Pramāṇa · Search · About · API

Upapattishekhara 28.1.p7

Upapattiśekhara 28.1.p7

Language
Sanskrit

28.1.p7

" dṛksūtracihnasthakadambadṛgje
vṛtte tayorbhedavaśād bhacakre
vilambanaṃ spaṣṭataraṃ pradṛṣṭaṃ
tayorabhede tadabhāva eva
so'rke bhaved vitribhalagnatulye
nūnaṃ na yāmyottaralagnatulye
lagnāstayormadhyabhacakradeśaḥ
sa cārkatantre'sti hi madhyalagnam
tadvādhitārthagrahaṇāt khalannād
yat svīkṛtaṃ lambanakaṃ na tat sat
jānanti ye vāsanayā na sauraṃ
vṛthaiva śāstravyasanaṃ hi teṣām
nanu tarhi kathaṃ sūryasiddhānte raviṇoditā
uktadṛkkṣepadṛggatyormadhyayoḥ sphuṭatā punaḥ
madhyāṅgāruyaṃ tu cennaivaṃ khāṅgaṃ lambanasādhane
natāṃśabāhukoṭijye ityādivacanena sā
ityāhustanna yat khāṅgasiddhe ye ca natonnate
madhyame te ca vijñeye sphuṭe vitribhalagnaje
ato'rkavacanasyārtho ye ca dṛkkṣepadṛggatī
sphuṭe te bāhukoṭijye prokte vitribhalagnaje
dṛgvṛttavitribhāṅgotthanatonnatalayodvaye
dṛkkṣepadṛggatī spaṣṭe vārkasyārtha iti dhruvam
(37) atra saṃśodhakoktaṃ natisādhanam—
tribhonalagnagrahayorviyoga—
jyakā tribhonāṅkanareṇa nighnī
vibhājitā khecarahagjyayā sā
hatā ca dṛglambanaliptikābhiḥ
bhaktā kalābhiḥ sphuṭalambanasya
phalasya cāpaṃ navaterviśodhyam
śeṣaṃ sphuṭaḥ syānnatisaṃskṛteṣustatpūrvabāṇāntarakaṃ natirhi
vitribhalagnākrāntarajīvā ghaṭikādi lambanaṃ labdham
vitribhalagnaprakramavikṣepākṣāṃśayutiviyuteḥ || ' iti
tayormaṇḍale pṛṣṭhadṛksūtrake te
jyakākhye prasādhye vidhoḥ kakṣikāyām
atha sparśakāle vimuktau kugarbhāt
kupṛṣṭhācca yat pṛṣṭhadṛksūtramasmāt
raverbimbagolasya kendraṃ tu vedyaṃ
ravermaṇḍalārdhena sūtreṇa tiryak
vidhorbimbagolasya kendraṃ tu tadvad
raverbhinnadik svārddhatanmaṇḍalena
tadaikyaṃ tu kendrāntaraṃ candrabhānvorbhavet pūrṇajīvātmakaṃ sūtramatra
paraṃ pṛṣṭhasūtraṃ dvayorekameva
yadā nemiyogasthitaṃ syāt tadettham
yadā bimbagolīyapṛṣṭhākhyadṛṣṭyudbhave bhinnasūtre tadā tvanyathaivam
vidhoḥ kakṣikāgolasaṃsthendubhānvorbhavetāṃ ca ye maṇḍale tadyutirhi
svatau naiva kiṃ tarhi dṛksūtrayogād
bhavedekagole'pi coktaprakārāt
svapṛṣṭhākhyabimbaikyacihnācca tiryak
svabimbārddhatulyāntareṇa svakendre
bhujo'trāsti mānaikyakhaṇḍaṃ ca koṭistayoḥ pṛṣṭhadṛksūtrayorantaraṃ hi
tadutthaśruterarddhacāpaṃ dvinighnaṃ
ravīndvorbhavedantaraṃ nemi yoge ||” iti
= 4 śeṣam 477/3438 idaṃ svalpāntarādupekṣitam | anayorantaraṃ sphuṭā natiḥ= 4| (I)
seyaṃ darśitagolasaṃsthayā vyarthā
punaḥ śraddhālu tayā lambanakālaśarāntaramityādinā''ryātrikeṇa svalpāntarāt samādhānamuktaṃ tat dṛggolavāsanāviruddhamiti kamalākareṇāpi pratipāditam | tathāhi- 'tribhonalagnahagjyā yā sa dṛkkṣepo'rkacandrayoḥ | tataḥ prāgvannatiḥ sādhyā lambane yā bhujātmikā|| jñeyā dṛkkṣepadiksānra kecid dṛkkṣepatastayoḥ
dṛṣṭilambanake kṛtvā natiṃ prāhustadantare || rasaṣaṭkākṣaje garbhabhrūje yaiḥ paramocyate
hṛglambananirāsena nirastaivānna sā bhṛśam || krāntivṛtte ravistasmāccharāgne tvasti
candramāḥ | tayorbhedena dṛkkṣepo bhinno yuktastato vidhoḥ || so'nyathā brahmaguptena
tribhonāṅgeṣvataḥ kṛtaḥ | śarā-bhāve rakherbhinno'pyabhinno'pyarkataḥ kila || śarasatve tu
dṛkkṣepo dṛśyate tanmate vidhoḥ | ato golabahirbhūtaṃ cintyamāryaistu tanmatam
asaṅgataṃ samādhānaṃ bhāskārāyaiḥ kṛtaṃ tviha | yattattadanugairaiva dūṣitaṃ svavirodhibhiḥ ||' iti
atra arkāṃśeti mayāsuropadeṣṭā sūryāṃśapuruṣo vivakṣitaḥ | ' mavaṃśaḥ puruṣo'yaṃ te niḥśeṣaṃ kathayiṣyatī'ti bhagavadukteḥ | ātmapratibhāso yuktyunmeṣaḥ
kiṃ jagadvirodheneti paryantoktyā''cāryasyāsīma saujanyaṃ vyaktamiti
udghāṭya vāsanābhāṣyacakṣurālokyatāmayam
pratnanūtanasudhīsūktirupapattīnduśekharaḥ
eṣā durgāprasādena saccidānandasākṣiṇā
śiromaṇilaghuvyākhyā kalpitā gurudakṣiṇā
atra mūlaślokasaṃkhyā=19 | pūrvaiḥ saha =369
iti śrīmadupapattīnduśekhare dvivedopākhyācāryaśrīsarayūprasādasutadurgāprasādasaṃkalite sūryagrahaṇādhikāraḥ ṣaṣṭha iti śivam
atha grahacchāyādhikāraḥ
atra sauram
kujārkigurupātānāṃ grahavacchīghrajaṃ phalam
vāmaṃ tṛtīyakaṃ māndaṃ budhabhārgavayoḥ phalam
svapātonād grahājjīvā śīghrād bhṛgujasainyayoḥ
vikṣepaghnanyantyakarṇāptā vikṣepastrijyayā vidhoḥ