tathā ca—
siṃhatulyā kaṭiryasya sa narendro na saṃśayaḥ
iva-śṛgāla-kharoṣṭraiśca tulyā yasya sa nirdhanaḥ

2.60-2

samodarā bhogayutā viṣamā nirdhanāḥ smṛtāḥ

2.61-2

pārśva-kukṣi-udaralakṣaṇāni
avikalapārśvā dhanino nimnairvakraiśca bhogasantyaktāḥ
samakukṣāśca bhogāḍhyā nimnaiśca bhogasantyaktāḥ

2.62-2

unnatakukṣāḥ kṣitipāḥ kuṭilāḥ syurmānavāḥ
viṣamakukṣāḥ sarbhodarā daridrā bhavanti bahuvāśinaśca

2.63-2

unnatakukṣāḥ narā| kṣitipāḥ=rājāno bhavanti | viṣamakukṣāḥ-asamānakukṣayuktāḥ narāḥ kuṭilā| syuḥ=bhaveyuḥ | sarpodarāḥ=sarpavat udarayuktā narāḥ
daridrāḥ=lakṣmīrahitāḥ, vahvāśinaśca=adhikabhojanakartāraśca bhavanti
tathā ca samudraḥ—
pārśvaiḥ samāṃsopacitairdhanino mānavāḥ smṛtāḥ
nimnairvakraiśca viṣamairnarā bhogavivarjitāḥ

2.64-2

nṛpāśconnatakukṣāḥ syurviṣamābhidurāśayāḥ
sarpodarā natā niḥsvāḥ smṛtā vahvāśinastathā

2.65-2

parimaṇḍalonnatābhirvistīrṇābhiśca nābhibhiḥ sukhinaḥ
svalpā tvadṛśyanimnā nābhiḥ kleśavahā bhavati

2.66-2

valimadhyagatā viṣamā śūlabādhaṃ karoti naiḥsvaṃ ca
śāṭhyaṃ vāmāvartā karoti medhāṃ pradakṣiṇataḥ

Linked texts (12)