Rajaramacarita (Rājārāmacarita)

राजारामचरित

A poem of 5 cantos sketching the life of Śivāji's son Rājārām.

Language: Sanskrit
Author: Keśavapaṇḍita
Extent: 276 passages, 2,232 words
Text: partly digitised
Source: archiveorg · Rajaram Charitam Of Keshav Kavi Series No. 356 Thanjavur Sarasvati Mahal Series; Thanjavur Sarasvati Mahal… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

1 — 67 parts
2 — 38 parts
3 — 40 parts
4 — 71 parts
5 — 56 parts

Text

1.2

namastasmai munīśāya śrīyutāya tapasvine
sarvajñānādhivāsāya tasmai vālmīkaye namaḥ

1.3

trailokyādhipati. śriyaḥ patirasau rāmāvatāradvayaṃ
kṛtvā saṃvidadhe jagattrayamidaṃ niḥkoṣapaṃ sarvataḥ
bhūyo'yaṃ jagatāṃ śivāya sadayo mānuṣyadehaṃ dadhadrājārāmamahīpatirvijayate dillīśadarpāpahaḥ

1.4

praṇamya jānakīnāthaṃ rājārāmamahīpateḥ
yaśaḥprabandhaṃ tanute paṇḍitaḥ keśavābhidhaḥ

1.5

śrīmānparaśurāmo'sau yasmin kṣetre prapūjyate
tatkṣetravāsī viprastu vidhijñaḥ satyavāk śuciḥ

1.6

vedavedāṅganipuṇaḥ ṣaṭkarmanirataḥ sudhīḥ
bhagavadbhaktiniṣṇāta: sarvaprāṇihite rataḥ

1.7

nyāyārjitadhanenaiva kuṭumbaparipoṣakaḥ
śambhuvarmaṇi bhūpāle diṣṭadharmamupeyuṣi

1.8

cintayāmāsa manasi kathaṃ kṣemaṃ bhavennṛṇām
asmin kaliyuge ghore mahāmlecchajayāvahe

1.9

mleccharājena sarvatra varṇadharmavighātinā
dharmakṣetreṣu sarveṣu nāśiteṣu durātmanā

1.10

evaṃ cintayapānaṃ taṃ svamamātrimupāgatam
śuklavarṣe māghamāse śuklapakṣe śanerdine

1.11

caturthyāṃ bhāvibṛttāntaṃ rājārāmajayāvaham
śivanāradasaṃvādarūpeṇaiva savistaram

1.12

dvijaḥsvapne samavadadbhavānīpatisannibhaḥ
hitāya sarvalokānāṃ bhaktānugrahaṇāya ca

1.13

kadācinnārado yogī tridivaṃ giriśālayāt
jagāma satkṛtastatra devendrapramukhaiḥ suraiḥ

1.14

vijñāpitaḥ praśrayeṇa bhagavānbhuvanatraye
āścaryaṃ kiṃ tvayā dṛṣṭaṃ harṣavāniva lakṣyase

1.15

nāradastaṃ tadā prāha devendramamitadyutiḥ
gaurīpatiṃ namaskartuṃ gato'haṃ rajatācalam

1.16

tatromāsahitaṃ rudraṃ praṇamya purataḥ sthitaḥ
etasminnantare śiṣyo bhārgavasya mahātmanaḥ

1.17

mahendrācalasaṃsthasya samāyādgiriśāntikam
praṇamya daṇḍavadbhūmī baddhāñjalirabhāṣata

1.18

antevāsī bhārgavaste yadvijñāpayati prabho
śrūyatāṃ karuṇāsindho bhaktānāṃ bhayabhañjana

1.19

svāmin sahyācale pūrvaṃ datvā svaṃ paraśuṃ śubham
sthāpito duṣṭaśikṣāyai bhaktasaṃrakṣaṇāya ca

1.20

etāvatkālaparyantaṃ tavājñā vihitā prabho
sāmprataṃ kalikandena sārvabhaumābhimāninā

1.21

utsādhito dharmaseturhetuḥ puṇyasya karmaṇaḥ
bhūmiḥ pāpabharākrāntā kartavyaṃ kimataḥ param

1.22

nāsti tannigrahe śaktirmahendrādisureṣvapi
bhūmipāleṣu muniṣu brāhmaṇeṣaு mahatsvapi

1.23

vaiṣṇavaṃ dāśarathinā dhanurnītaṃ purā mama
paraśuḥ khaṇḍitaḥ pūrvaṃ krauñcācalavibhedane

1.24

idānīmasya damane tvamupāyaṃ kuru prabho
iti vijñāpya śiṣyastu tūṣṇīmāsa śivāgrataḥ

1.25

tataḥ sa bhagavānāha meghagambhīrayā girā
na bhayaṃ kalikandādbhūḥ sambhaviṣyati bhārgava

1.26

kulāṇḍo nāma daityendrastapasā'toṣayadvi mām
tasmai dattaṃ prasannena sārvabhaumapadaṃ mayā

1.27

avadhiśca kṛtastasya yadā tvaṃ bhārgavāśramam
viluṇṭhayasi darpeṇa rāmarājyaṃ jighṛkṣasi

1.28

tadrājyaṃ brahmabhūyiṣṭhaṃ tadāpsyasi parābhavam
bhavaśālākhyavaṃśe hi rājārāmeā mahīpatiḥ

1.29

:
brāhmaṇyaśca vadānyaśca hareraṃśaḥ pratāpavān
surāṃśabhūtaiḥ sacivairbrāhmaṇaiḥ kṣatriyairvṛtaḥ

1.30

mama bhaktavaraḥ śrīmānāvatīrṇo dharātale
kalikalmapanāśāya dharmasaṃrakṣaṇāya ca

1.31

kulāṇḍasyābhimānaṃ tu so'paneṣyati sāmpratam
iti śrutvā śivodgītaṃ śiṣyaḥ prāyātkṛtānatiḥ

1.32

nāradastu tataḥ stutvā bhagavantaṃ sanātanam
praśrayeṇāvadadvṛttaṃ yathādṛṣṭaṃ mahītale

1.33

bhagavan bhavato bhakto rāmavarmā mahīpatiḥ
hṛtaśrīḥ kalikandena sārvabhaumābhimāninā

1.34

adhunā sa kathaṃ svīyaṃ rājyaṃ prāpsyati bhūpatiḥ
kṛpayā tadvada svāmin dīnabandho dayānidhe

1.35

bhagavānstu tataḥ prāha nāradaṃ divyadarśanam
sa rājā mama sad‌bhaktaḥ sarvadharmābhirakṣakaḥ

1.36

mlecchākrāntaṃ nijaṃ rāṣṭraṃ dṛṣṭvā svīyaṃ balaṃ tathā
nayapracāracaturairamantrayata mantribhiḥ

1.37

yuddhaṃ tatrābhyamanyanta kecicchūrā jayaiṣiṇaḥ
keciddānaṃ sāma kecit bhedaṃ kecittathāśrayam

1.38

iti nānāvidhadhiyo yathāprajñaṃ samūcire
mantribhirmantritaṃ tattu nāspṛśannṛpamānasam

1.39

tato mad‌bhaktamukhyena vṛddhasammatabuddhinā
samena vācaspatinā sarvalokahitaiṣiṇā

1.40

sarvaśrīkaraṇenāśu śrīmatprahlādaśarmaṇā
maddattamatisāmarthyaśālinā bodhito nṛpaḥ

1.41

rājendra samayo'smākaṃ viparīta: parasya tu
anukūla ivābhāti tasmādyuddhaṃ na rocaye

1.42

sānādyupāyā: sarve'pi nigrahāya khalasya hi
na prītiṃ janayiṣyanti pūrvavairānubandhina:

1.43

tasmātsvīyāṃ rājyadhuraṃ rāmacandre dhurandhare
anāhārye rāmabhakte viśvāsye vīrasammate

1.44

śauryādāryaguṇopete yaśasvini mahāmatau
amātyanīlakaṇṭhasya sute saṃsthāpaya prabho

1.45

tvaṃ tu kaiścinnarairyukta: karṇāṭaṃ gaccha satvaram
svarājyarakṣaṇe yatnaṃ kuru rājannatandrita:

1.46

iti prahlādavacanaṃ surācāryanayānugam
sammataṃ mantrimūkhyasya nīlakaṇṭhasya dhīmataḥ

1.47

śrīmoreśvaraputrasya śubhavaibhavaśālinaḥ
śrutvā vibhāvya manasi harṣaṃ prāpyātuṃla nṛpaḥ

1.48

rāmacandrākhyasacive maule rājyadhurandhare
rājyaṃ vinyasya sakalaṃ rājyāṅgavikalaṃ prabhuḥ

1.49

sārdhaṃ pradhānapuruṣaiḥ prahlādapramukhairdvijaiḥ
mārge bahuvidhānvighnān vinivārya mahāmatiḥ

1.50

bhairajīkaṃ ghorapharḍaṃ sugrīvamamavikramam
mitraṃ labdhvā mahābāhurmahāsa़āhasikaṃ balo

1.52

madekabhaktiyogena karṇāṭaṃ prāpsyati dhruvam
iti śrutvā nāradasta śaṅkaraṃ prāha vismitaḥ

1.53

brāhmaṇaḥ sādhanairhīnaḥ kaṇṭakaiḥ pariveṣṭitam
rāmacandraḥ kathaṃ rājñāmanaṅgaṃ pālayiṣyati

1.52-2

iti śrutvā nāradastū śaṅkaraṃ prāha vismitaḥ

1.53-2

brāhmaṇaḥ sādhanairhīnaḥ kaṇṭakaiḥ pariveṣṭitam
rāmacandraḥ kathaṃ rājyamanaṅgaṃ pālayiṣyati

1.58

saptāṅgasahitaṃ rājyaṃ parābhedyaṃ samṛddhimat
idānīmaṅgavikalaṃ pālayāmi kathaṃ tvidam

1.59

iti cintayatastasya svapne śrījānakīpatiḥ
dvijavaryasvarūpeṇa śrīphalaṃ saṃpradāsyati

1.60

tadā hi śauryadhairyādiguṇāstasminmahāmatau
prādurbhūtā bhaviṣyanti śūrāṇāṃ saukhyavardhanāḥ

1.61

tataḥ prabhṛti bhūpasya sammataḥ sacivottamaḥ
rājārāmasya tadrājyaṃ giridurgāṇi bhūriśaḥ

1.62

mleccharājagṛhītāni giridurgāṇi bhūriśaḥ
mleccharājagṛhītāni vidrutāni balāni ca

1.63

satyavākyāmṛtenaiva saṃgrahīṣyati satvaram
mlecchanāthacamūnāthān jeṣyati svabalestathā

1.64

sarveṣu durgadeśeṣu rājārāmamahīpateḥ
mleccharājagṛhīteṣu śāsanaṃ vitaniṣyati

1.65

sacivānuṣṭhitaṃ tvevaṃ saṃśrutya sa mahīpatiḥ
saṃprahṛṣṭamanā bhūtvā svadeśabalasaṃyutaḥ

1.66

kārṇāṭabalasampannaḥ sarvaiśvaryayutaḥ prabhuḥ
mleccharājaṃ parājitya sammānya sacivottamam

1.67

kalatraputrasampannaḥ pradhānapuruṣairvṛtaḥ
rāyadurge girivare sthitvā siṃhāsanottame

1.68

śrīsītāpativatsarvāṃ pālayiṣyati medinīm
iti śambhumukhāt śrutvā bhāvivṛttaṃ mahīpateḥ

1.69

rājārāmasya maghavan harṣo'smākaṃ mahānabhūt

1.70

svapnamevaṃvidhaṃ dṛṣṭvā pratibudhya dvijottamaḥ
atulaṃ harṣamāpede cintābhayavivarjitaḥ

śrutvā tatsvāpnavṛttaṃ dvijavaragaditaṃ lokasantoṣabījaṃ
rājārāmasya nityaṃ vijayavibhavadaṃ paṇḍitaḥ keśavākhyaḥ
ānandābdhau nimagnaḥ samaracayadamuṃ rāmarājaprabhāvaṃ
svīyaiḥ padyairanekairiha vadati purastatpradhānaprabhāvam

1.71.p1

iti śrīrājārāmacarite keśavapaṇḍitakṛtau svapnavṛttaṃ nāma prathamaḥ sargaḥ

2.1

dvitīyaḥ sargaḥ
iraṇṭāvatu sarkam
karnāṭakagataṃ bhūpaṃ śrutvā sa yavaneśvaraḥ
balāni prāhiṇottaṃtra svayamanvagamadvalī

2.2

rāmacandrasya viṣaye saṃsthāpya mlecchanāyakān
vasatīrviṃśatīrgatvā śuśrāva nṛpavikramam

2.3

karnāṭakaviṣayairbhūṃpairekībhūya mahīpateḥ
upāyanāni dattāni dhanāni vividhāni ca

2.4

senā bahuvidhāḥ svīyā dānamānapratoṣitāḥ
preṣitāstasya sevāyai mlecchasammardanakṣamāḥ

2.5

svamitrabalasampanno rājārāmaḥ pratāpavān
yudvāyaḥgacchatītyetat śrutvā dīnamanāḥ svayam

2.6

tadbhayenaiva mārge'sau nyavasatpṛtanāvṛtaḥ
tatprayuktāni sainyāni kaṣṭena puratogaman

2.6-2

etasminnantare mlecchanāyakairdeśaviplavaḥ
prārabdho giridurgāṇi saṃgṛhītāni kānicit

2.7

veṣṭitāni parāṇyāsan svīyāśca parapakṣagāḥ
jātāstadā rāmacandraścintayāmāsa cetasi

2.9

rājñā maddhastavin‍yastaṃ rājyametajjighṛkṣavaḥ
parito yavanāḥ prāptāḥ sarvāṅgavikalaṃ tvidam

2.10

rājyaṃ kathaṃ mayā rakṣyaṃ satyasandhena māninā
ripurmahābalaḥ śrīmān nikaṭe vartate mama

2.21

dūradeśasthitaḥ svāmī mahārājodhyā mama
ityevaṃ cintitārthasya svapne sītāpatiḥ svayam

2.22

cintāmaṇisa্বরূপeṇa śrīphalaṃ dattavāṃstadā
prātaḥ svapnaṃ dvijāgryān sa śrāvayitvā dvijāgraṇīḥ

2.23

sarve taṃ bhūsurāḥ procurvijayastava samprati
bhaviṣyati na sandeho rāmāṅghrinyastacetasaḥ

2.14

iti dvijavacaḥ śrutvā sa prabhuḥ prītimānabhūt
svīyeṣu durgadurgeṣu samākrānteṣu śatrubhiḥ

2.25

na cacāla nijasthānāt saṃkṣubdho'bdhirivāparaḥ
śrīmatparaśurāmākhyastadā kṣatriyavṛttimān

2.26

rāmacandrakarāmbhojasaṃjātaḥ prathitaḥ kṣitau
tadvitaiṣī tadyaśo'rthī tatsevānirataḥ śuciḥ

2.27

ekānte sukhamāsīnaṃ taṃ vijñāpayati sma saḥ
svāmin rājyamidaṃ rājñā nyastaṃ tvaddhastapañjare

2.28

luṇṭhitaṃ sakalaimlecchaiḥ svīyairapi durātmabhiḥ
durgāṇi saṅgṛhītāni svīyairapi parairapi

2.29

viśālagiridurgaṃ hi sāmprataṃ vidyate tava
atrāpi durgasāmagrī paripūrṇaiva bhāti me

2.20

parito yavanākrānto deśaḥ samprati vartate
dūradeśe sthitaḥ svāmī kośaste vipulaḥ prabho

2.21-2

tadidānīṃ vikramasva pareṣāṃ vijayāya bhoḥ
iti tadvacanaṃ śrutvā smitaṃ kṛtvā mahāmatiḥ

2.22-2

rāmaṃ paraśupūrvaṃ taṃ jigīṣuḥ praśaśaṃsa ha
tato nijāmaśikṣāyai santājīkaṃ mahābalam

2.23-2

upamānnā ghoraphaḍaṃ dhanājī jādhava tathā
vīramānyaṃ vīrataraṃ samādiśya praharṣitaḥ

2.24

prasthānatūryaninādaṃ kārayāmāsa tatkṣaṇam
tataḥ śrīsacivaḥ sainyaiḥ pa‌ṅ‌vidhaiḥ parivāritaḥ

2.25-2

sumuhūrte śubhe lagne prasthānamakarotprabhuḥ
mahimattagiriṃ gatvā saṅga‌meśapuraṃ prati

2.26-2

gatvā tānnavamūnāthaṃ pravalaṃ yuddhadurmadam
parājitya tadaśvāṃstāngṛhītvā yuddhalālasaḥ

2.27-2

bhārerāyamukhāṃścorānṭṭaṅgārapuravāsinaḥ³
vandīkṛtyāgamattūrṇa guṇavantagaḍaṃ prati

2.28-2

taddurgamātmasātkṛtvā vidrāvya girivāsinaḥ
tatra svīyānpratiṣṭhāpya durgaṃ sundaranāmakam

2.29-2

vaśīcakre tathā dantapāṭaṇasthaṃ dharāpatim
vasantadurgamagamatpadātibalasaṃvṛtaḥ

2.30

nijāmavijayārthaṃ yān santaghoraphaḍādikān
prathamaṃ prāhiṇottairhi nijāmaḥ pariluṇṭhitaḥ

2.31

gajāśvādidhanaṃ tasya bahvānītaṃ tadā raṇāt
bhūdharopatyakāyāṃ tu jīvagānnāvaśeṣitaḥ

2.32

gataśvoḥ śastrabhinnāṅgaḥ karavīraṃ yayau khalaḥ
tato ghoraphaḍādyāste samīyuḥ sacivāntikam

2.33

te tadā satkṛtāstena mlecchayuddhe mano dadhuḥ
āgataṃ sacivaṃ śrutvā śivarājapravardhitāḥ

2.34

nāyakāḥ pattisaṅghānāṃ samāgacchan praharṣitāḥ
gṛhītadurgāḥ kecicca kecit durgaṃjighṛkṣavaḥ

2.35

kecidyuyutsavo mlecchairaśvasenāyutāḥ pare
saṃmārjituṃ nijāgāṃsi nṛpasevāvidhitsayā

2.36

pādayoḥ patitā rājasacivasya mahātmanaḥ
tatastānūktisatkāraiḥ satkṛtyāśu praharṣayan

2.37

sa pradāyābhayaṃ teṣāṃ tattatkāryeṣvayojayat

2.38

atha nṛpasacivaḥ prahṛṣitaḥ svaṃ
balamatulaṃ samarotsukaṃ vilokya
yavanajaladhiśoṣakumbhayonirmatimadadhādvijayāya sihmanāmnaḥ

3.1

: tṛtīyaḥ sargaḥ
mūṉṟāvatu sarkam
atha śrīrāmarājasya bhāvivṛttaṃ purandaraḥ
śrutvā provāca sadasi trikālajñaṃ munīśvaram

3.2

maharṣe rāmarājāsau vīravratamaśikṣitaḥ
sukumāro'nabhijñaśca kleśānāṃ mārgagāminām

3.3

āmanornṛpavaṃśasya karīraḥ priyadarśanaḥ
rājalakṣaṇasampannaḥ priyavaktā priyaṅkaraḥ

3.4

janānāṃ prāṇarūpo'sau tejasvī bhāvivikramaḥ
sītayā prāṇasamayā paṭṭarājñā samanvitaḥ

3.5

mahārājena pitrāsya bānukena mahībhṛtām
śrīśivachatrapatinā sihāsananiveṣṭṛpā

3.6

saṃbhājīkena ca bhrātrā jvalajjvalanatejasā
viluṇṭhiteṣu sarveṣu paurajānapadeṣu ca

3.7

dasyubhiḥ kaṇṭakākāraiḥ samākrāntāsu vīthiṣu
meghavarṣeṇa nitarāmuttaṭāsu saritsu ca

3.8

kathaṃ karṇāṭakaṃ prāgāt kathyatāṃ tanmahāmune
devarṣiḥ prāha devendraṃ mahendra śṛṇu bhūpate

3.9

rājārāmasya vijayagatiṃ karṇāṭakaṃ prati
pradhānapuruṣaiḥ sārdhaṃ mantrayitvā mahīpatiḥ

3.10

pārāśare durgavare durgādevīṃ varapradām
pratipaddinamārabhya navarātre viśeṣataḥ

3.11

pūjayitvānvahaṃ devīṃ tatpadānyastamānasaḥ
trikālapūjanairdhūpairdīpernīrājanādibhiḥ

3.12

nānopahāraiśca tathā japairbrāhmaṇabhojanaiḥ
naṭanartakagītaiśca vahvīnāṃ vārayoṣitām

3.13

sundarīṇāṃ pramattānāṃ yauvanena madena ca
nṛttairbahuvidhaiścāpi gītairapi divāniśam

3.14

tathā ḍamaruhastānāṃ caṇḍamuṇḍavidāriṇām
tulajābhaktisaktānāṃ tāṇḍavaiśca viśeṣataḥ

3.15

meṣacchāgasahasrāṇāṃ maṇḍalopari dhāvatām
svakhaḍgacchinnavīrāṇāṃ [śirasāṃ] sadyaḥ svargamupeyuṣām

3.26

validānairasaṃkhyātaiḥ kumārīpūjanaistathā
suvāsinīnāṃ sādhvīnāṃ pūjanairbhojanaistathā

3.17

vandināṃ stutipāṭhaiśca nānādeśanivāsinām
prekṣaṇīyairbahuvidhairbhavānīṃ prīṇayannṛpaḥ

3.28

atha svapne bhavānī taṃ rājānaṃ bhaktavatsalā
uvāca putra mā bhaiṣīrbilvaśākhārcanaṃ kuru

3.19

sarve vighnā vinaśyanti saphalaste manorathaḥ
bhaviṣyati na sandeho rāmaḥ khalu bhavān hariḥ

3.20

yathāhaṃ dāśarathinā susthitena kuśāsane
daśānanavadhārthāya prārthitā varadāyinī

3.21

varaṃ dattavatī tubhyaṃ tatprasādena rāvaṇaḥ
tvayā hato mahābāho saputrabalavāhanaḥ

3.22

tadidānīṃ mahārāja rājīvasamalocana
mayā suguptaḥ satataṃ yatnakutrāpi gaccha bhoḥ

3.23

durbuddhayo na śakṣyanti draṣṭuṃ tvāṃ kimu dharṣitum
evaṃ bhavānī taṃ bhūpaṃ sāntvayitvā mahāniśi

3.24

puratastasya nṛpaterantardhimagamad drutam
vrataṃ kuruṣva śraddhāvān āśvine māsi sāṃpratam
navarātropavāsaṃ ca bhagavatyāḥ prapūjanam
rāma rāma mahābāho tuṣṭāsmyadya vratena te | ... ...
hatvā'tha rāvaṇaṃ cāpi kuru rājyaṃ yathāsukham
tataḥ prabhāte nṛpatirdvijāgryebhyaḥ śaśaṃsa tat

Rajaramacarita (Rājārāmacarita)

Contents

Text