Pramāṇa · Search · About · API

Upapattishekhara 28.1.p5

Upapattiśekhara 28.1.p5

Language
Sanskrit

28.1.p5.1

vṛddhavasiṣṭho'pi'grastaṃ śaśāṅkasya kalādvayaṃ cet
kalātrayaṃ bhānumato na lakṣyam
tat kiṃcidūnaṃ hyudayāstakāle
lakṣyaṃ yatastau karagumphahīnau ||' iti
'yathaikadoṣo guṇasaṃnipāte
nimajatīndoḥ kiraṇeṣvivāṅkaḥ
tathāmalāmbhobharabhāsamāne
sarovare kajjalavinduyogaḥ
evaṃ ca bhoḥ ! pārvaṇacandrabimbe
tathāvidho bhūkṛtakālimāpi
na dṛkpathaṃ yāti na cātra bhūyaḥ
sā dūradṛgū yantrakalāpi mānyā ||' iti
udghāṭaya vāsanāṃ bhāṣyacakṣurālokyatāmayam
pratnanūtanasudhīsūktirupapattīnduśekharaḥ
eṣā durgāprasādena saccidānandasākṣiṇā
śiromaṇilaghuvyākhyā kalpitā gurudakṣiṇā
atra mūlaślokasaṃkhyā=39 | pūrvaiḥsaha=350
iti śrīmadupapattīnduśekhare dvivedopākhyācāryaśrīsarayūprasādasutadurgāprasādasaṃkalite candragrahaṇādhikāraḥ pañcama iti śivam
atha sūryagrahaṇādhikāraḥ
athātra siddhāntatattvavivekapadyāni-“kugarbhaikasūtre raviṃ saṃvidhatte
vidhustadgatānāmamānte tadānīm
nṛdṛgjaikasūtre kupṛṣṭhe'tra yat syāttayorantaraṃ lambanaṃ tanniruktam ||” iti
“kecin sūryaśravaṇe bhuje tu
koṭirmahovyāsadalaṃ hi, karṇaḥ
tadvargayogasya padaṃ kupṛṣṭhād
ravyantare jātyamidaṃ, tathā'nyat
candrārkakarṇāntarago bhujaḥ syāttadagrataḥ pṛṣṭhajasūtramadhye
koṭisvarūpā paralambanasya
jyā yojanaiḥ svaśravaṇāntarāle
tajjñānamādyoktabhujācca koṭestrairāśikājjñātatadanyakoṭau
syāt, tajjrjakāyāśca kalīkṛtāyāścāpaṃ kugarbhakṣitijasthite'rke
paraṃ svadṛglambanamitthamāhu—
stannaiva yuktaṃ vihitaṃ nitāntam
adarśanādatra ravestathā ca
sā lambanasyāpi na śiñjinīṣṭā ||” iti ca
lambanavyutpādanārthaṃ kṣetram (44)

28.1.p5.2

“doḥ koṭiyogācchravaṇakṣitau tu
sādhyo'valambaśca tathā kukhaṇḍe
lambendukarṇāntarayogaghātāt
padena hīnaṃ tu bṛhatkukhaṇḍam
tatkoṭinighnaṃ śravaṇena bhaktaṃ
kalīkṛtaṃ cāpamataḥ prasādhyam
dṛglambanaṃ tatkṣitigarbhabhūje
tatsvīkṛtakṣetrata eva coktam
sadodayāstakṣitijādadhastādvayogyadṛksūtravaśāt kṛtaṃ yat
tannopayuktaṃ grahaṇaprajātaṃ
tathāpi coktakṣitijordhvadeśe ||” iti
kugarbhatastatra dalīkṛtaṃ bhūvyāsaṃ viśodhyāvaniṣṭhadeśāt
syād dṛṣṭivihvaṃ tvatha tatsthadṛṣṭyā
draṣṭāniśaṃ paśyati garbhabhūje ||"
atha vāstavadṛglambanasvarūpam—
"neyaṃ svakakṣāsthitakheṭacihnaṃ
bhittvā bhacakrāvadhi sūtramekam
kugarbhatastatra bhacakradeśe
tatkheṭacihnaratha ca bhāṃśakaḥ syāt
tatsūtragaḥ paśyati bhāṃśagaṃ taṃ
kheṭaṃ, svabhūpṛṣṭhagato na tatra
sa paśyati svīyahagutthasūtre—
ṇānyatra tasmānnagdṛṣṭicihnāt
neyaṃ bhagolāvadhi sūtramanyad
bhitvā svakakṣāsthitakheṭacihnam
tatsūtrasaṃsaktabhagoladeśe
draṣṭā sadā paśyati khecaraṃ hi
svīyaṃ, bhacakrasthitabhāṃśasaṃsthā—
daṅgīkṛtālambita eva so'tra
dṛśyo hi dṛgvṛttagato yato'smāt
siddhaṃ bhagolasthitadṛṣṭivṛtte
dṛggarbhasūtrāntarataśca samyag
dṛglambanaṃ tasya khagasya taddhi
yadvā bhacakrasthitakheṭabhāṃśe
neyaṃ kugarbhāt kila sūtramekam
tathā dvitīyaṃ nijadṛṣṭicihnād
grahasya gole vivaraṃ tayoryat
dṛṅmaṇḍale dṛṣṭivilambanaṃ tad
bhavet svakakṣāsthitakhecarasya ||” iti
“ye candrataścordhvamukhe tathārkādadhomukhe garbhajadṛṣṭisūtre
kramāttayoratra ravīndugole
yato'ntaraṃ syātprathamānyasaṃjñam ||”
“yad garbhayoge prathamaṃ dṛgutthaṃ

28.1.p5.3

vilambanaṃ, tatkalakāntareṇa
khagaḥ svabhāṃśātpurato'sti tatra
sadaiva, tasmānnatabhāgakā ye
te svādyadṛglambanakena yuktāstatkālajāḥ kheṭanatāṃśakāḥ syuḥ
naiva dvitīyasvavilambanāt te
tad yogasiddhyarthamiheti kecit ||”
“evaṃ ravigrahe'rkācca dvidhā candrasya lambanam
tattu lambanayorarkacandrayorantaraṃ kila
vadanti dṛgyutau tatsyādādyayoreva nānyayoḥ
garbhayoge ravīndośca nādyayorna dvitīyayoḥ ||”
ādyānyalambanārthaṃ kṣetram (47)
3-4 | idānīmupajātivaṃśasthābhyāṃ dṛglambanaṃ sphuṭalambanaṃ ca sādhayatitribhonalagnamiti
akṣajyāvitibhakrāntijyake trijyakayāhate
lagnayujīvayā bhakte sādhye cāpe ca labdhayoḥ
tribhonāṅge tulājādau cāpayoraikyamantaram
tribhahīnasya lagnasya dṛgjyācāpaṃ bhavet kramāt
5 | idānīmupajātyardhena prakārāntareṇa dṛglambanasya sphuṭīkaraṇamāha—
phalāditi | 'tribhonalagnārkaviśeṣaśiñjinī' iti sūtrārdhena sādhitasya (4 aṃjyā)/tri=pha asya dṛglambanasya phalamiti saṃjñā | tato'gre chāyā
bhujo dvādaśa koṭi stribhonalagnakarṇaḥ karṇa iti tallaghukṣetragrahaṇena prakārāntaraṃ
jātam
“ kṣitivistṛtikhaṇḍa-candrakarṇī
tribhuje yatra bhujau, mahī ca tatra
śaśidṛṣṭigasūtramatra, lambaḥ
kṣitikhaṇḍe ca bṛhad yadatra cādyam
atha lambaka--sūryakarṇavargāntaramūlaṃ ca bhaved dvitīyakhaṇḍam
kṛtakhaṇḍakayorviyoganighno
ravikarṇena vibhājito'tra lambaḥ
śaśikarṇahṛtastribhajyakāghnaḥ
phalacāpaṃ kila lambane dṛguttham
prathamānayanānusārametat
kṛtamiṣṭe samaye, dvitīyato'nyat
kṣitivistṛtikhaṇḍa--sūryakarṇī
tribhuje yatra bhujau, mahī ca tatra
ravidṝṣṭijasūtra, matra lambaḥ

28.1.p5.4

kṣitikhaṇḍe ca bṛhad yadatra cādyam
atha lambakacandrakarṇavargā—
ntaramūlaṃ ca bhaved dvitīyakhaṇḍam
kṛtakhaṇḍakayorviyoganighno
ravikarṇena vibhājito'tra lambaḥ
śaśikarṇahṛtastribhajyakāghnaḥ
phalacāpaṃ kila lambanaṃ dṛguttham
prathamānayanād vibhinnametad
vihitaṃ cānayanāt kṛtād dvitīyāt ||” iti
dṛglambanārthaṃ kṣetram (50)
bhūraṃ = bhujaḥ
pūṃraṃ = mahī
atra dvitīyo lambaḥ = dvi. laṃ
atha kamalākaroktā dṛglambananopapattiḥ—
yo bhūpṛṣṭhasthito draṣṭā svasthānāt kiyadbhūbhyantareṇa bhūsaṃlagnamivārkamavalokayati tadanyathānupapattyāvaśyaṃ taddṛkcihnaṃ tvasti tadbhūpṛṣṭhāducchritam | ata eva bhūpṛṣṭhasaktadṛkcihnavaśāt draṣṭārkaṃ tatpṛṣṭhacihnalagnameva paśyati nāntareṇa | atha svadṛkcihnādudayāstārkaṃ yāvad yatsūtraṃ tattu bhūgolaṃ spṛṣṭvaiva gatamastatrocchritadṛkcihnāttad
dṛksūtraspṛṣṭabhūgolapradeśe raviḥsaṃlagna iva dṛśyate dṛṣṭimātraikyāt | bhūpṛṣṭhacihnāttadavadhikāntareṇa samantād bhūmau yadvṛttaṃ tadudayāstakṣitijam | svadṛkcihnācca tatkṣitijaspṛṣṭaravidṛksūtrasambandhenāsamantād ravigole'pyudayāstakṣitijaṃ kalpyaṃ tadūrdhvaṃ tu golakhaṇḍaṃ
nadṛśyam | tadadhaḥsthitaṃtvadṛśyam | atha yatra kutra sthitārkād dve sūtre bhūdṛkcihnalagne kārye te tadākhye bhavataḥ | te ca candragole yatra lagne tatra garbhadṛksūtracihnasaṃjñe
staḥ tayostadgole'ntaraṃ dṛgvṛttagatatvād dṛglambanaṃ syāt
tatrodayāstakṣitijasthe ravau lambanasādhanārthaṃ kṣetrasaṃsthaivam-svadṛkcihnād
ravigataṃ sūtraṃ bhūgole yatra spṛṣṭaṃ tadgolamadhyapradeśa eva taddṛksūtraṃ tulādaṇḍavat tiryak

28.1.p5.5

saṃlagnaṃ taddeśādubhayatastulyāntaritadeśe bhūmau samāntareṇāntaritaṃ cāsti| tasya bhūgole
tallagnānyadeśasaṃbandhābhāvāt tenodayāstakṣitije raviyatpradeśe saṃlagna ivāsti tadavadhi
bhūkendrād bhūvyāsāddhaṃ bhujaḥ, bhūkendrād raviparyantaṃ ravikarṇaḥ karṇaḥ, tayorvargāntarapadaṃ
tatpradeśād raviparyantagamadṛśyamantaraṃ ravidṛksūtrakhaṇḍarūpaṃ koṭiriti bṛhatkṣetram | evaṃ
bhūkendrāccandragolasthadṛksūtracihnāvadhi candrakarṇaḥ karṇaḥ sa eva bhujo bhujastadvargāntarapadaṃ tatpradeśāccandragolasthadṛksūtracihnāvadhi ravidṛksūtrakhaṇḍaṃ koṭiriti tadvijātīyaṃ
kṣetram | koṭiriyaṃ pūrvakoṭau viśodhyā, śeṣaṃ ravidṛksūtre candrārkagolayorantaraṃ
syāt | atra ravidṛksūtre tadantaraṃ karṇaḥ, candragole dṛggarbhasūtrāntararūpalambanajyā
bhujaḥ, tadvargāntarapadaṃ garbhasūtre koṭiriti kṣetramuktabṛhatkṣetrāntargataṃ tatsajātīyaṃ jñeyam
atra tatkoṭisūtre'sya karṇasūtraṃ tatkarṇasūtre cāsya koṭisūtramityanupātayogyatvaṃ
tayoḥ kathamiti nāśaṅkanīyaṃ, sajātīyakṣetrayoretādṛśasaṃsthityāpi vāstavaphalasiddhau
bādhakābhāvāt | tena ravikarṇe bhūvyāsāddhaṃ bhujastadāntarānītāntararūpakarṇe ka iti
yojanādyā lambanajyā | punaranupātaḥ | candrakarṇe trijyā tadāsryāṃ keti lambanajyā | asyāścāpamudayāstakṣitijasthe ravau dṛglambanaṃ syāt
atha dvitīyaprakāropapattiḥ | svodayāstakujasthite ravau yadddvigatadṛksūtraṃ tadādyasaṃjñaṃ kalpyam | tatastadadhaḥ sarvatra bhūvyāsāddhisamāntareṇa kugarbhādarkagolāntagaṃ sūtraṃ

28.1.p5.6

tacca dvitīyam | kugarbhādarkaparyantaṃ ca tṛtīyam | tatrārkagole dvitīyatṛtīyasūtrayorantaramarkakucchannacāpakalāmitaṃ tadeva tayorantaramindugole'pyastīti tenonitamindugolasthitendukucchannacāparūpādyadvitīyasūtrāntaramevādyatṛtīyasūtrāntaratvena phalitam
tatratyadṛggarbhasūtrāntaragaṃ dṛglambanamityupapannaṃ yathoktam
rītyānayaiva dṛktulyavṛtte'pi lambanavāsanā sudhiyohyā | atra bhūpṛṣṭhasaktadṛkcihnādūrdhvakrameṇa dṛkcihnāni bahūnīti sarvatra dṛkcihnaviśādapi yathoktodayāstakṣitijasthalambanakṣetrasaṃsthayaivodayāstalambanavāsanohyā | vinā karṇāntaraṃ sarvatra kṣetraprakāratulyatvadarśanāt | tena bhūpṛṣṭhasaktadṛkcihnaviśād bhūpṛṣṭhakṣitije tatratyodayāstarūpe saiva
lambanayuktiḥ | taducchritasvasvadṛkcihnaviśāt sā tvanyathā syāt
atha prathamaprakārarītyā dṛktulyavṛtte lambanavāsanā| bhūkendrāt svadṛkcihnaparyantaṃ
svadṛkcihnamānaṃ bhujaḥ, kugarbhādravikarṇaḥ karṇaḥ, tadvargāntarapadaṃ ravidṛksūtre koṭiriti
bṛhatkṣetram | tadantaścedaṃ laghu vijātīyaṃ kṣetram | bhūkendrāccandragolasthadṛksūtracihnaparyantagaṃ candrakarṇamitaṃ karṇaḥ sa eva bhujo bhujastadvargāntarapadaṃ svadṛkcihnāccandragolasthadṛksūtracihnaparyantaṃ ravidṛksūtrakhaṇḍaṃ koṭiriyaṃ pūrvakoṭau viśodhyā, śeṣaṃ ravidṛksūtre
candrārkagolayorantaraṃ syāt | atraitatkarṇe yo bhujaḥ saiva lambanajyetyanupātaḥ-ravikarṇe svadṛkcihnamānaṃ bhujastadānantarānītakarṇe ka iti yojanādyā lambanajyā, sā
trijyāguṇā candrakarṇabhaktā, jyā syāt, taccāpaṃ dṛktulyavṛtte ravau dṛglambanaṃ syāt

28.1.p5.7

athaikānayanenaiva yatra kutra sthite ravau dṛglambanasiddhirastathocyate | bhūkendrād
atha pūrvamudayāstakṣitije yahlambanamuktaṃ tato'dhikaṃ bhūpṛṣṭhakṣitije tato'pyadhikaṃ svadṛktulyavṛtte paramam | tatastadapacayakrameṇa khamadhye tadabhāvaḥ kathamiti
cecchṛṇu | bhūkendrād bhūvyāsārddhena bhūvṛttamekaṃ kāryaṃ tathā bhūkendrāt svadṛkcinhamānena
dvitīyaṃ vṛttaṃ kāryaṃ tathā tatkendrāttṛtīyaṃ candrakarṇena ravikarṇena ca caturtha vṛttaṃ svasva
dṛṅmaṇḍalasaṃjñaṃ kāryaṃ, sarvatra bhūkendrātpūrvāparordhvodhararekhāṅkanaṃ ca buddhyā saṃvidheyaṃ tatra
pūrvāpararekhā bhūgarbhakṣitijasūtram | ūrdhvarekhāyāṃ prathamavṛttasaṃpāte bhūpṛṣṭhaṃ dvitīyavṛttasaṃpāte tu svadṛkcinhaṃ, tābhyāṃ pūrvāpararekhātaḥ sarvatra samānāntareṇa rekhe kārye, bhūpṛṣṭhakṣitijadṛktulyavṛttasūtrasaṃjñe tatrordhvarekhāyāṃ bhūpṛṣṭhacinhāt svadṛkcinhamucchritaṃ tato raviparyantaṃ sūtraṃ svadṛksūtraṃ, raveśca svabhūpṛṣṭhadiśi yad bhūgoḷaṃ spṛṣṭvā sūtraṃ gataṃ tadudayāstalambanasūtrasaṃjñaṃ candragole garbhasūtrāt tatsūtrasya tallambanāntaritatvadarśanāt | udayāstakṣitijasthe ravau tūdayāstalambanasūtrameva ravidṛksūtram | candragole tadavadhi garbhasūtrādantaraṃ tallambanaṃ syāt | tato yathā yathā ravirunnatastathāthodayāstalambanasūtrātsvadṛksūtraṃ bahirantaritaṃ syāt | candragole garbhasūtrādudayāstalambanasūtrāvadhyudayāstalambanameva svadṛksūtrāvadhi tu tadadhikaṃ syādityapacayo lambanasya bhūpṛṣṭhakṣitijāvadhi

28.1.p5.8

dṛṣṭaḥ | tato dṛktulyavṛttāvadhi yathā yathā ravirunnatastathātathā bhūpṛṣṭhasthalambanasādhakadṛksūtrādapi bahiḥ svadṛksūtraṃ syādityupacayastatrāpi | saca yathā bhūpṛṣṭhakṣitijasthe
ravāvūrdhvarekhāyāṃ yāni bhūkendrabhūpṛṣṭhasvadṛkcinhāni santi tebhyo raviparyantaṃ sūtrāṇi
kāryāṇi tatra bhūpṛṣṭhasūtraṃ tūdayāstalambanasūtraṃ tadavadhīndugole garbhasūtrādudayāstalambanameva svadṛksūtrāvadhi tu tadadhikaṃ syāt, bhūpṛṣṭhakṣitijādūrdhvaṃ dṛktulyavṛttāvadhi raveḥ
sūtramekaṃ svabhūpṛṣṭhadiśi bhūparidhiṃ spṛṣṭvā nītaṃ tadudayāstalambanasūtraṃ syāt | tatpṛṣṭhadeśe spṛṣṭvā ca bhūkendrātsūtraṃ dṛkcinhavṛttalagnaṃ kārye, tallagnasthānād raviparyantaṃ yatsūtraṃ
tadbhūpṛṣṭhasthaṃ lambanasādhakasūtraṃ candragole garbhasūtrāttadavadhi bhūpṛṣṭhasthalambanameva tatratyaṃ
atha suvimalagolakṣetrataḥ sūkṣmarītyā
bhavati hi tadidānīṃ vacmi yat koṭirūpam
paramaguṇaguṇo dṛkkṣepadastvarkadṛgjyā-vihṛta iha paraḥ syāttattribhajyotthakṛtyoḥ
vivarapadamitau koṭijīvātha dṛgjyād
harijata iha maurvī, tadguṇā koṭijīvā
paramaguṇavibhaktā prasphuṭā lambanajyātha dhanuriha tadīyaṃ lambanaṃ prasphuṭaṃ syāt
evaṃ naterānayanaṃ paraghnī
dṛglambanajyā tribhajīvayāptā
labdhasya cāpaṃ natisaṃjñakaṃ syādathānyathā vā nayanaṃ tayośca
tribhonalagnasya rakheca śaṅkorvā dṛgjyayorvargaviyogamūlam
syād dṛṅnatirdṛggatisaṃguṇā vā
tribhonalagnārkaviyogajīvā
tribhajyayāptā tvatha dṛṅnatighnī
dṛglambanajyā ravidṛgjyayāptā
jīvā bhavet sā sphuṭalambanasya
tribhonalagnārkaviyogajīvā
dṛglambanajyāguṇitā vibhaktā

28.1.p5.9

dineśadṛṣṭijyakayātra labdham
taddṛggatighnaṃ triguṇena bhaktaṃ
taccāpamuktaṃ sphuṭalambanaṃ vā
dṛglambanajyāvanatijyayośca
yadvargaviśleṣapadaṃ tadīyam
dhanuḥ sphuṭaṃ vātra vilambanaṃ syādevaṃ naterānayanaṃ ca kāryam
dṛkkṣepakāghnī ravidṛgjyayāptā
dṛglambanajyāvanatijyakā syāt
dṛkkṣepakāghnī sphuṭalambanajyā
vibhājitā dṛṅnatisaṃjñayā vā
ye cātra dṛṣṭisphuṭalambanajye
tayośca yadvargaviyogamūlam
syādvā natijyātra tadīyacāpaṃ
natiḥ kadambābhimukhī sadeyam ||' iti
anyo vibhaktaḥ samavātatulyāḥ
kheṭasya dṛglambanaliptikāḥ syuḥ
atho kalā yā paralambanasya
tribhonalagnasya nareṇa nighnyaḥ
kheṭeṣukoṭijyakayā vibhaktāḥ
kalpyāḥ kalāstāḥ paralambanasya
kheṭatribhonāṅgaviyogakoṭīdorjye ca kalpye grahaśaṅkudṛgjye
tataśca dṛglambanaliptikā yāḥ
pūrvaprakāreṇa bhavanti siddhāḥ
tā eva kheṭasphuṭalambanasya
jñeyāḥ kalāḥ krāntivṛtto grahajñaiḥ
atra saure'madhyalagnasame bhānau harijasya na saṃbhavaḥ
akṣodaṅṅmadhyabhakrāntisāmye nāvanaterapi
deśakālaviśeṣeṇa yathāvanatisaṃbhavaḥ
lambanasyāpi pūrvānyadigvaśācca tathocyate
lagnaṃ parvāntanāḍīnāṃ kuryāt svairudayāsubhiḥ
tajjyāntyāpakramajyāghnī lambajyāptodayābhidhā
tadā laṅkodayairlagnaṃ madhyasaṃjñaṃ yathoditam
tatkrāntyakṣāṃśasaṃyogo diksāmye'ntaramanyathā
śeṣaṃ natāṃśāstanmaurvī madhyajyā sābhidhīyate
madhyodayajyayābhyastā trijyāptā vargitaṃ phalam
madhyajyāvargaviśliṣṭaṃ dṛkkṣepaḥ śeṣataḥ padam
tattrijyāvargaviśleṣānmūlaṃ śaṅkuḥ sa dṛggatiḥ
natāṃśabāhukoṭijye sphuṭe dṛkkṣepadṛggatī
ekajyārgataśchedo labdhaṃ dṛggatijīvayā

28.1.p5.10

madhyalagnārkaviśleṣajyā chedena vibhājitā
ravīndvorlambanaṃ jñeyaṃ prāk paścād ghaṭikādikam
madhyalagnādhike bhānau tithyantāt praviśodhayet
dhanamūne'sakṛt karma yāvat sarvaṃ sthirī bhavet ||' iti

Linked texts (5)