Suryasiddhanta 3.4
Gūḍhārthaprakāśaka 3.4
- Language
- Sanskrit
3.4.1
tatra diksādhanopakrame prathamamambusaṃśuddhe jalavat samīkṛte śilāpradeśe | apivāthavā tadabhāve'nyatra vajralepe catvarādau ghṛṣṭanādinā samasthāne kṛte śaṅkvaṅgulaiḥ śaṅkasyāṅgulavibhāgamānagṛhītairabhīṣṭasaṅkhyakāṅgulairvyāsārdharūpairvṛttamavakramālikhet | sarvataḥ kendrādvṛttaparidhirekhā tulyā syāt tathetyarthaḥ | tatastanmadhye tasya vṛttasya kendrarūpamadhye kalpanayā dvādaśasaṅkhyakāṅgulāni tulyāni yasmiṃstaṃ dvādaśavibhāgāṅkitamityarthaḥ | śaṅkuṃ samatalamastakaparidhikāṣṭhadaṇḍaṃ sthāpayet | tataḥ pūrvāparārdhayordinasya prathamadvitīyabhāgayostacchāyāgraṃ sthāpitaśaṅkośchāyāntapradeśo maṇḍalaparidhau yasmin vibhāge spṛśet | dinasya prathamavibhāge'nukṣaṇaṃ chāyāhrāsādvṛtte yatra praviśati dinasyāparārdhe chāyānukṣaṇavṛddhervṛtte yatra nirgacchatītyarthaḥ | tatra nirgamanapraveśasthānayorubhau dvau vindū pūrvāparasañjñau krameṇa vṛtte paridhirekhāyāṃ kṛtvā tanmadhye pūrvāparavindvantaramadhye timinā matsyena rekhā kāryā sā dakṣiṇottararekhā bhavati | matsyastu vindvantarālasūtramitena vyāsārdhena vindudvayakendrakalpanana vṛttadvayaṃ niṣpādya vṛttadvayasaṃyogābhyāṃ vṛttadvayaparidhivibhāgābhyāmantargataṃ matsyākāraṃ sthānaṃ bhavati | tatraikaḥ saṃyogo mukhaṃ bāhyavṛttabhāgasammārjanenāparasaṃyogastu pucchamitaravṛttabhāgadvayasammārjanena | mukhapucchāvadhyṛjvī rekhā dakṣiṇottararekhā | tatra vindoḥ savyaṃ rekhāgraṃ dakṣiṇā dik | paścimavindoḥ savyaṃ rekhāgramuttarā dik | anantaraṃ pūrvavṛttaṃ matsyaśca sammārjanīyaḥ |
3.4.2
śaṅkurapi tatsthānānniṣkāsya iti kevalā dakṣiṇottararekhā sthiteti tātparyam | dakṣiṇottaradiśormadhyasthāne timinā dakṣiṇottararekhāmitena vyāsārdhena dakṣiṇottarasthānābhyāṃ pūrvavat pratyekaṃ vṛttaṃ vidhāya pūrvavat siddhena matsyenetyarthaḥ | pūrvāpaścimā rekhā kāryā | tatra pūrvavindorāsannaṃ rekhāgraṃ pūrvā paścimavindorāsannaṃ rekhāgraṃ paścimeti matsyasambhārjanena kevalā pūrvāpararekhāpi siddhā | atha rekhāsaṃyogasthānāddiksādhanopakramoktaṃ pūrvavṛttamullikhet tadvṛttaparidhau yatra rekhā lagnā tatra digiti tadvṛttamadhyasya dik catuṣṭayaṃ vṛtte siddham | tadvat | yathā dakṣiṇottarābhyāṃ pūrvāparā sādhitā tatprakāreṇetyarthaḥ | evakāro'nyaprakāranirāsārthakaḥ | hi niścayena | vidiśaḥ koṇadiśo diśāṃ pūrvādisiddhadiśāṃ ye madhyagatsyā vyavahitadigdvayāntarotpannā laghavṛttaiḥ saṃsādhyāḥ samyakprakāreṇa sādhyāḥ | rekhāvṛttasaṃyogastvena jñeyāḥ | atopapattiḥ | kṣitijapūrvāparavṛttasaṃyogau pūrvāparavibhāgasthau pūrvāparadiśe tatra pūrvāparavibhāgajñānaṃ sūryodayāstābhyāṃ tatra kṣitije pūrvāparavṛttaṃ kutra lagnamriti jñānaṃ tu viṣuvadvṛttakrāntivṛttasampātasthasūryasyodayāstasthalajñānena viṣuvadvṛttasya pūrvāparakṣitijavṛttasampātayoḥ sambaddhatvāt | athānyasmin dine sūryasyodayāstāvagrāṃśāntareṇa yāmyottare bhavata iti sūryodayāstasthānābhyāmagrāṃśāntareṇottarayāmye pūrvāparasthānaṃ bhavatīti kṣitijasya mahattvāddūratvācca tajjñānena pūrvāparajñānamaśakyamatastatsūtreṇa svābhīṣṭapradeśe tajjñānārthamabhīṣṭasamasthale kṣitijātukāraṃ vṛttaṃ kṛtam |
3.4.3
tatrāpi sūryodayāstasamasūtreṇa sthalajñānasya duḥśaktvācchāyārthaṃ śaṅkuḥ sthāpyaḥ | tathāpi sūryodaye chāyānantyādvṛttaparidhau tadagrasparśābhāvaḥ | parantu yathā yathā sūrya ūrdhvaṃ bhavati tathā tathā chāyāhrāsādyata chāyā vṛttaparidhau yadā praviśati tatsthānāt tātkāliko vakṣyamāṇabhujo vyasto'rdhajyākāreṇa deyastadutkramajyā yatra paridhipradeśe lagati tatra śaṅkusthānasya paścimā | chāyāgrasya pūrvāparasūtrabhujāntareṇa yāmyottarapatanāt sūryāparadiśi chāyāpatanācca | evaṃ dināparārdhe sūryo yathā yathādhaḥ sañcarati tathā tathā chāyāvṛddheḥ śaṅkucchāyāvṛttaparidhau yatra yadā nirgacchati tātkāliko vakṣyamāṇabhujo vyasto'rdhajyākāreṇa tatsthānāddeyastadutkramajyā yatra paridhipradeśe lagati tatra śaṅkusthānasya pūrvā | tatsūtraṃ pūrvāparasūtram | idaṃ śaṅkorupalakṣaṇatvena jñātaṃ tathā chāyopalakṣaṇenāpi pradeśasya pūrvāparasūtrajñānam | tathāhi | chāyāgraṃ viśati tatrāparā chāyāgraṃ nirgacchati tatra pūrvā | tatrāpi praveśanirgamayorekakālatvāsambhavāttātkālikaḥ praveśastatkāle chāyāyāḥ paścimatvaṃ tatra vastubhūtaṃ tatkāle nirgamanasya pūrvatvāsambhavaḥ | evaṃ nirgamakāle nirgamasthānasya pūrvatvaṃ vastubhūtaṃ tatkāle praveśasya paścimatvāsambhavaḥ | ekakālikasiddhyarthamubhayorekataraṃ cihnaṃ cālyaṃ tātkālikabhujayorantareṇa tatra pūrvacihnaṃ bhujāntarāṅgulairayanadiśi cālyam | paścimacihnaṃ vā vyastāyanadiśi cālyam | tatsūtraṃ sūtramadhyadeśasya pūrvāparasūtram |
3.4.4
etanmadhye sthāpitaśaṅkośchāyāgrapraveśanirgamacihnābhyāṃ yathoktarītyā bhujadānena siddhapūrvāparasūtreṇābhinnatvāt | taduktaṃ siddhāntaśiromaṇau |
3.4.5
iti | tadetadbhagavatā lokānukampayā svalpāntara tvādekataravinducālanaṃ noktaṃ sukhārthaṃ kiñcitsthūlāveva nirgamapraveśavindū pūrvāparābhidhānuktau | evañcābhīṣṭasthānaṃ praveśanirgamasūtramadhye yathā bhavati tathānena prakāreṇa samaṇḍalakendra śaṅkusthāpanādinābhīṣṭapradeśe pūrvāparadiśaṃ sādhye iti | tanmadhye dakṣiṇottararekhāvindudvayotpannamatsyamatsyagarekhaiveti | yāmyottaramadhye pūrvāparā rekhā taddiṅgmadhyamatsyaganeti yāmyottaradiśorityādi samyaguktam | nanu pūrvāparavindubhyāṃ matsye'na yā dakṣiṇottararekhā tadagrābhyāṃ matsyena rekhā pūrvāparavinduspṛṣṭaiveti pūrvaṃ tasyā eva vindantaratvena siddhatvāt punaḥ sādhanaṃ vyarthamanyathā dakṣiṇottararekhāyā apyasaṅgatatvāpatteriti cet satyam | dakṣiṇottararekhāśuddhyarthameva pūrvāparavinduspṛṣṭarekhāyāḥ punaḥ sādhanamiti kaiścit | vastutastu dakṣiṇottarapūrvāparasūtrasampātarūpābhīṣṭasthānāt kendrāt prāguktavṛttasya vakṣyamāṇopayogitvenāvaśyakatvāt tasya ca pūrvāparavindantarasūtrādhikavyāsasaṅgatatvāddindantararekhā mūlāgrayorvardhanīyā sā tatra vṛtte pūrvāpararekhā bhavati | tasyā vindoruparyadhaśca vakratvaṃ kadācit syādataḥ prathamameva pūrṇārekhāsiddhyarthaṃ vindantarasiddhamatsyamukhapucchagatarekhāyā vindantarādhikatvena tadutpannamatsyagarekhāyā ṛjvyāḥ sutarāmadhikatvena punaḥ pūrvāpararekhāsādhanaṃ yuktataramiti tattvam | evamevāvyavahitadigdvayāntarotpannalaghumatsyaiścaturbhiḥ sūtrairvṛtte koṇadiśaḥ | tadidamabhīṣṭasthānakendrakamaṇḍale digaṣṭakaṃ siddham |
3.4.6
atha diksūtrasampātarūpābhīṣṭasthānāt tātkālikacchāyāgrasthānamāha |
Linked texts (1)
- Sūryasiddhānta — Maya, Sanskrit