Upapattishekhara 20.p1
Upapattiśekhara 20.p1
- Language
- Sanskrit
20.p1.1
yojanāni śatānyaṣṭau bhūkarṇo dviguṇāni tu
tadvargato daśaguṇātpadaṃ bhūparidhirbhavet
lambajyāghnastrijīvāptaḥ sphuṭo bhūparidhiḥ svakaḥ
atha spaṣṭabhūparidhisādhanārthaṃ kṣetram (2)
spaṣṭam | atra rekhāpurāṇi śrīpatinā paṭhyante—‘ laṅkā kumārī nagarī ca kāñcī
pānāṭamadriśca sitaḥ ṣaḍāsyaḥ | śrīvatsagulmaṃ ca purī tataśca māhiṣmatī cojjayinī
prasiddhā || syādāśramo'smānnagaraṃ suramyaṃ tataḥ puraṃ paṭṭaśivābhidhānam | śrīgargarāṭhaṃ
ca sarohitākṣaṃsthāneśvaraṃ śītagiriḥ sumeruḥ || itīva yāmyottaragāṃ dharāyā rekhāmimāṃ golavido vadanti | anyāni rekhāsthitibhāñji loke jñeyāni tajjñaiḥ puṭabhedanāni || ’
atropapattiḥ | spaṣṭabhūparidhinā grahabhuktirlabhyate tadā deśāntarayojanaiḥ kimiti
kalādiphalaṃ svarekhāpurāta svasthāne pūrvabhāge madhyagrahe spaṣṭagrahe vā ṛṇaṃ paścimabhāge,
tu dhanam | uktaṃ ca gole-‘ ādau prāgudayo'paratra viṣaye paścāddhi rekhodayāt
syāt tasmāt kriyate tadantarabhavaṃ kheṭeṣvṛṇaṃ svaṃ phalam |’
iha laṅkāsvayāmyottaravṛttayontagaṃ pūrvāparam, svanirakṣasvasthānayorantaraṃ yāmyottaram, svanirakṣasvarekhāpurayorantaraṃ tiryak ca jñeyam
tathā-“ svadeśagaṃ yad dhruvayorvilagnaṃ
tat svīyayāmyottaravṛttasaṃjñam
lagnaṃ ca tad yatra nirakṣadeśo
sa eva vedyaḥ svanirakṣadeśaḥ ||’
vyakṣasvadeśakṣitije vibhinne
tayostu yāmyottaravṛttamekam ||” iti
20.p1.2
atra brahmaguptādibhistu--bhāṃśairbhūparidhiyojanāni labhyante tadā svākṣāṃśaiḥ rekhākṣāṃśaiśca kiyantīti pṛthak pṛthagyojanānyānīya teṣāmantaravarga deśāntarayojanavargādapanīya śeṣasya mūlena grahabhuktiṃ saṃguṇya bhūparidhinā vibhajya phalaṃ sādhitaṃ
tanna śobhanamiti caturvedācāryo'pi
4-6 | idāna mupajātikātrayeṇa deśāntaraghaṭikāḥ sādhayati--prāgbhūvibhāga iti | vāsanābhāṣye ‘ grahaṇapragrahaṇakālayorantaraṃ deśāntaraghaṭikāḥ ’
iti pāṭhaḥ pāṭhyaḥ | yadi draṣṭā candragrahaṇādhikāroktagaṇitotthakālād anantaram =
‘laṅkodgyāmyasūtrāt prathamamaparataḥ, pūrvadeśe ca paścādadhvotthābhirghaṭībhiḥ saviturudayato vāsreśapravṛttiḥ
jñeyā sūryodayāt prāk caraśakalabhavaiścāsubhiryāmyagola
paścāttaiḥ saumyagole yutiviyutivaśāccobhayoḥ spaṣṭakālaḥ||'
‘pādārdhatripādadinai rātryardhāstamayadinadalaudayikāḥ
ūnāḥ kṛtvā tithayo deśāntaranāḍikonayutāḥ ||' iti
'kecid vāraṃ saviturudayāt prāhuranye dinārdhād
bhānorardhāstamayasamayādūrdhvare kecidevam
vārasyādiṃ yavananṛpatirdiṅmuhūrte niśāyāṃ
lāṭācāryaḥ kathayati punaścārdharātre svatantre ||'
atha sauram
atāṃtyonmīlanādindoḥ paścāt tadgaṇitāgatāt
yadā bhavet, tadā prācyāṃ svasthānaṃ madhyato bhavet
aprāpya ca bhavet paścā,devaṃ vāpi nimīlanāt
tayorantaranāḍībhirhanyād bhūparidhiṃ sphuṭam
ṣaṣṭyā vibhajya labdhaistu yojanaiḥ prāgthathāparaiḥ
svadeśaḥ paridhau jñeyaḥ kuryād deśāntaraṃ hi taiḥ
vārapravṛttiḥ prāgdeśe kṣapārdhe'bhyadhike bhavet
taddeśāntaranāḍībhiḥ paścādūne vinirdiśet || (sūrya. madhya0)
20.p1.3
haraviśodhite'lpake yat tayoḥ khakhayamairvibhājite || labdharāmaśaraghātaliptikāḥ
sūryaśītakarayoḥ parityajet | candravat suragurorvidhūccataḥ śukrato dvitithitāḍitāstathā || candrapātakujamandagāmināṃ dvīnduvedaguṇitaṃ kramād dhanam | jñasya ca dviśarasaṃguṇaṃ jaguḥ karma dṛggaṇitasāmyakārakam ||' iti śrīpatīyasiddhāntaśekharānurūpam
tadidaṃ brahmaguptacaturvedācāryābhyāṃ noktam | ataeva siddhāntasārvabhaume—'yattu śrīpatisiddhāntaprāmāṇyāt sacchiromaṇau | vṛddhikṣayātmakaṃ bījaṃ bahvabdairgaditaṃ tathā | dāmodarādyairanyacca tathedānīntanaiḥ smṛtam | tadasad yuktyabhāvācca
nṛdṛṣṭyaviṣayatvataḥ||' ityādi munīśvaro'pyāhasma | prakṛte kalpāditaḥ ṣaṭsahasravarṣa
yāvat krameṇāntaramupacīyate tato'pacīyamānenāntarābhāvaśceti dvādaśasahasravarṣāntare
tatrānupātaḥ | yadi varṣasahasraṣaṭkena tattadgrahasya paramāntaraṃ dṛśyate tadeṣṭavarṣeṇālpena
kiyaditi triṃśatāpavarte guṇakasthāne tripañcādayo harasthāne dviśatī
atha sauram
śāstramādyaṃ tadevedaṃ yat pūrvaṃ prāha bhāskaraḥ
yugānāṃ parivartena kālabhedo'tra kevalaḥ ||' (sūrya. madhya.)
āryabhaṭīyaṃ pariṣkurvatā lallena tu—
‘śāke nakhābdhi 420rahite śaśino'kṣadasrai 25
stattuṅgataḥ kṛtaśivai 114 stamasaḥ ṣaḍaṅkaiḥ 96
śailābdhibhiḥ 47 suragurorguṇite sitoccācchodhyaṃ tripañcakṛ 153 hate'bhraśarākṣi 250 bhakte
stamberamāmbudhi48hate kṣitinandanasya
sūryātmajasya guṇite'mbaralocanai-20śca
vyomākṣisāgara 420guṇe vidadhīta labdhaṃ
śītāṃśusūnucalatuṅgakalāsu vṛddhim ||’
ityuktam
‘ kṣepyāḥ śarendu15 vikalāḥ prativarṣaṃ madhyamakṣitije
20.p1.4
daśa 10 daśa gurorviśodhyā śanaiścare sārdhasapta7|30yutāḥ
pañcābdhayo45viśodhyāḥ site budhe khāśvicandra120yutāḥ |’
atha spaṣṭādhikāraḥ
jyāvargāt kharasākṣābhrabāṇonāt pūrvajīvayā
avāptamagrajīvā syādagrāttaṃ pūrvaśiñjinī
evamāsannajīvābhyāṃ gajāgnyabdhiguṇairmite
vyāsāddhe'trāvaśiṣṭajyāḥ sidhyanti laghukarmaṇā
tryabdhighnamaurvyā ayutena labdhaṃ
dvighnajyakāyāḥ praviśodhya śeṣam
viśliṣya pūrvajyakathāgrajīvā
vedyāgramaurvyā khalu pūrvajīvā
'rāśiliptāṣṭamo bhāgaḥ prathamaṃ jyārdha-225mucyate
tattadvibhaktalabdhonamiśritaṃ tad dvitīyakam
ādyenaivaṃ kramāt piṇḍān bhaktvā labdhonasaṃyutāḥ
khaṇḍakāḥ syuścaturviṃśajjyārdhapiṇḍāḥ kramādamī ||'
Linked texts (6)
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Sūryasiddhānta — Maya, Sanskrit
- Nāradopapurāṇa — Sanskrit
- Siddhāntatattvaviveka — Kamalākarabhaṭṭa 1633, Sanskrit
- Siddhāntaśekhara (ed. Babuaji Misra) — Sanskrit
- Golādhyāya (Bhāskarācārya II) — Bhāskarācārya II, Sanskrit