Pramāṇa · Search · About · API

Upapattishekhara 28.1.p9

Upapattiśekhara 28.1.p9

Language
Sanskrit

28.1.p9.1

(38) atra saṃśodhakokto bimbīyakarṇaprakāraḥ—
drākkendrakoṭijyakayā vinighnī
tribhajyayāptā śarakoṭijīvā
taccāpabhāgaiḥ sahitān viyuktān
khāṅkāṃśakān karkikṛgādikendre
drākkendrabhāgān pravikalpya sādhyaḥ
śīghrākhyakarṇaḥ sa bhaved grahasya
bimbīyakarṇo mṛgakarkaṭādā-valpo'dhikaḥ sthānabhavācca karṇāt
'nāḍikāmaṇḍalāttiryagatrāpamaḥ
krāntivṛttāvadhiḥ krāntivṛttāccharaḥ
kṣepavṛttāvadhistiryagevaṃ sphuṭo
nāḍikāvṛttakheṭāntarāle'pamaḥ ||'
'satrirāśigrahadyujodhdṛtā kheṭāpamajyakā
trijyāvinighnī taccāpamanyakrāntiḥ svadigbhavet
calagrahaparakrāntijyayorāhatiruddhṛtā
satrigrahadyumaurvyā vā cāpamanyāpamo mataḥ
sveṣusaṃskārataḥ spaṣṭo bhavet saṃskāradik ca saḥ
grahakoṭidyujīvāghnī tajjīvā trijyayoddhṛtā
taccāpaṃ tu sphuṭā krāntiḥ spaṣṭānyāpamadiksthitā
grahānyāpamajīvāptā sphuṭānyāpamaśiñjinī
kheṭāpamajyayā nighnī cāpaṃ bimbasphuṭāpamaḥ
tadvyatyayāt sphuṭārakhyā'nyā krāntirjñeyā budhairiha ||'
iti
ādyaanyakrāntisādhanārthaṃ kṣetram (57)
spaṣṭaśarārthaṃ kṣetram (58)
‘ calāṃśakaiḥ saṃskṛtakhecarasya
koṭijyakā sveṣukauṭimorvyā
nighnī trimaurvyā vihṛtātacāpalavonakhāṅgā lavapūrvakaḥ syāt
bimbagrahastvadyapade calākhya
grahe tathā dvayādipadakrameṇa
bhārddhāṃśaśuddhaḥ sahito'tha bhārddhalavaistathā syād bhagaṇāṃśaśuddhaḥ
lavāḥ kharārmevihṛtā vilambaṃ
gṛhādiko'sau calavṛttagaḥ syāt
ādau tathānte ca padasya bimbacalākhyakheṭau samabhāṃśasaṃsthau
trijyāśarajyānihatistu bimbagrahasya maurvyā vihṛtātacāpam
syāt sveṣudikkaḥ paramaḥ śaro'sau
bimbagrahasyātha calagrahasya

28.1.p9.2

golasthitenaiva parāpamena
susaṃskṛtaḥ spaṣṭaparāpamaḥ syāt
tajjyātha bimbagrahaśiñjinīghnī
trimajyayāptā phalacāpamatra
krāntiḥsphuṭā syāt paramasphuṭākhyakrāntyaṃśadigbimbakhagasya diksthā
evaṃ hi bimbagrahajajyakāghnī
parasphuṭakrāntilavajyakaiva
satrigrahadyujyakayā hṛtāttacāpaṃ sphuṭānyāpamakaḥ puroktaḥ |' iti
‘bāṇo yadā syāt khacarasya tasya
dṛgvṛttanamronnatabhāgajīve
bimbodbhave tannayanaṃ vinaiva
dṛkkarmasiddhiḥ paribhāvanīyā
lagno nitaṃ satribhakhecarendraṃ
kendraṃ prakalpyāsya ca bāhumaurvī
nighnīṣurakoṭijyakayā trimauvyauhṛptāptacāpo nitakhāṅkato jyā
hāro guṇaḥsyāt triguṇo'tha hārohṛtā guṇaghnī tviṣuśiñjinī yā
cāpaṃ caleṣustviṣudik ca tena
dṛkkṣepacāpaṃ kila saṃskṛtaṃ syāt
spaṣṭaṃ kujordhvaṃ makarādikendre
karkyādikendre'tha vibhinnadik syāt
dṛkkṣepakād yat kila tat kujādhaḥ
spaṣṭaṃ hi dṛkkṣepacāpamūlam
kṛtāptasaṃjñaṃ prathamaṃ yaduktaṃ
tatsaṃguṇā trijyakayā vibhaktā
sā spaṣṭadṛkkṣepacāpakoṭijyakā bhujaḥ syādatha koṭiratra
sphuṭākhyadṛkkṣepacāpamaurvī
tadvargayogasya padaṃ natajyā
cāpaṃ natāṃśāśca tadūnakhāṅkonmitāḥ svadṛṅmaṇḍalagonnatāṃśāḥ
bimbodbhavastatkhacarasya nūnaṃ
te cordhvadṛkkṣepavaśāt kujordhvam
adhaḥ sthitāt te kṣitijādadhaḥsthāḥ
kheṭadyurātre pragaṭaiṣyajātāḥ ||' iti
‘khe svasvagolasthitakheṭayo ścābhīṣṭo dineśaḥ khacarastadanyaḥ
kalpyo'rkakheṭāntaraśiñjinī yā
graheṣukoṭijyakayā vinighnī
bhaktā trimaurvī kalacāpasulyamatra graheṣuṃ parikalpya tasmāt
prakalpiteṣūdbhavakoṭimaurvyohṛtā prasiddheṣuguṇena nighnī
tribhajyakā labdhamataśca cāpaṃ

28.1.p9.3

tadarkakheṭastha-śarāntaraikyam
ekānyadiktve śarayostadatra
kheṭārkayoḥ kalpitamantaraṃ syāt ||' iti ca
atha grahayordvayoḥ śarau svasvakakṣāgolasthayostayorvimbāntarasūtropapattiḥ
khagole svakakṣāyāṃ svabhogastataḥ śarāntareṇa svavimbam | ūrdhvakakṣāsthitagrahabhoga
āyanadṛkkarmakṣetram (60)
athānupātaḥ-trijyāguṇaḥ kheṭaguṇaḥ svakoṭidyujyoddhṛtaścāpamataḥ sa vādyaḥ
anyāpamajyā triguṇena nighnī
jināṃśamaurvyā vihṛtāptacāpam
vādyo bhavednya iha sphuṭākhyāpamasphuṭānyāpamajīvayoryat
padaṃ ca vargāntaratastribhajyāguṇaṃ sphuṭa krāntidinajyayāptam
taccāpatulyastribhayuktakheṭā—
pamajyayā vā guṇitā vibhaktā
spaṣṭāpamadyujyakayā sphuṭānyāpamasya jīvā phalacāpamanyaḥ
yadvā sphuṭānyāpamakoṭijīvā
tribhajyayā saṃguṇitā vibhaktā
spaṣṭāpamadyujyakayāptacāpakoṭyaṃśasaṃkhyāka ihānyasaṃjñaḥ
madhyasphuṭānyāpamayoḥ samānyadiktve kṛtādyānyaviyogayogaḥ
sphuṭāśca te syurviṣuvāṃśakāstatkṣetrāṃśakāścāpamiha prakalpyam
padaṃ bhavedyoyanakhecarasya
vedyaṃ tu tatpādabhavaṃ hi cāpam
ādyādhike'nye prathamāntyapādodbhavaṃ tathā dvitripadodbhavaṃ hi
parasparaṃ vyatyayataḥ padasthaṃ
jñeyaṃ tadanyāpamayordiśaikye
yathāgataṃ cādyapadodbhavaṃ ca
dvitīyake bhārddhalavacyutaṃ tat
tṛtīyake bhārddhalavairyutaṃ syādantye tu cakrāṃśavivarjitaṃ syāt
lavādikaṃ yadgṛhapūrvakaṃ tat
kṛtvā ca tadvyastacalāṃśakaiśca
saṃskṛtya sotrāyanadṛggrahaḥ syānmeṣāditastadgrahayośca madhye
alpaṃ raviṃ cābhyadhikaṃ tanuṃ tu
prakalpya coktānayanena kāryaḥ ||' iti ca
viśeṣārthaṃ kṣetram (61)
yā calāṃśakhacarāt tribhayuktād

28.1.p9.4

dorjyakā jinalavajyakayāghnī
prasphuṭāpamadinajyakayāptā
bimbajāyanabhavā valanajyā
krāntivṛttakhagabhogajameva
bimbagaṃ kila kadambakavṛttam
bimbataddhruvasuvṛttavibhedāt
svīkṛtā budhavarairiyamatra
āyanaṃ hi valanaṃ khagajaṃ yat
tajjayā ca guṇitā śaramaurvyā
prasphuṭāpamadinajyakayāptā
taddhanurlavaṣaḍaṃśamitaṃ tat
dṛṣṭikarma ghaṭikādi susūkṣmaṃ
syācchiromaṇikṛtādapi dṛgjāt
prasphuṭeṣubhavakoṭijamaurvī
saṃguṇā triguṇena vibhaktā
asphuṭeṣu bhavakauṭijamaurvyā
labdhacāpabhavakoṭijaliptāḥ
dṛṣṭikarma bhavṛtau yadi vā sā
bimbajāyanabhavā valanajyā
prasphuṭeṣuguṇasaṃguṇitāptā
trijyayāptadhanurānayanakarma
syāttadeva khalu taddaśato'tra
prasphuṭedhurapi cotkramarītyā
bimbīyāyanavalanakṣetram (62)
'evameva natakālajadorjyā'kṣajyayā ca guṇitā vihṛtātṛ
svopavṛttadalavistṛtimityā
labdhamākṣavalanodbhavajīvā
bimbajadyuguṇamānavibhaktā
trijyayā ca guṇitākṣalavajyā
udgamāstasamaye niyamātsā
cāpamakṣavalanaṃ kramatastat
saumyayāmyamayanākṣajatattadvalanāṃśakasusaṃskṛtito yat
spaṣṭasaṃjñavalanaṃ dvividhaṃ tat
syodgamāstaviśatato'sya cayā jyā
seṣukoṭiguṇasaṃguṇitāptā
trijyayā ca phalacāpūlavā ye
tadvihīnakhanavajyakayāptā
trijyayā ca guṇitā śaradorjyā
taddhanuḥ sphuṭaśaraḥ samasūtre
dyākṣadṛggrahabhujena sadāsya
saṃskṛterbhavati bimbabhujo'tra
spaṣṭa eva hi kṛtāpamavatsaḥ
ākṣadṛggrahabhavasphuṭasaṃjñavālanāṃśakaviyuṅ‌navatijyā
yā tayātra vihṛtā triguṇaghnīṣujyakā sphuṭatarā śaradigvā
bimbajasphuṭatarā valanajyā
sā sphuṭedyuguṇasaṃguṇatāptā
trijyayā dhanuriha sphuṭasaṃjñaṃ

28.1.p9.5

dṛṣṭirja bhavati karma bhava़ṛtte ||’ iti
ākṣakarmakṣetram (63)
viśeṣārthaṃ kṣetram (64)
9-10 | idānīṃ drutavilambitopajātibhyāmudayāstalagnayolakṣaṇaprayojane
grahasya dṛśyādṛśyatvalakṣaṇe ca pratipādayati - nijanijodayalagnasamudbhava ityā
di | niśīṣṭalagnādudayāstalagna ityādi ca
pṛṣṭhaśaṅkusādhanārthaṃ kṣetram (65)
“ karṇasya vargo dviguṇaḥ kukhaṇḍavargonitastasya padaṃ vihīnam
kukhaṇḍena triguṇārdhanighnaṃ
karṇoddhṛtaṃ tasya dhanurnatāṃśāḥ
yadā raveḥ syurnarabhā nareṇa
samā tadā bhāskarapūrvakoktyā
kupṛṣṭhajaspṛṣṭanaro'sphuṭo'stha
dṛgjyāsa mastatra yato'sti nūnam
kupṛṣṭhagālpasya narasya cāgraṃ
spṛṣṭvā yadarkātkila karṇasūtram
samakṣitau yatra vilagnamasmāttacchaṅkamūlāvadhi tatra bhāsyāt
dṛśyātha sā naiva nareṇa tulyā
kathaṃ hyatastadgaṇitaṃ susūkṣmam ||” iti ca
athodayāstādhikāraḥ
sūryādabhyadhikāḥ paścādastaṃ jīvakujārkijāḥ
ūnāḥ prāgudayaṃ yānti śukrajñau vakriṇau tathā
ūnā vivasvataḥ prācyāmastaṃ candrajñabhārgavāḥ
vrajantyabhyadhikāḥ paścādudayaṃ śīghrayāyinaḥ

Linked texts (1)