Pramāṇa · Search · About · API

Upapattishekhara 45.30.p1

Upapattiśekhara 45.30.p1

Language
Sanskrit

45.30.p1

śāntara īkṣyate
yugmasya viśva (13) bhāgānte tadabdai rgokuparvataiḥ (719)
tasya sthānāntaraṃ siddhaṃ sārddharudrāyanāṃśajam (11|30)|| ”
iti sphuṭaṃ pratipāditam
atredamapi na vismaraṇīyam-adho nirdiṣṭakṣetre ‘na’ nakṣatrabimbagate kadambadhruvaprotavṛtte kārye te hi krāntivṛtte krameṇa ‘ma’ ‘ca’ sthāne saṃpātaṃ kurutaḥ
tadā ‘na’ nakṣatrasya ‘aca’ dhruvābhimukho bhogastathā ‘na ca’ dhruvābhimukhaḥ
śaraḥ | evaṃ ‘ama’ kadambābhimukho bhogastathā ‘mana’ kadambābhimukhaḥ śaraḥ
‘a’ aśvinyādibinduḥ, ‘saṃ’ saṃpātabinduḥ
bhoga-śarajñānārthaṃ kṣetram (83)
ācāryai rgrahacchāyādhikāre graheṣvāyanākṣadṛkkarmaṇoḥ saṃskāraḥ pratipādita
eva | atra tu nakṣatrāṇāṃ dhruvakāḥ kṣepakāścāyanadṛkkarmasaṃskṛtā eva paṭhitā iti
kevalamākṣadṛkkarma evāvaśyakamiti nirvyūḍham | ataeva sūryasiddhānte, nakṣatragrahayutyadhikāre'pi ‘grahavaddyuniśe bhānāṃ kuryād dṛkkarma pūrvavat’ ityādinā nakṣatradhruvakeṣu kevalamākṣakarmoddiṣṭam | itthaṃ saṃpātabinducalanānnakṣatrāṇāṃ dhruvakāḥ śarāśca
kālāntare sāntarā bhavanto dṛśyante | kiṃ cātra ‘na ma ca’ golīyacāpajātye
trikoṇamityā lāghavena spṛṣṭaśarātkadambaprotavṛttīyaśarasādhanamapi suśakam
api ca prācīnai rohiṇyāstārāpañcakasya sthitirākāśe śakaṭākārā'vagatā | tatra pañcasu tārāsūttarasthāyāḥ krāntivṛttāsannāyā dakṣiṇaḥ śaraḥ 2|36'
tathā yogatārāyā dakṣiṇaḥ śaraḥ 5|32' tena yasya grahasya dakṣiṇaḥ śaro yadā
nirdiṣṭaśarayorantarāle syāttadā sa rohiṇīśakaṭaṃ bhindyāt | yadi candraśaro dakṣiṇaḥ
2|35' kalāto'dhikastathā 5|32' kalāto nyūnaḥsyāttadā yadi candro rohiṇīsaṃgato bhavati tadā śakaṭabhedaḥ syādeva | evamiha budhaśukrayorapi | itaragrahāṇāṃ
tu nedānīṃ saṃbhāvyate, kālāntare rohiṇīśakaṭabhede'pi vyatyāso bhavati, tathā
ca gaṇeśadaivajñaḥ—
‘ gavi nagakulave 17 khago'sya cedyamadigiṣuḥ khaśarāṅgulādhikaḥ
kabhaśakaṭamasau bhinattyasṛk
śaniruḍupo yadi cejjanakṣayaḥ
svarbhānāvaditibhato'ṣṭa-ṛkṣa saṃsthe
śītāṃśuḥ kabhaśakaṭaṃ sadā bhinatti
bhaumārkyauḥ śakaṭabhidā yugāntare syāt
sedānīṃ na hi bhavatīdṛśi svapāte ||’ iti
evaṃ saptarṣi viṣaye'pi tatra saṃhitākārairyā saptarṣīṇāṃ gatirākalitā
sā taduktottarāyaṇa-dakṣiṇāyanagaṇanāt kalitābhiprāyā dṛśyate | tārakāntaravat kālāntareṣu pratīyamānāpi tadgatirbhagaṇabhogakalanāyāṃ naivopayuktā | ataeva
parāśaramatamupaskurvāṇena dvitīyāryabhaṭena marīcikākārodibhirlaghvāryabhaṭanāmnā
vyapadiṣṭena mahāsiddhānte saptarṣiviṣaye yaduktaṃ tatsarvamapyanupayuktamiti maduktaṃ
bhṛśaṃ parīkṣaṇīyam | evameva tatrāyanagrahaviṣaye'pi bhrāntivilasitaṃ vicāraṇīyam
iha siddhāntadarpaṇakārāstu gaṇitagolavicārasahaṃ sādhūpapādayanti | tathā ca—
prāgdhruvoḍhayā bhavantīṣṭamunikāntagṛhāṃśakāḥ
saptarṣimaṇḍalāyāmastyabdhi 43 kālāṃśako'pi yat
sāyanāṃśatulākaṃnyāsthityāṅgābdhyaṃśa 46 īkṣyate
krāntyantārtsaumyabāṇāṃśā likhyante'ṅkaśarāḥ 56 kratoḥ
pulahasyaikapañcāśat 51 pulastyasyāgnisāyakāḥ 53
aṅgapatriṇa 59 evātreḥ ṣaṣṭi 60 raṅgiraso matā
dvāṣaṣṭyaṃśā vasiṣṭhasya 62 marīceḥ ṣaṣṭi 60 rīkṣitā
sarvadāyaṃ śaraḥ krānteryadi tulyobhavettadā
yugmāntasya vasiṣṭhaḥ syāccaturbhāgāntaro dhruvāt
sphuṭakrāntermaharṣīṇāṃ tulyatā yadi sarvadā
tadā rāśyantaraprāptauvikṣepo bhinnatāṃ vrajet
yamāgastyasphuṭakrānteryathā sāmyaṃ sadekṣyate
dastrādīnāṃ ca vaiṣamyaṃ tathaiṣāṃ nekṣito'pamaḥ
pratyabdaṃ prāggatiḥ proktā purāṇaiṣṭaliptikā
teṣāṃ no niścitā pūrvānubhavā darśanamayānā ||” iti
evaṃ kālāntare saptarṣimaṇḍalasannidhibhāji dhruvatārāyāmapi sthitibhedo'vadhāryate | tatra sambandhākalanāya varāhamihira sūktiriyam—
‘ saikāvalīva rājati sasitotpalamālinīsahāseva
nāthavatīva ca digdyaiḥ kauverī saptabhirmunibhiḥ
dhruvanāyakopadeśānnirittīṃveottarā bhramadbhiśca -'
ihedamapi vaijñānikaiḥ samyagālocanīyaṃ yad grahagativiśeṣajñānavat bhacakra'
calanajñānamapi bhāratīyānāṃ prāthamikamiti | tatra vaidikamantravarṇadṛṣṭisatve'pi
spaṣṭapratipattyarthaṃ divyāñjanaśalāke ivādipatañjaliyogasūtre uddhriyete‘candre tārakāvyūhajñānam |’ ‘dhruve tadgatijñānam |’

Linked texts (3)