Pramāṇa · Search · About · API

Upapattishekhara 11.p1

Upapattiśekhara 11.p1

Language
Sanskrit

11.p1.1

“ pauliśaromaka vāsiṣṭhasaurapaitāmahāstu siddhāntāḥ
pañcabhyo dvāvādyau vyākhyātau lāṭadevena
puliśavihitaḥ sphuṭo'sau tasyāsannastu romakaproktaḥ
spaṣṭataraḥ sāvitraḥ pariśeṣau dūravibhraṣṭau || ”
ityanena pitāmahavasiṣṭhasiddhāntayoḥ khilatvameva pratipāditavān | tatra pitāmahasiddhāntaḥ eva brahmasiddhāntaḥ | yaṃ brahmaguptaḥ saṃskṛtavān | tatsaṃskārastu—“brahmoktaṃ
grahagaṇitaṃ mahatākālena yat khilībhūtam| abhidhīyate sphuṭaṃ tajjiṣṇusuta brahmaguptena||”
iti lekhena sphuṭa eva | brahmagupta āryabhaṭavat svayaṃ vedhakṛdāsīditi-“ jñātaṃ kṛtvā madhyaṃ bhūyo'nyadine tadantaraṃ bhuktiḥ
trairāśikena bhuktyā kalpagrahamaṇḍalānayanam || ”
iti vāsanābhāṣyalekhena, tathā—‘ mayāryabhaṭajiṣṇujāḥ khacaravedhane vedhasaḥ ’
iti siddhāntarājoktyā, ‘ dhyānagrahopadeśād bījaṃ nalikādi yantrebhyaḥ | tatsaṃskṛtagrahebhyaḥ kartavyau nirṇayādeśau || ’ iti mallāridaivajñādilikhita brahmasiddhāntavākyena ca sphuṭam | yadyapi-‘ dhyānagrahopadeśādi ’ tyāryā saṃprati sudhākarapaṇḍitamudrite brāhmasphuṭasiddhānte na dṛśyate tathāpi tatratyaiva | ayaṃ ‘ brāhmasphuṭasiddhāntaḥ ’ kvacit kvacit truṭita iti prācīnalekhitapustakasaṃva़ādādapi
vijñāyata iti sarvaṃ maduktaṃ bhṛśaṃ vicāraṇīyam
(1) vāsanābhāṣye | kuṭṭakena vā kalpitā iti | atra saṃśodhakaiḥ sāṃprataṃ
ravimandoccasya svalpāntarāṣṭādvibhāgamitasyopalabdhau kuṭṭakayuktyā tadgaṇānayanaṃ
pradarśitam | tathāhi—

11.p1.2

saptāṣṭātyaṣṭimite 1787 śālivāhanaśake kalpagatavarṣagaṇaḥ 1972948966 | atha ravimandoccabhagaṇapramāṇaṃ yāvattāvat | tato'nupātaḥ | yadi kalpavarṣaiḥ
kalpabhagaṇā labhyante tadā gatavarṣaiḥ kimiti phalaṃ gatamandoccabhagaṇāḥ tatpramāṇaṃ
kālakaḥ
yāmyottarā bhavati saiva, tadutthamatsyapucchāsyatastvaparapūrvadiśau bhavetām
stambhasya śobhanataruprabhavasya mūladhārā yathā yamakuberadigāyatā syāt
lambopamasya susamasya tu pūrvabhāge
kīlaṃ niveśya, śithilāṃ nalikāṃ ca kīle
yāmyottarā, matha tayā pravilokya sūryaṃ
turyādiyantrata ihonnatabhāgamānam
jñātvā, viśodhya navaternatabhāgakāḥ syustatsvākṣakāntarayutī samabhinnadiktve
krāntyaṃśāstajjyā jinajyāvibhaktā
trijyānighnī taddhanurdorlavāḥ syuḥ
tigmāṃśo, stadvāsare rātrivaktre
dṛṣṭvā dhiṣṇyaṃ kalpayettatpadaṃ hi
evaṃ sūryaṃ sāyanaṃ prāg viditvā
spaṣṭaṃ, bhūyo vāsare'nyatra, bhuktiḥ
spaṣṭā bhāmbvorantare, tallaghutve
yāvān sūryastatsamaṃ tasya tuṅgam
madhyā bhuktiḥ syād dalaṃ spaṣṭatattadmuktyalpatvānalpasaṃkhyāyuteryat
pṛthvī bhuktiḥ syāttadā spaṣṭatulyo
madhyārkastaṃ rāśipūrvaṃ viditvā
tataḥ pratidinaṃ madhyamatyā madhyaṃ pracālya yat
kālāntareṇa tanmadhyasphuṭayorantaraṃ phalam
sāmyaṃ yatra bhavenmadhyasphuṭagatyoḥ paraṃ phalam
jñeyaṃ tajjyāsa maṃ vyāsaddalaṃ nīcoccamaṇḍale
evaṃ yāvān bhavati savitā rāśibhāgādirūpastāvān yaiḥ syāt savikaladinaiste bhabhogābhidhāḥ syuḥ
ebhistveko bhavati bhagaṇaścettadā bhūdinaiḥ kiṃ,
kalpe sādhyā iti budhajanaiḥ paryayāste'nupātāt
yāmyodgvalayāgataṃ śaśadharaṃ turyeṇa pūrvoktavad

11.p1.3

viddhvā sāyakasaṃskṛtāṣama iti jñeyo'tha tatkālajaḥ
yātā rātrighaṭīḥ sphuṭīkṛtaghaṭīyantreṇa buddhvā raveḥ
kāryaṃ madhyavilagnamatra vidhinā laṅkodayaiḥ prasphuṭam
tatṃsamo himagurāyandṛṣṭikarmasaṃskṛta itīritabhādyaiḥ
prasphuṭāpamakhamavyalagnakāpakramāntaramiṣuhiṃmagoḥ syāt
dakṣiṇabāṇābhāve yaścandro bhagaṇaśodhitaḥ pātaḥ
punarapyenaṃ pātaṃ jñātvā kālāntare gatiḥ kāryā
sūryoccavad vidhūccaṃ māndaṃ jñeyaṃ, gatistathaivāsya
anayā bhagaṇāḥ sādhyā mahāyuge brāhmakalpe vā
vakravaktrakhacaraikaparyaye
pūrvavad dinagatiṃ samānayet
tanmahatvalaghutaikyakhaṇḍakaṃ
tena kalpabhagaṇāṃśca sādhayet
vedhasiddhakhagamadhyamāntare
mandaśīghraphalasaṃskṛtiḥ sadā
vyastaśīghraphalasaṃskṛto sato
kevalaṃ bhavati mandajaṃ phalam
nijāśunīcoccasame khagendre
phalasya nāśe'pi na madhyatulyaḥ
sphuṭagrahaḥ syādata eva manda—
muccaṃ grahasyāpyaparaṃ ca kiṃcit
svaśīghranīcoccasameṣu na syācchīghraṃ phalaṃ vyomacareṣu nūnam
tadā sphuṭo yaḥ sa mṛdusphuṭo'tha
tanmadhyayorantaramatra māndam
saurāramantriṣu raveḥ purataḥ sthiteṣu
madhyagrahāt sphuṭakhago'lpaka eva dṛṣṭaḥ
pṛṣṭhasthiteṣvadhika eva, tatastrayāṇāṃ
pūrvaiścaloccaminatulyamiti pradiṣṭam
māndābhāve mandanīcoccatulyaṃ
kheṭaṃ jñātvā tanmitiḥ sādhanīyā
daityejyajñau lagnatulyau kujasthau
jñeyau, tābhyāṃ tadgatī sādhanīye
atha sauram
yuge sūryajñaśukrāṇāṃ khacatuṣkaradārṇavāḥ
kujārkiguruśīghrāṇāṃ bhagaṇāḥ pūrvayāyinām
indo rasāgnitritrīṣusaptabhūdharamārgaṇāḥ
dasratryaṣṭarasāṅkākṣilocanāni kujasya tu
budhaśīghrasya śūnyartukhādritryaṅkanagendavaḥ

11.p1.4

bṛhaspateḥ khadastrākṣivedaṣaḍvahnayastathā
sitaśīghrasya ṣaṭsaptatriyamāśrikhabhūdharāḥ
śanerbhujaṅgaṣaṭpañcarasavedaniśākarāḥ
candroccasyāgniśūnyāśvivasusarpārṇavā yuge
vāmaṃ pātasya vasvagniyamāśriśikhidasrakāḥ
tathā—
prāggateḥ sūryamandasya kalpe saptāṣṭavahnayaḥ
kaujasya vedakhayamā baudhasyāṣṭartuvanhayaḥ
khakharandhrāṇi jaivasya śaukrasyārthaguṇeṣavaḥ
go'gnayaḥ śanimandasya pātānāmatha vāmataḥ
manudastrāstu bhaujasya baudhasyāṣṭāṣṭasāgarāḥ
kṛtādricandrā jaivasya trikhāṅgāgnibhṛgostathā
śanipātasya bhagaṇāḥ kalpe yamarasartavaḥ
bhagaṇāḥ pūrvamevātra proktāścandroccapātayoḥ

Linked texts (6)