Pramāṇa · Search · About · API

Upapattishekhara 8

Upapattiśekhara 8

Language
Sanskrit

Contents

8.p1.1

atha golādhyāyo'pi kiṃcid vicāryastatrāpyasāveva sārvatrikaḥ paricayaḥ'lallo vā śrīpatirvā nijakavitṛtayā bhāskarādastu bhūyān
dṛggole tveṣa eva sphuṭagaṇitavidhāvapyudāttaprabhāvaḥ
pūrvāspṛṣṭapraṇetā tvahamiti vidhayā tattvabhūtārthavitto
nityānandādisūktipraṇayananipuṇaḥ saṃprati jñā hi viśvak
nakṣatratārakāprāyā sā sāmānyaviśeṣatā
atiprasaktimāyāti tato heyā vidāṃvaraiḥ ||'
bhāvata iti na tathā paryāptaṃ, brahmaguptādikṛtasya bhūbhramaṇakhaṇḍanasyāvāstavikasya
nirṇayāt | atredampyākalanīyam—
yat khalvekasyāpi vastuno hetvantareṇa saṃjātaṃ nāmāntaraṃ tasya paryāya
iti vyavahriyate | yathā—bhūriti gauḥ, acalā, sthirā, anantā, ityevamādinā svaparyāyeṇa vyavahṛtā | tatra devānāṃ vigrahavattvadarśane vigrahāḥ pāñcabhautikā aicchikā iti dvaye | pūrve supratītā eva | uttare āvirbhāvatirobhāvayogino māyikā ityabhidhīyante : yathā-bhuvaḥ pāñcabhautikapiṇḍaḥ, gorūpaṃ
ca | etad dvitayamapi purāṇetihāsayorvarṇitaṃ draṣṭavyamiti
iha bahavo navavijñānonmīlitalocanāḥ—'gacchatīti gauḥ' ityevamādisādhanena katipayavaidikamantrāśayapradarśanena bhūbhramaṇaṃ relatāravijñānavadanumanyante
tadapi varam | paraṃ ta eva yaśasvino yadupajñamado vijñānam
svākṣakīladaṇḍamadhye bhrāmyamāṇasyāpi kṛtrimagolasyopari parivartamānā
pipīlikāpaṅktiriva bhuvo janatā na patatīti vyaktaṃ tāvat | tato bhūracalā sthirā
vā manyate pṛṣṭhavāsibhiḥ | kiṃvā 'same samantāt kva patatviyaṃ khe' iti nyāyena
yathā bhūpṛṣṭhavāstavyairbhramat sūryabimbaṃ dṛśyate tathā sūryapṛṣṭhagatairbhūvimbaṃ dṛśyatāmityatra

8.p1.2

ko bādhaḥ | ubhayatra tarkāgamasāmyāditi dik
athaite padārthavijñānasiddhāntāḥ—gatikāraṇaṃ balam | paramāṇustatsamudāyaśca—balāśrayaḥ | tadākarṣaṇotsāraṇajaḍatvākhyāstrayo balaviśeṣāḥ | saṃyogānukūlaṃ balamākarṣaṇam | bhautikapadārthānāṃ parasparasaṃnidhānatāratamyāt parasparākarṣaṇatāratamyaṃ syāt, dīpasāmīpyadūratvaviśeṣāt tattejasa ādhikyanyūnatvavat | viśleṣaṇānukūlaṃ balamutsāraṇam | uṣṇatāyāstāratamyāt paramāṇuṣu ghanatvaviralatvatāratamyam | tatkṛtameva bahirdravyāṇāmākāratraividhyam, ghanatvadravavāyubhedāt | niyatākāratvaṃ, sāntaratvaṃ, ghanatvaṃ, kaṭhinatvaṃ, sthitisyāpako, bhaṅguratvaṃ,
patrīkaraṇīyatā, sūcīkaraṇīyatā, bhārāvalambanaśaktiriti nava paramāṇūnāṃ saṃsthānaviśeṣā ākarṣaṇotsāraṇaśaktivaicitryaprabhavāḥ | gatisthityanyatarāparityāgānukūlaṃ balaṃ jaḍatvam | dravyāṇāṃ deśāntarasaṃyogānukūlavyāpāro gatiḥ | dravyasya
sthitiḥ samānasaralagatiśceti dve api svābhāvikyau | balapravṛttireva gaterdik
gamanakāraṇayordiśau yadi na samāne, naca viruddhe, tadā gamanaṃ taddiśormadhye
syāt | yatra gaterdvau hetū, yayorekena saralarekhāyāṃ gamanaṃ syād, apareṇa ca
sadā kaṃcana nirdiṣṭavinduṃ prati, tatra cakrākārabhramaṇamutpadyate | tatra nirdiṣṭakendrasaṃnikarṣānukūlaṃ balaṃ kendrākṛṣṭivalam, nirdiṣṭakendraviprakarṣānukūlaṃ jaḍatvātmakaṃ balaṃ kendrotsṛttibalam, tadubhayaṃ ca kendrabalaṃ syāt | gatirdvidhā saralā,
vakrā ceti | gatirdvedhā samā viṣamā ceti | viṣamā gatirdvedhā apakṣīyamāṇā
vardhamānā ceti | gatimati gatī mithastulye viruddhe ca bhavataḥ | yasmin

8.p1.3

kasmiṃścid dṛḍhadravye svākṣaṃ paritaścakravat tulādaṇḍavadvā bhrāmite tasya sarveṣāmavayavānāṃ kendrād akṣādvā yathā yathā dūratvaṃ tathā tathā gatyādhikyam
ityevamādīni
atra siddhāntadarpaṇe bhūbhrame pratyavasthānam—
“na syād gatiḥ śaktimṛte'khilasya,
sā''karṣavikṣepavaśād dvidhā cet
kendrābhikarṣiṇyabhidhā tadādyā,
kendrāpasāriṇyaparocyate sā
parānubāhulyasamudbhavāyā
dṛṣṭā gurutvāvagamād dharitryām
tatrāpatadgolakapiṇḍaśaśvatpariśramo'smābhiralambhi naiva ||” ityādi
‘arhatprokte'rkendū dvau dvāvekāntarodayau kila tau
yadyevamarkasūtrāt kiṃ dhruvacihnaṃ bhramatyahnā ||’
iti pañcasiddhāntikoktitulyam | atra bālabodhārtham—
“saumye mīnākṛtirbhānāṃ dhruvamatsya iti śrutā
dhruvastanmukhadeśasthaḥ, pucchaṃ tārā tato'dharā
viśākhāsamasūtre sā tiṣṭhatyaṅgendu (19) bhāgake
mukhapucchāntare bahvyastārāḥ paṅkidvaye sthitāḥ
viśākhāstho'stametyarko yadā, tatpucchagā tadā
tārakā paścimasthā syānniśārdhe'dhogatā dhruvāt
prātarudyadraveḥ sūtre prācyāṃ tiṣṭhati sā yataḥ
tadarkadvitayaṃ kutra saṃbhaved bhrātarucyatām ||”
bhramantyakaṃ, yathākṛṣṭo bhuvendustāṃ prati bhraman
bhrāntiruttāpa āloka ṛtubhedāśca sūryataḥ
bhuvi graheṣu kāryāṇi sarvāṇi syurabhedataḥ
itisthite grahagatigrahaṇādyatra dṛksamam
bṛhadākarṣaṇāt kṣudrabhrāntirnyāyyā bhavatyapi ||' iti
'iyaṃ bhūrniścalā sākṣāllabhyate nikhilairjanaiḥ
bhrāntiśca ravibimbasya, kiṃ phalaṃ te viparyayāt ||'ityādi
'samakālaṃ viniṣkrāntau samakālaṃ samāgatau
tayordinaviparyāso'cintyā māyā hi sā hareḥ ||'

8.p1.4

madhyamagatyā svakakṣākhyavṛtte vrajedityādi bhūkendrakagrahabhramaṇābhyupagamānurodhi nīcoccavṛttaghaṭakagrahasaṃsthānānurūpaṃ prācāṃ vicāravartmati| tasya sūryakendrakabhramānusaraṇādākulīkaraṇamutpathavilasitam | svalpāntaratvānmṛdukarmaṇīhetyādi tātparyagatyā vikalpapradarśanam | tatrāstikaśiromaṇiḥ kamalākaraḥ sauratantraikadṛṣṭyā prācāṃ phalavisaṃvāde trasto bojakarmaṇā ojāntaparidheritthekarūpaparidhimānīyāpi tatrāparituṣyan'āryoditāṃ ca grahagolasaṃsthāṃ
jñātvaiva ravyāśayapāṭha uktaḥ
sthityanyathātve'nugataḥ prasiddhaḥ
sa eva yuktoḥ mama nāgraho'tra
yaddrākphale'tra śravaṇānupāte'kṛte'pi saure paridheḥ sphuṭatvam
tadvāsanāvidbhagavān sa eva
nārāyaṇo maṇḍalago na cānyaḥ ||'
(tattvavi. spaṣṭa. 235-236) ityāha sma | tathā-mṛdudoḥphalasya cāpaṃ
budhā mandaphalaṃ vadantītyānuguṇyāt phalajyā madhyakheṭotthā sūkṣmakarṇānupātajenyādyādideśa ca | athātra brahmaguptamataṃ pratikṣipataścaturvedācāryasyoktiṃ nirākurvannācāryo
nīcoccabhaṅgasyānurodhād yatphalavāsanāvaicitryamabhidhatta sma tatraiva punaḥ kamalākaro'pi
tasthau | ādhunikaspaṣṭīkaraṇapaddhatau tu phalavṛttasyānaṅgīkārāt sakṛtkarmaṇaiva
dṛśyā grahā ānīyanta itīdānīṃ sopapattikaṃ supratātameva kimu paroktyā pūrveṣāṃ
pīḍaneneti dik | mūlaślokasaṃkhyā 44 pūrvaiḥ saha 177
golabandhe-viṣuvatkrāntivalayayoriti | iha sauratantre ayanāṃśabhagaṇānāṃ
pāṭhatastatparīkṣāprakārataśca dvividhā ayanāṃśā upalabhyante | tatra bhaganānītāyanāṃśeṣu
visaṃvādamālokya tānanādṛtya tatparīkṣāprakārāvagatāṃnayanāṃśān muñjoloktyā

8.p1.5

saṃvādamāgatānavadhārya ta eva 'chāyāto'grāto vā bhānuḥ sakrāntipāta eva syāt '

8.p2

ityenanācāryaiḥ sthirīkṛtā ityatirohitam | iha muñjoloktiśca‘uttarato yāmyadiśaṃ yāmyāntāt tadanu saumyadigbhāgam

Linked texts (1)