Pramāṇa · Search · About · API

Avayavalakshanashastra 2

Avayavalakṣaṇaśāstra 2

Language
Sanskrit

2.1

iti mahattamaśrīnarasiṃhātmajadurlabharājaviracite tilakāparanāmni
narastrīlakṣaṇaśāstre śārīrikādhikāraḥ prathamaḥ

2.1-2

saṃhatisārānūkasnehonmānapramāṇamānāni
kṣetrāṇi prakṛtiratho miśrametadapi śārīram

2.2

yatra mithaḥ śliṣṭatvaṃ māṃsasnāyvasthisaṃdhibaṃdhānām
saṃhananaṃ saṃghātaḥ saṃhatiriti kathyate sadbhiḥ

2.3

yantrāriṣṭamivāṃgaṃ pratyaṃgaṃ dṛśyate dehe
saṃsthānena surūpaṃ saṃhatirbhavati sā maheccha

2.4

māṃsāsthisandhibaṃdho hyaśithilo hi lakṣyate yasya
sa ca saṃhativāndhanyo dīrghāyurjāyate niyatam

2.5

saṃhatirahito rūkṣaḥ piśitavihīnaḥ śirāyutaḥ śithilaḥ
sthūlāsthisanniveśo bhavati kkeśāvahaḥ sa pumān

2.6

tvagraktamāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇyanukrameṇa nṛṇām
sārāāḥ sapta bhaveyuḥ samāsatastatphalaṃ brūmaḥ

2.7

snigdhatvaco bodhanāḍhyāstanutvacaḥ kubuddhayo manujāḥ
subhagā mṛdutvacaḥ syuḥ prāguktatritvacaḥ sukhinaḥ

2.8

rasanoṣṭhadantapīṭhakarāṃghrigudatālulocanāntena
raktena raktasārā dhanatanayastrīsukhopetāḥ

2.9

sarvāṅgīṇena cito yathāpradeśaṃ ghanena māṃsena
uktaḥ sa māṃsasāro vidyādhanarūpaparikalitaḥ

2.10

nakhadantahṛṣṭisnigdho medaḥsāraḥ sukhānvitaḥ sutavān
sthūlāsthirasthisāraḥ kānto vidyāṃ gataḥ sabalaḥ

2.11

ghanaśukropacayayutaḥ saṃsthitiyoṃ mahābalaḥ snigdhaḥ
kathitaḥ sa majjasāro bahutanayaḥ straiṇasukhabhāgī

2.12

yo bhavati śukrasāro vidyāsaubhāgyarūpaparikalitaḥ
prāyeṇa sattvasāraḥ sarvotkarṣapradaḥ puruṣaḥ

2.13

athānūkam
pūrvabhave hyanavarataṃ sattvasvarūpagatibhirabhyastam
punariha yadanukriyate tadanūkaṃ kathyate sadbhiḥ

2.14

siṃhavyāghragarutmadbhṛṣabhānūkā bhavanti ye manujāḥ
apratihatapratāpā jitarathāste narādhīśāḥ

2.15

vānaramahiṣakroḍacchagalānūkāḥ sukhārttasusahitāḥ
rāsabhakarabhānūkā dhanahīnā duḥkhitāḥ prāyaḥ

2.16

atha snehaḥ
cittaprasattijananaṃ prīṇanamiti kathyate dhruvaṃ snehaḥ
tanmūlamiha jñeyaṃ sukhasaubhāgyādikaṃ sarvam

2.17

rasanāyāṃ daśaneṣu tvaci locanayornakheṣu keśeṣu
puṇyavatāṃ prāyeṇa snehoyaṃ ṣaḍvidho jñeyaḥ

2.18

priyabhāṣitvaṃ rasanāsnigdhatvaṃ subhojanaṃ radāḥ snigdhāḥ
atisaukhyaṃ tvak snigdhā niyataṃ bhajate bhujiṣyo'pi

2.19

janasnigdho nayanasnigdhaḥ samadhikadhanaṃ nakhasnigdhaḥ
keśasnigdho bahuvidhasugandhamālyaṃ naro labhate

2.20

maṃjiṣṭhādīnāmiva tulayā yattolanaṃ bhavati puṃsām
unmīyate'tra niyataṃ taducyate sadbhirunmānam

2.21

yo vyarddhabhāradehaḥ sa viśvambhareśvaro bhavati
bhārapuruṣaḥ punariha jagati sa koṭidhvajo bhavati

2.22

bhārārddhaṃ yasyāṅgaṃ sa sukhāḍhyo bhogabhājanavān
bhārārddhārddhatanuryaḥ sa durgaṃto duḥkhitaḥ prāyaḥ

2.23

kāṣṭheṣu maṇiṣu vajreṣvākaradhātuṣu tathānyavastuṣu ca
snigdhaṃ yattadgurū yadrūkṣaṃ ca laghu tadvadidam

2.24

atha pramāṇam
āpāṇitalaśirontaṃ yadiha vapurmīyate prakarṣeṇa
pravadanti tatpramāṇaṃ kepyāyāmaṃ punaḥ prāhuḥ

2.25

śatamaṣṭabhiḥ samadhikaṃ jyeṣṭhaḥ syānmadhyamopi ṣaṇṇavatiḥ
caturadhikāśītirathāṃgulānidairdhyātpumānadhamaḥ

2.26

dairghyā gulphopagatā caturaṃgulikā bhavedatho jaṃghā
dairghyaiṃ caturviṃśatiratho'ṅgulacatuṣṭayaṃ jānu

2.27

ūrū jaṃghātulyau bastiḥ syādvādaśāṃgulāyāmā
tarddhamitaṃ nābhiyutamudaraṃ ca kucasahitam

2.28

catvāri grīvā syāccibukakucāntamaṃgulāni mukham
dvādaśa puṃsāṃ bhavatītyāyāmoṣṭhādhikaṃ śatakam

2.29

etadapi mataṃ keṣāmaṣṭottaraśuttamasya bhavati śatam
madhyasyāṣṭavihīnaṃ tato daśaṃno jaghanyasya

2.30

:
idaṃ matamapyanyasyottamasuttame nare bhavati
madhye madhyaṃ hīne tadapi vihīnaṃ parijñeyam

2.31

uttamamadhyamahīnāḥ kālakṣetrānumānato ye syuḥ
nijaparvāṃgulisaṃkhyā niyataṃ teṣāṃ viboddhavyā

2.32

rāmo daśarathasūnurbalirapi viṃśatiśatāṃgulau caiva
pūrvaṃ mānādhikyādvāvapi punaretau duḥkhitau tahid

2.33

atha mānam
jalabhṛtakaṭāhamadhyāsīnasya caturdiśaṃ narasya bahiḥ
patati yadambudroṇaṃ parihāṇatvena tanmānam

2.34

mānopetaśarīrāścirāyuṣaḥ saṃpadānvitāḥ puruṣāḥ
tadhīnādhikyayutāḥ punarbhajante sadā duḥkham

2.35

yadi vā tiryagmānaṃ narasya padmāsanopaviṣṭasya
jānuyugalabāhyapakṣāṃtarāśritaṃ so'tra pariṇāhaḥ

2.36

āsanato bhālāntaṃ śarīramadhye tathopaviṣṭasya
yanmānaṃ syādūrdhvaṃ sacocchrayaḥ kathyate sadbhiḥ

2.36-2

kahiye ūrdhvamāna usīke nāmako paṃḍita ucchya kahatehaiṃ

2.37

yasyocchrayaḥ samaḥ syātpariṇāhenoditena bhāgyavaśāt
niyataṃ jagati prāyaḥ sa pumān puruṣottamo bhavati

2.38

aṃgopāṃgānāmiha vistārāyāmaparidhibhedena
mānaṃ yathānurūpaṃ saṃkṣepeṇa pravakṣyāmi

2.39

āpārṣṇijyeṣṭhāntaṃ talamatra caturdaśāṃgulāyāmam
vistāreṇa ṣaḍaṃgulamaṃguṣṭho dvyaṃgulāyāmaḥ

2.40

pañcāṃgulapariṇāhaḥ pādāntaṃ tannakhāṃgulaṃ dairghyāt
aṃguṣṭhasamā jyeṣṭhā madhyā tatpoḍaśāṃśonā

2.41

aṣṭāṃśonānāmra kaniṣṭhikā ṣaṣṭhabhāgapārīhīnā
sarvāsāmpyāsāṃ nakhāḥ svasvaparvatribhāgamitā

2.42

sañyaṃgulapariṇāhā prathamāṃgulavistṛtāṃgulī bhavati
aṣṭāṣṭabhāgahīnāḥ śeṣāḥ kramaśaḥ parijñeyāḥ

2.43

jaṃghātaḥ pariṇāho dhruvamaṣṭādhikadaśāṃgulāni syāt
viṃśatirekopagato jānurdvātriṃśadūrurapi

2.44

aṣṭādaśāṃgulamitā vistārā jāyate kaṭiḥ
puṃsāṃ nābherantaḥ paridhiḥ ṣaṭcatvāriṃśadaṃgulataḥ

2.45

puṃsāṃ dvādaśa kucayorabhyantaramaṃgulāni dairghyeṇa
urasi ca yugopaniṣṭhātṣaḍaṃgulo bhavati kakṣāṃtaḥ

2.46

viṃśatyuraḥsthalaṃ syādvistārādaṃgulāni caturadhikaḥ
pṛṣṭhacyā saha pariṇāhe ṣaḍadhikaṃ paṃcāśadaṃgulikam

2.47

parva prathamaṃ bāhvoraṣṭādaśāṃgulāni dairghyeṇa
ṣoḍaśa punardvitīyaṃ saptatalaṃ madhyamāṃgulikā

2.48

iti samudāyena bhujaḥ ṣaṭcatvāriṃśadaṃgulāni syāt
pañcāṃgulavistāraṃ pāṇitalaṃ śastrarekhāntam

2.49

madhyāṃgulīvihīnā pradeśinī bhavati parvaṇārddhena
tatsamanāmānāmā kaniṣṭhikā parvaparihīnā

2.50

aṃguṣṭhasyāyāmoṃgulāni catvāri jāyate puṃsām
nijaparvārddhaparimitā bhavanti sarve'pi pāṇinakhāḥ

2.51

grīvāyāḥ pariṇāhoṃ'gulāni caturadhikaviṃśatiḥ śastaḥ
nāsāpuṭadvayāntarvistāro dvyaṃgulaṃ mānam

2.52

ācibukapaścimakacaprāntaṃ dvātriṃśadaṃgulo mūrddhā
karṇadvayasya madhye punaraṣṭādhikadaśāṃgulikaḥ

2.53

puṃsāmaṃge mānaṃ spaṣṭaṃ śiṣṭaiḥ purā vinirdiṣṭam
iha punarupayogādyai diṅmātramidaṃ mayāpyuktam

2.54

viṃśativarṣā nārī sa paṃcaviṃśatisamo naro yogyaḥ
jīvati turyāṃśo vā mānonmānapramāṇānām

2.55

atha kṣetrakathanam
varṣāṇāṃ śatamāyustasyaivaṃ daśa daśā vibhāgena
kṣetrāṇi daśa narāṇāṃ tadāśritaṃ lakṣaṇaṃ jñeyam

2.56

ādyaṃ pādau sagulphau sajānu jaṃghādvayaṃ dvitīyaṃ syāt
uru guhyaṃ muṣkadvitayaṃ kṣetraṃ tṛtīyamidam

2.57

nābhiḥ kaṭiścaturthaṃ pañcamamapi jāyate punarjaṭharam
ṣaṣṭhaṃ stanānvitamuraḥ saptamamaṃsau sajatruyugau

2.58

oṣṭhaugrīvāṣṭamasiha navamaṃ syādbhrūyugaṃ nayanayugalam
salallāṭamuttamāṃgaṃ daśamaṃ lakṣaṇavidaḥ prāhuḥ

2.59

kṣetravaśājjāyante manujānāṃ jagati daśa daśāḥ kramaśaḥ
kṣetreṣvaśubheṣvaśubhā daśāḥ śubheṣu ca śubhāḥ prāyaḥ

2.60

bālyaṃ vṛddhiratha balaṃ dhītvakśukravikramāḥ puṃsām
daśakena nivartante cetaḥ karmendriyāṇi tathā

2.61

atha prakṛtikathanam
kṣitijalaśikhipavanāṃbarasuranararākṣaḥpiśācatiryagbhiḥ
tulyā prakṛtiḥ puṃsāṃ krameṇa tallakṣaṇaṃ brūmaḥ

2.62

surabhiḥ prasūnagaṃdhaḥ sukhavānbhogī sthiraḥ kṣitiprakṛtiḥ
priyavāgghanāmbupāyī nīraprakṛtirnaro rasabhuk

2.63

capalaḥ khaṇḍastīkṣṇaḥ kṣudrān ghanabhojanaḥ śikhiprakṛtiḥ
caṭulaḥ kṣāmaḥ kṣipraḥ sakopanaḥ syānmarutprakṛtiḥ

2.64

vidvānsusvarakuśalo vivṛtākṣaḥ śikṣitombaraprakṛtiḥ
tyāgaratiḥ sasnehaḥ susvabhāvena pṛthukopaḥ

2.65

bhūṣaṇagītapravaṇo naraḥ svabhāvena saṃvibhāgī syāt
durjanaceṣṭaḥ pāpo rakṣaḥprakṛtiḥ kharakrodhaḥ

2.66

bhavati piśācaprakṛtiḥ sthūlo malinaścalaḥ pralāpī ca
kṣudrānugatastiryakprakṛtirbahubhugbhavenmanujaḥ

2.67

iti daśavidhā narāṇāṃ nirdiṣṭāḥ prakṛtayo yathā dṛṣṭāḥ
kiñcinmiśrakalakṣaṇamadhunāvakṣyāmyato loke

2.68

atha miśrakalakṣaṇam
vibhavasamṛddhiparatvaṃ vyaṃjanalābhaḥ prabhutvamavyājam
vayasi bhavanti prathame prāyaḥ svalpāyuṣāṃ puṃsām

2.69

aṃgāni dhīpaṭutvaṃ śaktirdaśanāḥ śanairviśīryaṃte
nikhilendriyāṇi yeṣāṃ cirāyuṣaste narā jñeyāḥ

2.70

śubhalakṣaṇamaṃgebhyaḥ saundaryeṇādhikaṃ mukhaṃ yasya
svajñātiprādhānyaṃ prāpnoti sa dhānyadhanavattvam

2.71

atikṛṣṇeṣvatigaureṣvatipīneṣvatikṛśeṣu manujeṣu
atidīrgheṣvatilaghuṣu prāyeṇa na vidyate satyam

2.72

capalaḥ sthūlo rūkṣaḥ puruṣo ghanamāṃsalaḥ śirovicitaḥ
sa pumānvaitaraṇākhyassamudramapi śoṣayatyakhilam

2.73

yasya śarīraṃ puṣṭiṃ gṛhṇātyannena yenakenāpi
sa naro duṃdubakākhyaḥ kalyāṇavairāgyam

2.74

sattvaṃ rajastamaścetyamī narāṇāṃ trayo bhavaṃti guṇāḥ
kacidekaḥ kutra dvau trayaḥ samaṃ kāpi dṛśyante

2.75

yaḥ sattvaguṇopetaḥ sa dayāluḥ satyavāk sthiraḥ saralaḥ
devagurubhaktiyukto vyasaneṣvabhyudaye ca kṛtadhairyaḥ

2.76

kāvyakalāsu pravaṇaḥ kulanārīkṛtaratissadā śūraḥ
prāyeṇaivaṃ satataṃ rajodhikaḥ kathyate sa pumān

2.77

mūrkhastamonvitaḥ syānnidrāṃ kurvaṃśca sālasaḥ krodhī
etairmiśrairbahuśo bhedāścānye nṛṇāṃ miśrāḥ

2.78

prāyo rajoguṇaḥ syātprātotkarṣastamoguṇaḥ kopaḥ
puṃsāṃ viśeṣaḥ purākhyāsyāmo hyagrataḥ sattvam

2.79

dehasthiteṣu satatamaśubheṣu śubheṣu lakṣaṇeṣu nṛṇām
jñātvānavaratabhāvaṃ tatphalamapi nirdiśetprājñaḥ

2.80

buddhiyuto yo dīrgho hrasvo yo jāyate naro mūrkhaḥ
piṅgaḥ śuciḥ suśīlaḥ kālākṣo yastadāścaryam

2.81

yaddanturopi mūrkho romayuto jāyate yadalpāyuḥ
yanniṣṭhuraḥ sa dīrghastadadbhutaṃ jṛmbhate bhuvane

2.82

na ca durbhagaḥ sunetraḥ sugrīvo bhāravāhako na syāt
rūkṣo nāsti subhogī paruṣatvak nāsti sukhasahitaḥ

2.83

pṛthupāṇiḥ pṛthupādaḥ pṛthukarṇaḥ pṛthuśirāḥ pṛthuskaṃdhaḥ
pṛthuvakṣāḥ pṛthujaṭharaḥ pṛthubhālaḥ pūjitaḥ puruṣaḥ

2.85

raktākṣaṃ bhajati śrīḥ pralambabāhuṃ bhajatyadhīśatvam
pīnāṅgaṃ bhajati kṛṣimāṃsopacitaṃ ca bhajati saubhāgyam 84
suśliṣṭasaṃdhibandho yaḥ kaścinmāṃsalo mṛduḥ snigdhaḥ
atisundaraḥ prakṛtyā sa sukhāḍhyo jāyate prāyaḥ

2.86

snigdhatilo maśakaṃ vā cihnaṃ vā bhavati kimapi cānyat
puṃsāṃ dakṣiṇabhāge tacchubhamityāha bhojanṛpaḥ

2.87

nakhaśaṃkhakeśaromajihvālocanāsyaradaneṣu
nāsti sneho yeṣāmakāraṇaṃ sattvamiha teṣām

2.88

iha bhavati saptaraktaḥ ṣaḍunnataḥ paṃcasūkṣmadīrgho yaḥ
trivipulalghugaṃbhīro dvātriṃśallakṣaṇaḥ sa pumān

2.89

nakhacaraṇapāṇirasanādaśanacchadatālulocanāṃteṣu
syādyo raktaḥ saptasu satāṃgāṃ sa labhate lakṣmīm

2.90

ṣaṭkaṃ kakṣāvakṣaḥkukāṭikā nāsikānakhāsyamiti
yasyedamunnataṃ syādunnatayastasya jāyante

2.91

daṃtatvakkeśāṃguliparvanakhaṃ ceti paṃca sūkṣmāṇi
dhanalakṣaṇairupetā bhavanti te prāyaśaḥ puruṣāḥ

2.92

nayanakucau rasanāhanubhujamiti yasya paṃcaka dīrgham
dīrghāyurvittakaraḥ parākramī jāyate sa naraḥ

2.93

bhālamurovadanamiti tritayaṃ bhūmīśvarasya vipulaṃ syāt
grīvājaṃghāmehanamiti trikaṃ laghu mahīśasya

2.94

yasya svarotha nābhiḥ sattvamidaṃ ca trayaṃ gabhīraṃ syāt
saptāmbudhikāṃcyā hi bhūmeḥ sa karagrahaṃ kurute

2.95

smaraśāstravinirdiṣṭāḥ śaśo vṛṣo haya iti trayo bhedāḥ
jāyante manujānāṃ krameṇa tallakṣaṇaṃ vayaṃ brūmaḥ

2.96

liṃgaṃ ṣaḍaṃgulāni syādaṣṭau vā śaśaḥ sa pumān
nava daśa caikādaśa vā tadapi punaryasya sa vṛṣākhyaḥ

2.97

dvādaśa vā liṃgaṃ syātrayodaśādīni cāṃgulāni bhavet
jātodvasya mānaṃ hayākhyayā nigaditaḥ so'pi

2.98

ratiṣu śaśavṛṣahayānāṃ saha bhṛtyādibhirakṛtrimā prītiḥ
mehanaṃ varāṅganāyoḥ paraspareṇa pramāṇaikyāt

2.99

annaṃ kṣudhi pānaṃ tṛṣi pathi śrame vāhanaṃ bhavedrakṣā
iti bhavati yasya samaye dhanyaṃ pravadaṃti taṃ saṃtaḥ

Linked texts (4)