Udanavarga 31: 31 cittavarga
Sanskrit text (after Bernhard 1965; input M. Tokunaga) 31
- Language
- Sanskrit
31 cittavarga
31.1
durnigrahasya laghuno yatra kāma nipātinaḥ /
cittasya damanam sādhu cittam dāntam sukhāvaham //
31.2
vārijo vā sthale kṣipta;okād oghāt samuddhṛtaḥ /
parispandati vai cittam māra dheyam prahātavai //
31.3
pṛthag vidhāvate cittam sūryasya iva hi raśmayaḥ /
tat paṇḍito vārayati hy aṅkuśena eva kuñjaram //
31.4
bhrūṇa dheyam idam cittam nihsāram anidarśanam /
sadā enam anuśāsāmi mā me anarthāya niścaret //
31.5
idam purā cittam acāri cārikām yena icchakam yena kāmam yathā iṣṭam /
tat samnigṛhṇāmi hi yoniśas tv idam nāgam prabhinnam hi yathā aṅkuśena //
31.6
anekam jāti saṃsāram saṃdhāvitvā punaḥ punaḥ /
gṛha kāraka eṣamāṇas tvam duhkhā jātiḥ punaḥ punaḥ //
31.7
gṛha kāraka dṛṣṭo asi na punar geham kariṣyasi /
sarve te pārśukā bhagnā gṛha kūṭam visaṃskṛtam /
visaṃskāra gate citte;iha eva kṣayam adhyagāḥ //
31.8
spandanam capalam cittam durakṣyam durnivāraṇam /[.dūrakṣyam.]
ṛjum karoti medhāvī;iṣu kāra;iva tejasā //
dūram gamam eka caram aśarīram guhāśayam /
ye cittam damayiṣyanti vimokṣyante mahā bhayāt /
31.9
na dveṣī dveṣiṇaḥ kuryād vairī vā vairiṇo hitam /
mithyā praṇihitam cittam yat kuryād ātmanā ātmanaḥ //
31.10
na tam mātā pitā vā api kuryāj jñātis tathā aparaḥ /
samyak praṇihitam cittam yat kuryādd hitam ātmanaḥ //
31.11
yathā hy agāram ducchannam vṛṣṭiḥ samatibhindati /
evam hy abhāvitam cittam rāgaḥ samatibhindati //
31.12
yathā hy agāram ducchannam vṛṣṭiḥ samatibhindati /
evam hy abhāvitam cittam dveṣaḥ samatibhindati //
31.13
yathā hy agāram ducchannam vṛṣṭiḥ samatibhindati /
evam hy abhāvitam cittam mohaḥ samatibhindati //
31.14
yathā hy agāram ducchannam vṛṣṭiḥ samatibhindati /
evam hy abhāvitam cittam mānaḥ samatibhindati //
31.15
yathā hy agāram ducchannam vṛṣṭiḥ samatibhindati /
evam hy abhāvitam cittam lobhaḥ samatibhindati //
31.16
yathā hy agāram ducchannam vṛṣṭiḥ samatibhindati /
evam hy abhāvitam cittam tṛṣṇā samatibhindati //
31.17
yathā agāram succhannam vṛṣṭir na vyatibhindati /
evam subhāvitam cittam rāgo na vyatibhindati //
31.18
yathā agāram succhannam vṛṣṭir na vyatibhindati /
evam subhāvitam cittam dveṣo na vyatibhindati //
31.19
yathā agāram succhannam vṛṣṭir na vyatibhindati /
evam subhāvitam cittam moho na vyatibhindati //
31.20
yathā agāram succhannam vṛṣṭir na vyatibhindati /
evam subhāvitam cittam māno na vyatibhindati //
31.21
yathā agāram succhannam vṛṣṭir na vyatibhindati /
evam subhāvitam cittam lobho na vyatibhindati //
31.22
yathā agāram succhannam vṛṣṭir na vyatibhindati /
evam subhāvitam cittam tṛṣṇā na vyatibhindati //
31.23
manaḥ pūrvam gamā dharmā manaḥ śreṣṭhā mano javāḥ /
manasā hi praduṣṭena bhāṣate vā karoti vā /
31.24
manaḥ pūrvam gamā dharmā manaḥ śreṣṭhā mano javāḥ /
manasā hi prasannena bhāṣate vā karoti vā /
tatas tam sukham anveti chāyā vā hy anugāminī //
31.25
na aprasannena cittena duṣṭena kṣubhitena vā /
dharmo hi śakyam ājñātum saṃrambha bahulena vā //
31.26
vinīya yas tu saṃrambham aprasādam ca cetasā /
āghātam caiva nihsṛjya prajānīyāt subhāṣitam //
31.27
na pratyanīka sāreṇa suvijñeyam subhāṣitam /
upakliṣṭena cittena saṃrambha bahulena vā //
31.28
anavasthita cittasya saddharmam avijānataḥ /
pāriplava prasādasya prajñā na paripūryate //
31.29
srotāṃsi yasya ṣaṭ triṃśan manaḥ prasravaṇāni hi /
vahanti nityam durdṛṣṭeḥ saṃkalpair gredha nihśritaiḥ //
31.30
ratim anusṛtam indriya anugam puruṣam citta vaśa anuvartakam /
yaśa;iha hi jahāti sarvadā drumam iva śīrṇa phalam yathā aṇḍajaḥ //
31.31
ātāpī vihara tvam apramatto mā te kāma guṇo matheta cittam /
mā loha guḍām gileḥ pramattaḥ krandan vai narakeṣu pacyamānaḥ //
31.32
utthāna kāleṣu nihīna vīryo vācā balī tv ālasiko nirāśaḥ /
sadā eva saṃkalpa hataḥ kusīdo jñānasya mārgam satatam na vetti //
31.33
sthūlān vitarkān atha vā api sūkṣmān samudgatān māna samplava artham /
vitarkayan vai satatam vitarkān etām sadā dhāvati bhrānta cittaḥ //
31.34
etāṃs tu vidyān manaso vitarkān ātāpavān saṃvaravān smṛta ātmā /
jahāty aśeṣān apunar bhavāya samāhito dhyāna rataḥ sumedhāḥ //
31.35
kumbha upamam kāyam imam viditvā nagara upamam cittam adhiṣṭhitam ca /
yudhyeta māram prajñā yuddhena jitam ca rakṣed aniveśanaḥ syāt //
31.36
phena upamam kāyam imam viditvā nagara upamam cittam adhiṣṭhitam ca /
yudhyeta māram prajñā yuddhena jitam ca rakṣed aniveśanaḥ syāt //
31.37
kumbha upamam lokam imam viditvā nagara upamam cittam adhiṣṭhitam ca /
yudhyeta māram prajñā yuddhena jitam ca rakṣed aniveśanaḥ syāt //
31.38
phena upamam lokam imam viditvā nagara upamam cittam adhiṣṭhitam ca /
yudhyeta māram prajñā yuddhena jitam ca rakṣed aniveśanaḥ syāt //
31.39
sambhodhy aṅgeṣu yeṣāṃs tu samyak cittam subhāvitam /
ādānam pratinihsṛjya ca anupādāyam āśritāḥ /
kṣīṇa āsravā vānta doṣās te loke parinirvṛtāḥ //
31.40
sva cittam anurakṣam vai sva vālam camarī yathā /
bhūteṣu ca dayā āpannaḥ sukhān na parihīyate //
31.41
etam nāgasya nāgena tv īṣā dantasya hastinaḥ /
sameti cittam cittena yad eko ramate vane //
31.42
avyāpannena cittena yo bhūtāny anukampate /
maitraḥ sa sarva sattveṣu vairam tasya na kenacit //
avyāpannena cittena yo bhūtāny anukampate /
maitraḥ sa sarva prāṇeṣu vairam tasya na kenacit //
avyāpannena cittena yo bhūtāny anukampate /
maitraḥ sa sarva bhūteṣu vairam tasya na kenacit //
31.43
ekam api cet prāṇam aduṣṭa citto maitrāyate kuśalam tena hi syāt /
sarvāṃs tu sattvān manasā anukampayan prabhūtam āryaḥ prakaroti puṇyam /[.sattvām.]*
31.44
yo hy udagreṇa cittena tv adīnena sadā naraḥ /
bhāvayet kuśalān dharmān yoga kṣemasya prāptaye //
31.45
śāntam asya mano bhavati śāntā vāk kāya karma ca /
samyag ājñā vimuktasya hy upaśāntasya bhikṣuṇaḥ //
31.46
pañca aṅgikena tūryeṇa na ratir bhavati tādṛśī /
yādṛśy eka agra cittasya samyag dharmān vipaśyataḥ //
31.47
sukham svapanti munayo na te śocanti māmikām /
yeṣām dhyāna ratam cittam kāmas teṣām na vidyate //
31.48
sukham modanti munayo na te śocanti māmikām /
yeṣām dhyāna ratam cittam vartmas teṣām na vidyate //
31.49
yasya śaila upamam cittam sthitam na anuprakampate /
viraktam rajanīyebhyaḥ kopanīye na kupyate /
yasya evam bhāvitam cittam kutas tam duhkham eṣyati //
31.50
na upavādī na upaghātī prīti mokṣe ca saṃvaraḥ /
mātrajñatā ca bhakteṣu prāntam ca śayana āsanam /
adhicitte samāyoga;etad buddhasya śāsanam //
31.51
citta nimittasya kovidaḥ pravivekasya rasam prajānakaḥ /
dhyāyī nipakaḥ pratismṛto vetti prīti sukham nirāmiṣam //
31.52
manaś ca yo rakṣati bhāṣitam ca ceṣṭe ca kāyasya sadā eva yuktaḥ /
sa prāpya śokam hi na duhkhitaḥ syāt satya sthitaḥ satyavidaḥ sumedhāḥ //
31.53
arakṣitena cittena mithyā dṛṣṭi hatena ca /
stīna middha abhibhūtena vaśam mṛtyor nigacchati /[.stīnamiddhābhibhūtena.]
31.54
tasmād rakṣita cittaḥ syāt samyak saṃkalpa gocaraḥ /
samyag dṛṣṭi puraskāro jñātvā caiva udaya vyayam /
stīna middha abhibhūr bhikṣuḥ sarva durgatayo jahet //
31.55
cittasya hi samyamaḥ sukham cittam rakṣata mā pramadyata /
cittena hi vañcitā prajā hy ekatyā narakeṣu pacyate //
31.56
cittasya hi samyamaḥ sukham cittam rakṣata mā pramadyata /
cittena hi vañcitā prajā hy ekatyā tīryakṣu pacyate //[.tiryakṣu.]
31.57
cittasya hi samyamaḥ sukham cittam rakṣata mā pramadyata /
cittena hi vañcitā prajā hy ekatyā preteṣu pacyate //
31.58
cittasya hi samyamaḥ sukham cittam rakṣata mā pramadyata /
citte tu surakṣite prajā hy ekatyā manujeṣu modate //
31.59
cittasya hi samyamaḥ sukham cittam rakṣata mā pramadyata /
citte tu surakṣite prajā hy ekatyā svargeṣu modate //
31.60
cittasya hi samyamaḥ sukham cittam rakṣata mā pramadyata /
citte tu surakṣite prajā hy ekatyā nirvāṇam āpnute //
Commentaries (1)
- Udānavargavivaraṇa — Prajñāvarman, Classical Tibetan
Linked texts (3)
- Ched du brjod pa'i tshoms (Kangyur, Toh 326) — Classical Tibetan
- ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་ཚོམས — Classical Tibetan
- Śarīrārthagāthā — Sanskrit