Pramāṇa · Search · About · API

Suryasiddhanta 3.32

Gūḍhārthaprakāśaka 3.32

Language
Sanskrit

3.32.1

pūrvaprakārānītasvākālikāyajyāyā na tu karṇāgrāyāḥ pūrvaṃ karṇasyaivāsiddheḥ | vargeṇa hīnāt trijyāvargārdhāddvādaśaguṇāt punadvitīyavāraṃ dvādaśaguṇāt | caḥ samuccaye| tena dvādaśaguṇitasya dvidhā sthāpananirāsāccatuścatvāriṃśadadhikaśataguṇitādityarthaḥ | pṛthak guṇakoktistu guṇanasukhārtham | śaṅkordvādaśāṅgulātmakasya vargārdhena dvisaptatyā yuktena palabhāvargeṇa bhājitādbudhairgaṇitakartṛbhiryatsaṅkhyāmitaṃ phalaṃ prāpyate tatsaṅkhyāmitaṃ karaṇī nāma sañjñayā karaṇī | tāṃ karaṇīṃ budho gaṇakaḥ pṛthagekatra sthāne sthāpayet | tato dvādaśaguṇitā palabhāgrajyāyā pūrvagṛhītayā guṇitā tathā dvisaptatiyutena palabhāvargeṇa bhaktā labdhaṃ phalasañjñaṃ tasya phalasya vargeṇa yutāyāḥ karaṇyā mūlaṃ dakṣiṇottaragolayoḥ krameṇa phalenonayutam | evamuktaprakāreṇa siddhaḥ śaṅkuḥ śaṅkorgaṇitakartuḥ sakāśāddakṣiṇottare sūrye paribhramati sati tukāraḥ kramārthe krameṇa yāmyayoruttarayorvidiśorāgneyanairṛtyoraiśānīvāyavyoḥ koṇayorityarthaḥ | dvitīyatukāraḥ pūrvāparadine vibhāgakramārthatvena vidiśorityatrānveti tena dinapūrvārdhe āgneyaiśānyordakṣiṇottarakrameṇa dināparārdhe nairṛtyavāyavyordakṣiṇottarakrameṇeti phalitārthaḥ | sa koṇasañjñaḥ śaṅkuḥ syāt | koṇaśaṅkutrijyayorvargāntarānmūlaṃ dṛgjyocyate | atropapattirbījaikavarṇamadhyamāharaṇena | tatra ityukteḥ samau pakṣau sādhyau tadarthaṃ koṇaśaṅkumānam| yā 1 dvādaśakoṭau palabhābhujaḥ śaṅkukoṭau ko bhuja iti koṇaśaṅkutalam | yā. pa.121| agrayā yutaṃ dakṣiṇagole bhujaḥ| yā. pa. a. 121|

3.32.2

uttaragole'grayāntaritaṃ bhujastatra samavṛttāduttaraṃ śaṅkutalonāgrā bhujaḥ | yā. pa. 1 a. 121| samavṛttāddakṣiṇe'gronaṃ saṅkutalaṃ bhujaḥ | yā. pa. 1 a. 121| koṇasya dakṣiṇottarapūrvāparasūtramadhyatvādbhujatulyasamacaturasre karṇaḥ khasvastikāt koṇasthasūryyanatāṃśānāṃ jyā dṛgjyeti bhujavargo dviguṇo dṛgjyāvargo dakṣiṇagole | yāva. pa. va 1 yā. pa. a. 24 ava. 14472| uttaragole | yāva. pava. 1 yā. pa. a. 24 ava 14472| ayaṃ koṇaśaṅku yā 1 varga yāva 1 hīnatrijyāvargarūpadṛgjyāvarga yāva1 triva 1 sama iti pakṣau samacchedīkṛtya chedagame pakṣayoḥ śodhanārthaṃ nyāsaḥ | dakṣiṇagole { yāva. pava 1 yā. pa. a 24 ava 144 yāva 72 yā. triva 72 | } uttaragole { yāva. pava 1 yā. pa. a 24 ava 144 yā 72 yā. triva 72 } atha | ekāvyaktaṃ śodhayedanyapakṣādrūpāṇyanyasyetarasmācca pakṣāt | ityuktenāvyaktapakṣe'vyaktavargasthāne dvisaptatipalabhāvargayogo yāvattāvadvargaguṇo vyaktasthāne palabhāgrācaturviṃśatighāto yāvattāvadguṇo dakṣiṇagole dhanamuttaragola ṛṇam | rūpapakṣe tu catuścatvāriṃśadadhikaśataguṇitenāgrāvargeṇa hīno dvisaptatiguṇastrijyāvargastatra dvisaptatriguṇastrijyāvargaścatuścatvāriṃśadadhikaśataguṇitena trijyāvargārdhena tulyatvāt tulyaguṇalāghavārthaṃ tathaiva dhṛtaḥ | tatrāpyekadaiva guṇanārthaṃ trijyāvargārdhamagrāvargeṇa hīnaṃ catuścatvāriṃśadadhikaśataguṇamiti siddham | sārdharāśijyādhikāgrāyāṃ tu trijyāvargārdhena hīno'grāvargaścatuścatvāriṃśadadhikaśataguṇa ṛṇam | atha | avyaktavargādi yadāvaśeṣaṃ pakṣau tadeṣṭena nihatya kiñcit |

3.32.3

kṣepyaṃ tayoryena padapradaḥ syādavyaktapakṣo'sya padena bhūyaḥ || vyaktasya pakṣasya samakriyaivamavyaktamānaṃ khalu labhyate tat | ityukteḥ pakṣayormūlārthamavyaktavargāṅkenāpavartaḥ kāryaḥ | vargāṅkastu dvisaptatiyutaḥ palabhāvargastenāpavartite'vyaktapakṣe prathamasthāne yāvattāvadvargaḥ siddhaḥ | dvitīyasthāne dvimitaguṇakasya pṛthakkaraṇādarkaghnī viṣuvacchāyāgrajyayā guṇitā tayā bhaktā phalākhyamityuktyā phalaṃ dviguṇaṃ yāvattāvadguṇaṃ dakṣiṇottaragolakrameṇa dhanamṛṇam | rūpapakṣe'pavarttite karaṇyākhyaṃ sārddharāśijyāto'grāyāmūnadhikāyāṃ dhanamṛṇam | tato'pi mūlārthaṃ pakṣayoravyaktāṅkārdharūpaphalasya vargo yojitaḥ | tatrāvyaktapakṣe yojanapūrvakamūlagrahaṇe prathamasthāne yāvattāvat | dvitīyasthāne phalaṃ dakṣiṇottaragolayordhanamṛṇam | yathā | yā 1 pha 1 | yā 1 pha 1 | uttaragole'vyaktasyarṇatvaṃ vā | yā 1 pha 1 | ubhayathā madhyāvyaktanāśasambhavāt | rūpapakṣe tu mūlagrahaṇe tadvargasaṃyuktakaraṇīpadamiti sārdharāśinyānadhikāgrāyāmadhikāyāṃ tu karaṇyūnasya phalavargasya mūlam | tathā ca trijyāvargārdha to'grajyāvargeonādityatra sārdharāśijyādhikāgrāyāmuktānupapattāvapi | yatra kvacicchuddhividhau yadecca śodhyaṃ na śuddhyedviparītaśuddhyā | vidhistadā proktavadeva kintu yoge viyogaḥ sudhiyā vidheyaḥ || iti bhāskoktarītya|grajyāvargeonādityatrāgrāvargeṇāgrāvargādvā hīnādityarthadvayena krameṇa nyūnādhikāgrāsattvantvena vā na kṣatiriti dhyeyam | atha punaḥ samaśodhanārthaṃ pakṣayoryāsaḥ|

3.32.4

dakṣiṇagole {yā1 pha1} karaṇyūnaphalava{yā0 pa1} rgapadasya phalato nyūnatvāt tatpakṣayorapi nyāsaḥ| {yā1pha1} {yā0 pa1} atraikāvyaktamityādinā | śeṣāvyaktenoddharedrūpaśeṣaṃ vyaktaṃ mānaṃ jāyate'vyaktarāśeḥ| ityanena ca prathamasthāne padaṃ phalena hīnamityupapannam | dvitīyasthāne padena hīnaṃ phalamityuktaṃ koṇaśaṅkurbhabhavatāyaṃ noktaḥ | ṛṇasya sthitiviparītatvāt | na hyṛrdhvagole sthitiviparītamadhogole'dṛśyamapi dṛśyate yena tatkathanamāvaśyakam | nāpyadhogole dṛśyatvāt tatkathanāpattiḥ | ūrdhvagolasthasya chāyāsādhakatvena sādhanāt tatra chāyāsamabhavādevāprayojakatvāt | uttaragole tu {yā1pha1} vā {ya1pha1} prathamasthāne phalena yutaṃ padamupapa{yā0pa1} {ya0pa1} nnam | dvitīyasthāne phaleneonaṃ padamityuktatvānnoktaḥ | chāyānupayuktatvāt | karaṇīnaphalavargapadasya phalato nyūnatvāt tatpaccayorapi nyāsaḥ {yā1pha1} vā {yā1 pha1} | atra prathamasthāne padena yuktaṃ phalaṃ koṇaśaṅkurūpapannaḥ | dvitīyasthāne padena hīnaṃ phalaṃ koṇaśaṅkuriti taddvayamupapannam | nanvidaṃ tatorddhagole dinārdha eva koṇaśaṅkudvayaṃ dṛṣṭvādbhagavatā kathamupekṣitamiti cenna | tatra trijyāvargārdhata ityatra vyastaśodhanāt phalena hīnasaṃyuktaṃ padamityatrāpyuttaragola eva hīnasaṃyuktamityasyāvṛttyā phalaṃ padena hīnasaṃyuktamityarthasiddherbhagavatā taddvayasyānupekṣitatvāt | samavṛttāddakṣiṇasthatve koṇaśaṅkurdinapūrvāparārdhakrameṇāgneyyāṃ nairṛtyāṃ cottarasthatvenaiśānyāṃ vāyavyāṃ vā bhavatīti sarvamupapannam | atra bījakriyopapādakasūtrāṇāmupapattirvistarabhītyā noktā |

3.32.5

sā tvagrajakṛṣṇadaivajñagurucaraṇaracitāyāṃ bhāskarīyabījaṭīkāyāṃ samyaguktāvadheyeti | śaṅkuḥ koṭistrijyākarṇastadvargāntarapadaṃ dṛgjyā dṛgvṛttanatāṃśānāṃ jyeti tatrijyāvargaviśeṣānmūlaṃ dṛgjyetyupapannam | koṇīyadṛgjyātrijye dvādaśaguṇe dṛgjyāsambandhikoṇaśaṅkunā bhakte labdhe dṛgjyātrijyākrameṇa chāyācchāyākarṇau staḥ | tukārādevaṃ koṇeṣu caturṣu deśakālayoḥ | yathāsvaṃ svamanatikramyeti yathāsvaṃ yathādeśaṃ yathākālaṃ chāyācchāyākarṇau sādhyau | ayamarthaḥ | kacihneśe caturṣu koṇeṣu kvacicca koṇadvaye kvacicca dinārdha eva koṇadvaya ityādi deśakālānurodhena yathāyogyamiti | atropapattiḥ prāguktā spaṣṭā ca | atha dikpradeśasambandhena chāyākarṇāvuktvā kālasambandhena sārdhaślokābhyāmāha |

Linked texts (1)