Pramāṇa · Search · About · API

Udanavarga 31: 31 cittavarga

Sanskrit text (after Bernhard 1965; input M. Tokunaga) 31

Language
Sanskrit

31 cittavarga

31.1

durnigrahasya laghuno yatra kāma nipātinaḥ /
cittasya damanam sādhu cittam dāntam sukhāvaham //

31.2

vārijo vā sthale kṣipta;okād oghāt samuddhṛtaḥ /
parispandati vai cittam māra dheyam prahātavai //

31.3

pṛthag vidhāvate cittam sūryasya iva hi raśmayaḥ /
tat paṇḍito vārayati hy aṅkuśena eva kuñjaram //

31.4

bhrūṇa dheyam idam cittam nihsāram anidarśanam /
sadā enam anuśāsāmi mā me anarthāya niścaret //

31.5

idam purā cittam acāri cārikām yena icchakam yena kāmam yathā iṣṭam /
tat samnigṛhṇāmi hi yoniśas tv idam nāgam prabhinnam hi yathā aṅkuśena //

31.6

anekam jāti saṃsāram saṃdhāvitvā punaḥ punaḥ /
gṛha kāraka eṣamāṇas tvam duhkhā jātiḥ punaḥ punaḥ //

31.7

gṛha kāraka dṛṣṭo asi na punar geham kariṣyasi /
sarve te pārśukā bhagnā gṛha kūṭam visaṃskṛtam /
visaṃskāra gate citte;iha eva kṣayam adhyagāḥ //

31.8

spandanam capalam cittam durakṣyam durnivāraṇam /[.dūrakṣyam.]
ṛjum karoti medhāvī;iṣu kāra;iva tejasā //
dūram gamam eka caram aśarīram guhāśayam /
ye cittam damayiṣyanti vimokṣyante mahā bhayāt /

31.9

na dveṣī dveṣiṇaḥ kuryād vairī vā vairiṇo hitam /
mithyā praṇihitam cittam yat kuryād ātmanā ātmanaḥ //

31.10

na tam mātā pitā vā api kuryāj jñātis tathā aparaḥ /
samyak praṇihitam cittam yat kuryādd hitam ātmanaḥ //

31.11

yathā hy agāram ducchannam vṛṣṭiḥ samatibhindati /
evam hy abhāvitam cittam rāgaḥ samatibhindati //

31.12

yathā hy agāram ducchannam vṛṣṭiḥ samatibhindati /
evam hy abhāvitam cittam dveṣaḥ samatibhindati //

31.13

yathā hy agāram ducchannam vṛṣṭiḥ samatibhindati /
evam hy abhāvitam cittam mohaḥ samatibhindati //

31.14

yathā hy agāram ducchannam vṛṣṭiḥ samatibhindati /
evam hy abhāvitam cittam mānaḥ samatibhindati //

31.15

yathā hy agāram ducchannam vṛṣṭiḥ samatibhindati /
evam hy abhāvitam cittam lobhaḥ samatibhindati //

31.16

yathā hy agāram ducchannam vṛṣṭiḥ samatibhindati /
evam hy abhāvitam cittam tṛṣṇā samatibhindati //

31.17

yathā agāram succhannam vṛṣṭir na vyatibhindati /
evam subhāvitam cittam rāgo na vyatibhindati //

31.18

yathā agāram succhannam vṛṣṭir na vyatibhindati /
evam subhāvitam cittam dveṣo na vyatibhindati //

31.19

yathā agāram succhannam vṛṣṭir na vyatibhindati /
evam subhāvitam cittam moho na vyatibhindati //

31.20

yathā agāram succhannam vṛṣṭir na vyatibhindati /
evam subhāvitam cittam māno na vyatibhindati //

31.21

yathā agāram succhannam vṛṣṭir na vyatibhindati /
evam subhāvitam cittam lobho na vyatibhindati //

31.22

yathā agāram succhannam vṛṣṭir na vyatibhindati /
evam subhāvitam cittam tṛṣṇā na vyatibhindati //

31.23

manaḥ pūrvam gamā dharmā manaḥ śreṣṭhā mano javāḥ /
manasā hi praduṣṭena bhāṣate vā karoti vā /

31.24

manaḥ pūrvam gamā dharmā manaḥ śreṣṭhā mano javāḥ /
manasā hi prasannena bhāṣate vā karoti vā /
tatas tam sukham anveti chāyā vā hy anugāminī //

31.25

na aprasannena cittena duṣṭena kṣubhitena vā /
dharmo hi śakyam ājñātum saṃrambha bahulena vā //

31.26

vinīya yas tu saṃrambham aprasādam ca cetasā /
āghātam caiva nihsṛjya prajānīyāt subhāṣitam //

31.27

na pratyanīka sāreṇa suvijñeyam subhāṣitam /
upakliṣṭena cittena saṃrambha bahulena vā //

31.28

anavasthita cittasya saddharmam avijānataḥ /
pāriplava prasādasya prajñā na paripūryate //

31.29

srotāṃsi yasya ṣaṭ triṃśan manaḥ prasravaṇāni hi /
vahanti nityam durdṛṣṭeḥ saṃkalpair gredha nihśritaiḥ //

31.30

ratim anusṛtam indriya anugam puruṣam citta vaśa anuvartakam /
yaśa;iha hi jahāti sarvadā drumam iva śīrṇa phalam yathā aṇḍajaḥ //

31.31

ātāpī vihara tvam apramatto mā te kāma guṇo matheta cittam /
mā loha guḍām gileḥ pramattaḥ krandan vai narakeṣu pacyamānaḥ //

31.32

utthāna kāleṣu nihīna vīryo vācā balī tv ālasiko nirāśaḥ /
sadā eva saṃkalpa hataḥ kusīdo jñānasya mārgam satatam na vetti //

31.33

sthūlān vitarkān atha vā api sūkṣmān samudgatān māna samplava artham /
vitarkayan vai satatam vitarkān etām sadā dhāvati bhrānta cittaḥ //

31.34

etāṃs tu vidyān manaso vitarkān ātāpavān saṃvaravān smṛta ātmā /
jahāty aśeṣān apunar bhavāya samāhito dhyāna rataḥ sumedhāḥ //

31.35

kumbha upamam kāyam imam viditvā nagara upamam cittam adhiṣṭhitam ca /
yudhyeta māram prajñā yuddhena jitam ca rakṣed aniveśanaḥ syāt //

31.36

phena upamam kāyam imam viditvā nagara upamam cittam adhiṣṭhitam ca /
yudhyeta māram prajñā yuddhena jitam ca rakṣed aniveśanaḥ syāt //

31.37

kumbha upamam lokam imam viditvā nagara upamam cittam adhiṣṭhitam ca /
yudhyeta māram prajñā yuddhena jitam ca rakṣed aniveśanaḥ syāt //

31.38

phena upamam lokam imam viditvā nagara upamam cittam adhiṣṭhitam ca /
yudhyeta māram prajñā yuddhena jitam ca rakṣed aniveśanaḥ syāt //

31.39

sambhodhy aṅgeṣu yeṣāṃs tu samyak cittam subhāvitam /
ādānam pratinihsṛjya ca anupādāyam āśritāḥ /
kṣīṇa āsravā vānta doṣās te loke parinirvṛtāḥ //

31.40

sva cittam anurakṣam vai sva vālam camarī yathā /
bhūteṣu ca dayā āpannaḥ sukhān na parihīyate //

31.41

etam nāgasya nāgena tv īṣā dantasya hastinaḥ /
sameti cittam cittena yad eko ramate vane //

31.42

avyāpannena cittena yo bhūtāny anukampate /
maitraḥ sa sarva sattveṣu vairam tasya na kenacit //
avyāpannena cittena yo bhūtāny anukampate /
maitraḥ sa sarva prāṇeṣu vairam tasya na kenacit //
avyāpannena cittena yo bhūtāny anukampate /
maitraḥ sa sarva bhūteṣu vairam tasya na kenacit //

31.43

ekam api cet prāṇam aduṣṭa citto maitrāyate kuśalam tena hi syāt /
sarvāṃs tu sattvān manasā anukampayan prabhūtam āryaḥ prakaroti puṇyam /[.sattvām.]*

31.44

yo hy udagreṇa cittena tv adīnena sadā naraḥ /
bhāvayet kuśalān dharmān yoga kṣemasya prāptaye //

31.45

śāntam asya mano bhavati śāntā vāk kāya karma ca /
samyag ājñā vimuktasya hy upaśāntasya bhikṣuṇaḥ //

31.46

pañca aṅgikena tūryeṇa na ratir bhavati tādṛśī /
yādṛśy eka agra cittasya samyag dharmān vipaśyataḥ //

31.47

sukham svapanti munayo na te śocanti māmikām /
yeṣām dhyāna ratam cittam kāmas teṣām na vidyate //

31.48

sukham modanti munayo na te śocanti māmikām /
yeṣām dhyāna ratam cittam vartmas teṣām na vidyate //

31.49

yasya śaila upamam cittam sthitam na anuprakampate /
viraktam rajanīyebhyaḥ kopanīye na kupyate /
yasya evam bhāvitam cittam kutas tam duhkham eṣyati //

31.50

na upavādī na upaghātī prīti mokṣe ca saṃvaraḥ /
mātrajñatā ca bhakteṣu prāntam ca śayana āsanam /
adhicitte samāyoga;etad buddhasya śāsanam //

31.51

citta nimittasya kovidaḥ pravivekasya rasam prajānakaḥ /
dhyāyī nipakaḥ pratismṛto vetti prīti sukham nirāmiṣam //

31.52

manaś ca yo rakṣati bhāṣitam ca ceṣṭe ca kāyasya sadā eva yuktaḥ /
sa prāpya śokam hi na duhkhitaḥ syāt satya sthitaḥ satyavidaḥ sumedhāḥ //

31.53

arakṣitena cittena mithyā dṛṣṭi hatena ca /
stīna middha abhibhūtena vaśam mṛtyor nigacchati /[.stīnamiddhābhibhūtena.]

31.54

tasmād rakṣita cittaḥ syāt samyak saṃkalpa gocaraḥ /
samyag dṛṣṭi puraskāro jñātvā caiva udaya vyayam /
stīna middha abhibhūr bhikṣuḥ sarva durgatayo jahet //

31.55

cittasya hi samyamaḥ sukham cittam rakṣata mā pramadyata /
cittena hi vañcitā prajā hy ekatyā narakeṣu pacyate //

31.56

cittasya hi samyamaḥ sukham cittam rakṣata mā pramadyata /
cittena hi vañcitā prajā hy ekatyā tīryakṣu pacyate //[.tiryakṣu.]

31.57

cittasya hi samyamaḥ sukham cittam rakṣata mā pramadyata /
cittena hi vañcitā prajā hy ekatyā preteṣu pacyate //

31.58

cittasya hi samyamaḥ sukham cittam rakṣata mā pramadyata /
citte tu surakṣite prajā hy ekatyā manujeṣu modate //

31.59

cittasya hi samyamaḥ sukham cittam rakṣata mā pramadyata /
citte tu surakṣite prajā hy ekatyā svargeṣu modate //

31.60

cittasya hi samyamaḥ sukham cittam rakṣata mā pramadyata /
citte tu surakṣite prajā hy ekatyā nirvāṇam āpnute //

Commentaries (1)

Linked texts (3)