Acyutarayabhyudaya (Acyutarāyābhyudaya)
अच्युतरायाभ्युदय
Rājanātha Diṇḍima's historical mahākāvya on the Vijayanagara emperor Acyutarāya.
- Language
- Sanskrit
- Date
- 1530–1545 CE
- Author
- Rājanātha Diṇḍima
- Place
- Vijayanagara (Hampi)
- Extent
- 325 passages, 2,591 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Acyutarayabhyudayam; Sri Vani Vilas Press; 1907 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.1
nālīkākṣamalīkākṣaṃ nāgeśayamageśayam
vipuṃgavadhvajaṃ dhāma puṃgavadhvajamāśraye
avyādapūrvo nidhirāgamānāmādyo vṛṣādreḥ patiracyutendram
nirīkṣituṃ niḥspṛhakāṅkṣitaṃ yaṃ
nirañjanā eva janāḥ kṣamante
1.2
dhammillaśaivāladharā virājadapāṅgamīnādharavidrumāptā
dhanyā pitṛcchāyatayābdhikanyā
tanyādavanyāṃ śriyamacyutendoḥ
1.3
suvarṇarūpaiḥ śubhanāyakāṅkairaujvalyavadbhirdhvanimaśnuvānaiḥ
pariṣkṛtādikṣitipānprabandhaiḥ
prācetasādīnpraṇumaḥ kavīndrān
1.4
kathaṃ nu varṇyā bhuvi kālidāsamayūramaṅkhādimahākavīndrāḥ
purātanīṃ pūruṣabhūmikāṃ yadveṣeṇa dhṛtvā vinanarta vāṇī
1.5
asti smaraprābhṛtamakṣi śaureradakṣiṇa śekhapuṣpamaiśam
apāṃ nidheradbhutanāṭyavidyāguruścakorīkulabandhurinduḥ
1.6
prāyeṇa yaḥ kṣoṇibhṛduttamāṅge
pādārpaṇaṃ satpathasevanaṃ ca
karotyariśreṇikadarthanaṃ ca
kurvantu sarve kulajā mameti
1.7
sarojabhadrāsanasaumanasyātsudhāpradānātsumanojanānām
sadāpi nākāśrayasauhṛdādyaḥ
puṣṇāti caryāṃ puruṣatrayīyām
1.8
viyuktavarge vihitapratāpaḥ
saṃyuktaloke sarasaprabhāvaḥ
udañcito rājapadānukūlaṃ
yo maṇḍalaṃ dhārayate'nuraktam
1.9
āśābhipūrteranurūpameva
varṣanprakarṣādvasumaṇḍalāni
audāryabhājāmavanīruhāṇāṃ
vyanakti yaḥ sodaratāvilāsam
1.10
kṣemaṃkaraḥ kairavasaṃsadāṃ yo
vāmaṃ harasyekṣaṇameva naikam
udīryate'dhvanyajanairdvitīyaṃ
saṃcintyate cakrakulaistṛtīyam
1.11
kathaṃ bruve yasya kalānuṣaktā
ālokamātrādapi cañcarīkāḥ
vyākurvate kairavapīṭhikāsu
vidyāviśeṣānviṣamāyudhīyān
1.12
vimohinīṃ yo vidhuraitya mūrtiṃ
sudhāṃ dadānaḥ sumanojanāya
asvapravṛttyāśrayato'vatāra
ālakṣyate yastamaso nihantā
1.13
ācārato dharma ivāvadātādabādhito harṣa ivātmabodhāt
tato budhākhyastanayastato'bhūcchamaḥ śrutānāmiva saṃpradāyāt
1.14
purūravāḥ puṇyaphalādato'bhūdabhūtapūrvābhyudayasya yasya
praśastimudrālikhanādviśālaṃ
pratyarthivakṣaḥ phalakaṃ kilāsīt
1.15
āyustato'bhūdadhibhūravanyāḥ
prabhidya śaktyā parabhūbhṛtaṃ yaḥ
heturyaśo haṃsavijṛmbhaṇānāmeti prathāṃ skanda ivendumauleḥ
1.16
nāthaḥ pṛthivyā nahuṣābhidho'smājjajñe yadājñājanitāvataṃsāḥ
bṛndārakā no bahumanvate sma
mandāramālāṃ madhupāttagandhām
1.17
asmādabhūdvismayabhūryayātirbhayātirekastimitābhiyātiḥ
kulādhināthasya kalā ivānyā
vidhorvyadhāyo viśadairyaśobhiḥ
1.18
ajāyatāvyācolumnsuhṛtprajānāṃ
sa dhūrvahasturvasururvarāyāḥ
asya pratāpāṃśumatā vicitramamitrakāntā jvalitā yadantaḥ
1.19
saṃcāriṇaḥ śauryarasā ivāgre
netrādhvanīnā iva nītisārāḥ
sajīvabandhā iva sadguṇaughāḥ
saujanyamudrā iva sapratīkāḥ
1.20
nābhāgavīpsā nahuṣānuvādā
nimervibhāṣā nṛgamūrtibhedāḥ
dviruktayo dāśaratherdilīpasyāvṛttayo dharmabhuvo vikalpāḥ
1.21
madāvalā māṃsaladānakelyāṃ
mahībhṛtāṃ pakṣahṛtau mahendrāḥ
sasattvatāyāṃ saritāmadhīśāḥ
ṣaḍānanāḥ kiṃ ca saśaktitāyām
1.22
apatrapāmaṃhativaibhavena
suradrumāṇāmapi sūcayantaḥ
tadanvaye puṇyaphalādavanyāṃ
dhanyā babhūvurdharaṇībhujo'nye
1.23
nālīkinīnāyakavadgraheṣu
nīhārabhūmīdharavannageṣu
valāsuhṛdvāraṇavaddvajeṣu
teṣu pratīto'jani timmabhūpaḥ
1.24
nijena doṣṇā nikhilāṃ dharitrīmasminvahatyaṅgadanirviśeṣam
tadyuktamīśena tadoragāṇāṃ
kulodvahaḥ kuṇḍalito yadāsīt
1.25
pratikṣamāpāvali paryaṭantyā
vīraśriyo viśramahetubāhuḥ
śrītimmabhūpājjitabhūstato'bhūdyaśodhanādīśvarabhūmipālaḥ
1.26
vṛṣāṅkayorīśvarayorvibhūtimupeyuṣoreṣa paraṃ viśeṣaḥ
rājottamāṅge racitāṅghrirekastatpādadhanyasvaśirā yadanyaḥ
1.27
kramādabhūtāmatha bukkamāyāṃ
nṛsiṃhatimmakṣitipālasiṃhau
pratīkavantāviva doḥpratāpayaśeāguṇāvīśvarabhūvalāreḥ
1.28
ārabhya bālyādajani prajānāmānandaheturnaratāvanīndraḥ
prauḍho'rbhako vā patirutpālinyāḥ
pramodanatve parihīyate kim
1.29
mahīpatirmānavanāma durgaṃ
śakādhināthena samaṃ gṛhītvā
sphuṭīcakārāsya punarvidīrya
śauryaṃ tathaudāryamavāryacaryam
1.30
prāyo'rṇave setukṛto'vatāraḥ
prāgjanmasaṃskāravaśāddivaiṣaḥ
setuṃ vidhāyāmbhasi sahyajāyāḥ
śrīraṅgapūrvāṃ nagarīṃ jahāra
1.31
kaṃsaṃ yathā kaiṭabhajidvalena
samanvitaḥ sainikamalhahantā
madapravṛttaṃ maravaṃ mathitvā
mahīmahendro madhurāmahārṣīt
1.32
mahendralokaṃ maravāya dattvā
madhyesamīkaṃ madhurāṃ sa jahre
mahīyasāmeṣa mahīpatīnāṃ
nayo vipakṣeṣvapi nānyathā syāt
1.33
krudhāpatantaṃ saha kuñjaraughaiḥ
konetirājaṃ kṣubhitānyasainyaḥ
jagrāha pāṇau jagadekavīro
jayābdhikanyāmapi janyabhūmau
1.34
prayāṇamāśāvijayāya tasya
prāyo gṛhaprāṅgaṇabhūvihāraḥ
dānānyaho ṣoḍaśa viśrutāni
jātāni dainaṃdinameva kṛtyam
1.35
tatsvātivarṣeṇa tathā budhānāṃ
pūrṇāsu jātāḥ karaśuktikāsu
muktā yaśomūrttijuṣo vibhūṣāḥ
kaṇṭheṣvabhūvankakubaṅganānām
1.36
gaurityaṭavyāṃ gavayaṃ prakāśya
payaḥpradohaṃ prati bādhyamānāḥ
kūlaṃkaṣakṣuttaralaiḥ kumārairvrīḍāmavāpurvimatāstadīyāḥ
1.37
prayātumetatpratibhūpatīnāṃ
prāṇānilo nākṣamatāhaveṣu
vyalambataiṣāṃ vadaneṣu tṛṇyāṃ
vilokya kiṃ vāhamgo'dasīyaḥ
1.38
prakāśamānāddiśi tatpratāpātprāyeṇa labdhvā paribhūtitopam
patistviṣāṃ paṅkajakorakeṣu
kālaṃ nayatyeṣa karaṃ nidhāya
1.39
vasvokasāreva vibhorvasūnāṃ
valābhiyāteramarāvatīva
vidyāpurī vismayabhūramuṣya
viśiṣya rājño'jani rājadhānī
1.40
bileśayeśaṃ bisamityavetya
gṛhṇanti yatkheyakṛtāvagāhāḥ
ālokya tanmaulimaṇīnalātamohena muñcanti punarmadebhāḥ
1.41
sudhābhujo yatsadanadhvajeṣu
svairaṃ nabholaṅghanajāṅghikeṣu
na jānate nandanavallarīṇāmupaghnavinyāsabhuvaḥ prayāsān
1.42
kapolakāṣātkariṇo valāreḥ
ślathāsu yatsaudhamaṇicchaṭāsu
madāmburekhājuṣi tatpradeśe
magnā dvirephā maṇayo bhavanti
1.43
sayatnaniryatnagatirgavākṣamārge yaduccairmaṇiharmyaruddhaḥ
prāyeṇa pakṣadvitaye pravṛddhiparikṣayau nindati nandatīnduḥ
1.44
saudhāgrakelyāṃ yadaṇūdarīṣu
śākhārpitaprasmṛtabhūṣaṇāsu
aiśvaryavantastaravaḥ surāṇāmaudāryamudrāṃ dhruvamāśrayante
1.45
madāvalānāṃ kaṭamadhyavāntairmadairnadīmātṛkatāṃ prayātā
yannetururvīkamituryaśobhiraśobhi bhūrāśritasasyalāsyā
1.46
makhāvatīrṇeṣu mahīsurāṇāṃ
marutsu śūnyā nagarī maghonaḥ
prajāsamājaiḥ pariṇāhilakṣmyāḥ
prayāti yasyā na samānakakṣyām
1.47
uparyadhaḥ puṣpaphalairudagramudyānamāmodya divaṃ bhuvaṃ ca
āvālavāriṇyanubimbadambhādrasāexttalaṃ rañjayatīva yasyām
1.48
viyattarūṇāṃ vyatighaṭṭitāsu
śākhāñcalaiḥ saudhapatākikāsu
sādharmyabhājā śatamanyupuryāsadaṇḍalāsyeva samīkṣyate yā
1.49
pūṣotpaleśāvapi puṣpavantāvitīva yatropavanī kṛterṣyā
pravarddharca caitadripumantarandhaṃ
pādārpaṇaṃ na kṣamate tadīyam
1.50
spṛśatyudastena vidhāvudagraṃ
pādena yatsaudhapitāmahāṇḍam
samantataḥ kandalatīndukrāntaniṣyandasandohanibhāddyusindhuḥ
1.51
ādyairapi kṣoṇipatiprakāṇḍairākāṅkṣaṇīyasvayaśo'vatāraḥ
vasansa tasyāṃ vasudhāpatīnāṃ
kanyāmaṇīḥ kāścanaparyaṇaiṣīt
1.52
tisro nṛpasyetyabhavannabhīṣṭāstippāmbikā tāsu ca nāgamāmbā
paṭṭābhiṣiktā patidevatānāmuttaṃsabhūṣāmaṇirobamāmbā
1.53
tippāmbikāyāṃ dvijasaṃpade'bhūdvikhyātimānvīranṛsiṃharāyaḥ
nāgāmbikāyāṃ narasāvanīndoḥ
kīrtyākaro'jāyata kṛṣṇarāyaḥ
1.54
ananyasāmānyatayā dharāyāṃ
dānena tau khyātatarāvabhūtām
ādyastayordenyamuṣā dvijānāmanyo'pi vaiguṇyapuṣā pareṣām
1.55
maṇimiva khanibhūrkahīsurāśīrabhimatamarthamivāmburāśivelā
uḍuramaṇamiveyamobamāmbā
bhuvanahitāya babhāra garbhabhāram
2.1
dvitīyaḥ sargaḥ
śarakāṇḍavipāṇḍunā mukhena
stanayorapyupajātamecakimnā
pariṇetṛmudā samaṃ tadāsītprakaṭaṃ dauhṛdalakṣma pakṣmalākṣyāḥ
2.2
tanayānupalambhasaṃbhavo yo
nṛpateraikṣyata nīlimā mukhendau
kucayoḥ sa yugena komalāṅgyā
muṣitaścūcukanīlimāpadeśāt
2.3
udarasthitamutpalekṣaṇāyāḥ
kuladīpaṃ kumudinyadhīśvareṇa
abhirakṣitumarbhakaṃ visṛṣṭā
rajanīvājani romarājirakhyāḥ
2.4
avatāra iti svayaṃ murārerudarasthaḥ śiśurutpalekṣaṇāyāḥ
valivaibhavavañcanānukūlaṃ
vapuṣā vṛddhijuṣā vibhāvyate sma
2.5
kucakokamukhe vidhāya kārṣṇyaṃ
sudṛśaḥ śvetimakaumudīṃ tathāṅge
niyataṃ kulane turanvakārṣījjaṭharastho jagadīśasūnurindoḥ
2.6
prasamīkṣya payodharaṃ mṛgākṣyā
mukhataḥ śyāmalimānamaśnuvānam
api garbhaghanodaye vyalāsīdajahatprītiraho sa rājahaṃsaḥ
2.7
muhurucchvasitaṃ mukhena tanvyā
nayanābhyāṃ saha nartitaprasādam
avalagnamivāntaraṅgamāsīdavanīpālaśikhāmaṇeraśūnyam
2.8
udbhūjjagadadbhutodayānāmucito garbhamupeyuṣo'rbhakasya
mahito bhujadhāmavibhramāṇāṃ
mahilāratnamanorathapracāraḥ
2.9
sudatī mahatīṣu sindhumuktāsvanavāpyādaramāhavājireṣu
kamituḥ karavālakhaṇḍitānāṃ
kariṇāṃ kumbhamaṇīgaṇānakāṅkṣīt
2.10
lalanāvyajanānilairna kiñciccakame saudhagatā śramaṃ vinetum
alamaihata kandharādhirūḍhā
śravaṇopāntasamīrajaiḥ kareṇoḥ
2.11
padamarpayituṃ naca prasūnaprakareṣvīṣadapi pragalbhamānā
mahiṣī bhṛśakarkaśeṣu cūḍāmaṇiṣu dveṣimṛgīdṛśāmiyeṣa
2.12
mukure'bhimukhīkṛte sakhībhirmukhamāloki na mudritendugarvam
vimataiṇadṛśāṃ vinītavācāṃ
vipulākṣyā vimale kapola eva
2.13
avadhīrya nadīratiprasannā
hariṇākṣyā muhurālulokiṣāsīt
paripandhyabalāśruvāhinīṣu
prathamānāñjanayogapaṅkilāsu
2.14
kadalī lalitorukāṇḍasāmye
janayāmāsa na jātu saumanasyam
adasīyavikhaṇḍanaikaśauṇḍā
kariśuṇḍaiva nṛsiṃhakambukaṇṭhyāḥ
2.15
apahāya sumani hāsapātrāṇyapi pādāñcalatāḍanāspadani
pramadaṃ paramāṇumadhyamāyāḥ
sudatīgītisudhocitāni tenuḥ
2.16
atha puṃsavanādikaṃ yathāvadvihitaṃ karma viśāmadhīśvareṇa
tanayasya tadīyagarbhabhājo
vibhavasyeva nayo vivṛddhaye'bhūt
2.17
atha vaijanane dine śubhaṃyau
hariṇākṣī nṛpaterasūta sūnum
vasudhātibharāpanodahetuṃ
vasudevapramadeva vāsudevam
2.18
sudṛśāmajaniṣṭa sūtigehe
sutajanmotsavasūcano ninādaḥ
udayatyuḍubāndhave kimabdherdhṛtamaukharyaviparyayā laharyaḥ
2.19
avanīramaṇairvitīrṇamādyairagamatprāktanatāṃ yaśodukūlam
tadidaṃ navameṣa dāsyatīti
pramadeneva diśo daśa praseduḥ
2.20
apanītarajaḥkaṇānuṣaṅgāḥ
paritoṣāśrubharairiva prajānām
maruto vyavalanta mandamandaṃ
navagandhodayanartitadvirephāḥ
2.21
narapālakanandano ripūṇāṃ
nagarīreṣa garīyasīrvitīrya
paritoṣayitā mameti nūnaṃ
prananartta jvalanaḥ pradakṣiṇārttiḥ
2.22
acireṇa diśāmamuṣya jetuḥ
kamalāṃ kalpitavibhramāṃ kaṭākṣe
api kalpataruṃ kare'kṣilakṣyaṃ
karavāṇīti kimambudhirjajṛmbhe
2.23
nikhilo'pi pariṣkriyākalāpo
jagṛhe'ntaḥpuracāriṇā janena
tanayodayaśaṃsinā tadānīṃ
pulakāḥ pusphururasya bhūṣaṇāni
2.24
adhigamya girāmatītamūlyāṃ
śrutibhūṣāṃ sutajanmasūcakasya
pravitīrṇapariṣkriyāviśeṣo'pyayamātmānamamanyatādhamarṇam
2.25
vihitasnapano viśāmadhīśo
vasane haṃsavicitrite vasānaḥ
avalokitumarbhakaṃ pramodādavakṛṣṭaḥ prayayāvariṣṭageham
2.26
amumarbhakamaṅkasīmni dhātryāḥ
śayitaṃ sātiśayaśriyaṃ sa paśyan
vibhavena biḍaujaso'nukurvannapi netrairanukartumāhato'bhūt
2.27
parivardhya sa jātakarmaṇā taṃ
pariṇetā dharaṇiḥ pramodamānaḥ
vasudhāvibudhānvasuprakarṣairbahudhānandadhurandharānatānīt
2.28
caraṇena sametya śaṅkhapadmau
makarāṅkena manīṣiṇāṃ nidhāne
udite tanaye tadā pitṝṇāmṛṇamurvīramaṇasya rīṇamāsīt
2.29
kamalākarapīḍanakṣame'sminnudite rājaśiśau mude jagatyāḥ
śithilājani sāgasāṃ nṛpāṇāṃ
cirakārāsadanāndhakārapīḍā
2.30
na paraṃ prabhayā narendrasūnorabhibhūtārcirariṣṭadīpikāsīt
paripanthivasundharāpatīnāṃ
haridanteṣvapi ca pratāpadīpaḥ
2.31
maṇimañcasamañcito'tha dhātryā
madhurālolikayājaniṣṭa hṛṣṭaḥ
ninadairiva nimnagālaharyāḥ
kalahaṃsaḥ kamalāntarālaśāyī
2.32
nayato na kadācana cyutaḥ syādavatīrṇaḥ svayamacyuto'yamurvyām
iti śobhanalakṣaṇaiḥ sa jānannakarodātmajamacyutābhidhānam
2.33
adhimañcamanukṣaṇaṃ jighṛkṣuḥ
kuruvindastabakaṃ kutūhalena
samanahyadayaṃ yathodayādrestaṭaśāyī tapanaṃ mṛgendraśābaḥ
2.34
udayāruṇamūrtiroṣadhīśo
niyataṃ vaṃśabhuvo nṛsiṃhasūnoḥ
vyarucadvyapadiśya ratnagucchaṃ
śayanasyopari santatāvanāya
2.35
valamānalalantikāvibhūṣāvahamānadyutivardhitābhirūpyam
avalīḍhasudhāṃśulīlamāsīdanidānasmitamānanaṃ tadīyam
2.36
avalambatayā sthito'pi dhātryāḥ
karamālambya sa kānicitpadāni
maṇinūpuraśiñjitena kiñcitkṛtasaṃkhyāni kilāṅgaṇe vyatānīt
2.37
kimapi kṣitipātmaje vivakṣau
vimatānāṃ virarāma vīravādaḥ
sadmāṅgaṇasīmni saṃcariṣṇau
calituṃ dikṣu yaśaḥ śaśāka naiṣām
2.38
ajaniṣṭa yadādhiveśma laulyānmaṇidīpagrahaṇaṃ mahīśasūnoḥ
pariśīlanameva paryaṇasīttadaho vairimahohaṭhātkriyāyāḥ
2.39
avalambya śanaiḥ sacaṅkramo'bhūdavarodhapramadāṅgulīdalāni
pavamānaśiśuḥ pratāninīnāṃ
parigṛhṇanniva bālapallavāni
2.40
bahuśo yadaśobhi ratnabhittau
nṛpaḍimbhapratibimbasaṃpradāyaḥ
parito vimatānabhaviṣyadātmasphuraṇānāṃ niraṇāyi pūrvaraṅgaḥ
2.41
sudṛśāmabhajatsuto'ṅkamaṅgātkalitāhvānagirāṃ karaṃ prasārya
valadamburuhāṃ yathā marālo
nalinīnāmalinīvirāviṇīnām
2.42
mukharīkṛtamugdhakiṅkiṇīkaṃ
muhuraṅkūritakeliraṅgaṇepu
tanulagnarajobharastadānīmavanīdhāraṇasādhanāmatānīt
2.43
avanīvalahanturaṅkamadhye
viharanvyañjitacāpalo vyalāsīt
adhisānu yathānukūlakeliḥ
kanakakṣoṇibhṛtaḥ karīndraśābaḥ
2.44
apamārjya durakṣarāṇyaranyā
rajaso vistṛtilakṣyataḥ kumāraḥ
valadaṅgulinītavarṇarekho
vyalikhatkiṃ svakalatrabhāvarekhām
2.45
atha kaiścidahobhireva vidyāguruodhyāpayati sma taṃ kumāram
madhurunmiṣitālimañjughoṣaḥ
parapuṣṭaṃ kila pañcamaprapañcān
2.46
nṛpavaryaśiśornisargajānāṃ
nikhilānāmapi deśikaḥ kalānām
paramullasanāya paryaṇaṃṃsītsavitevāmbujakośasaurabhāṇām
2.47
taralīkṛtakhaṅgavallarīkaḥ
khuralīsīmni sakheṭakaḥ kumāraḥ
samaśobhata saṃcalattaraṅgo
janitāvarta ivākaro jalānām
2.48
adhiropayatīnduvaṃśaratne
sacamatkāratayā śarāsane jyām
aticitramamitrapārthivānāmavarūḍhājani seyamaṃsakūṭāt
2.49
parirakṣaṇato varaṃ hi śikṣā
prakṛtānena vikhaṇḍitaḥ paṭimnā
maṇicāmarahemamānito yaddhriyate vandijanena lohadaṇḍaḥ
2.50
marutaṃ suhṛdaṃ madīyadhāmajvalanasya jvalataḥ purīṣvarīṇām
niruṇaddhitarāṃ nijāntarityāhitaroṣo'bhinadeṣa carmabhastram
2.51
adhigatya gatitvarāṃ hayānāmadhibāhyālpamunā pracālitānām
paripālayatīva bhaktimudrāṃ
pavamānaḥ padareṇudhāraṇena
2.52
adhiropayati sma hastikaṇṭhe
janatāṃ toṣamiṣeṇa jātamātraḥ
adhunā paṭutāmanekapendre
vyavṛṇodityapi kiṃnu vismayāya
2.53
vidyāḥ sametya vividhā nṛpatestadāsīdānandaheturativāhitaśaiśavo'yam
yātaḥ kramādvilasitāni yathā kalānāṃ
pāthonidheḥ kimapi pārvaṇaśarvarīśaḥ
2.53.p1
iti dvitīyaḥ sargaḥ
3.1
tṛtīyaḥ sargaḥ
athāvanīvāsavasūnurabhyagādanaṅgarāddhāntamalaṃkriyāṃ tanoḥ
vadhūjanasvāntavaśakriyauṣadhaṃ
vayo navaṃ śaiśavavāsanāsaham
3.2
camatkṛtaṃ yauvanaśilpinā tadā
samañcitabhrūlatayā satoraṇam
abhūtpraveśārhamanaṅgabhūpateradaḥpuraṃ kāntyamṛtāttasecanam
3.3
vaco'dhidevyā vadanāñcitasthitervataṃsakaṇotpalavarṇadhoraṇī
vyarājatāmuṣya kapolamaṇḍale
vikasvaraśmaśrumiṣeṇa bimbitā
3.4
vahtyavicchinnatayaiva karṇikāmaṇiprabhāsrotasi māṃsalodaye
saśaivalāṅkuracamatkriyeva tatkapolabhūḥ śmaśrukarambitābhavat
3.5
vidhiḥ sarojaṃ vyadhita svamandiraṃ
tuṣārapāto'pi na tena sahyate
itīva sānandamamuṣya bandhuraṃ
bhujāntaraṃ mandiramindirātanot
3.6
phaṇādharendraṃ parihṛtya bhīṣaṇaṃ
dṛḍhādarāmaṃsataṭādhirohaṇe
grahītumasya prasṛtāviva kṣamāṃ
vyarājatāṃ jānuvilambinau bhujau
3.7
kramātsamākramya śiśutvasaṃśritāṃ
tadaṅgasīmānamidaṃ navaṃ vayaḥ
kimasya bhūyaḥ kraśitātmano'tanotkṛpāvaśanmadhyamadeśamāśrayam
3.8
samañcitaṃ śoṇimasaṃpadāñcale
vyaśobhatāmuṣya vilocanadvayam
apāṅgalīlāsvaravindamandirāpadāmbujālaktakapaṅkilaṃ kila
3.9
karāravinde kaṭhine na mānasaṃ
dhruvau ca kauṭilyabhuvau na vāṅmayam
vimuktamaryādatayā vijṛmbhitaṃ
navābhirūpyaṃ na kadāpi vartanam
3.10
nirargalāyāmanirodhavartmanā
vinā nidānaṃ śravaṇe virodhinī
itīva roṣātiśayaspṛśordṛśoraśobhi koṇena viśoṇimāṇimā
3.11
pramṛṣṭakandarpamadasya darpaṇaḥ
prakāśya tasya pratibimbasampadam
samānatādurṣidhatāṃ jahāra yadvibhūtimānyasya vijṛmbhaṇaṃ hi tat
3.12
atatsamānabjabhavaḥ smarādimānvyadhatta rūpavyayalobhavāniva
tadekarūpavyayadurvidhaḥ sa kiṃ
tanoti tannyūnatanuśriyo'parān
3.13
karambitaṃ yauvanakāntisaṃpadā
kumāramālokya kutūhalānnṛpaḥ
athāniyāyāsya vivāhakarmaṇe
mahībhujāṃ mantrisukhena kanyakāḥ
3.14
kareṇa sūnoḥ kṣitipālakanyakākarānayaṃ grāhayati sma bhūpatiḥ
prakāśitāruṇyaruceḥ payojinīprasūnapālīrdivaso yathā raveḥ
3.15
kulodvahāsvarkakumudvatīśayorvadhūṣu devī varadāmbikābhidhā
amuṣya saṃtoṣamapuṣyadāntaraṃ
viśiṣya tārāsviva rohiṇī vidhoḥ
3.16
tanūbhuvastrīnapi tādṛśaśriyaḥ
samīkṣya sāmrājyapadārhalakṣaṇān
amanyataivāntarudanvadambarāṃ
paramparābhojyatayā patiḥ kṣiteḥ
3.17
sametya sāmrājyaramāṃ manoramāṃ
vinītimānvīranṛsiṃhabhūpatiḥ
bahirvyadhādūndhanamandirādarīndharāsurānkiṃ ca daridratābhidhāt
3.19
anantaraṃ kīrtidhuraṃdharo'dadhātsa kṛṣṇarāyaḥ sakalāṃ vasundharāṃ
amuṣya śīrṇairabhiṣekavāribhiḥ
śaśāma vidveṣaṇaśauryapāvakaḥ
3.81
sa koṇḍavīṭipramukhāni saṃgare
mahānti durgāṇi mataṃgajeśituḥ
purā gṛhītvā puṭṭapeddanūpure
nyadhādatha stambhamasau mahāvalaḥ
3.20
payodhikāñcīpariṇetṛtāspade
pade'bhiṣektuṃ tamathācyutaprabhum
kulādrikūrmoragakuñjarāgraṇīśramāpahṛtyai samanāhi mantribhiḥ
3.21
pracoditāstaiḥ paricārakāstatastapātyayena stanayitnavo yathā
aśeṣatīrthārṇavavāhinījalānyanaiṣurājñāsamakālamagrataḥ
3.22
yuvānamājānubhujāyataṃ tato
niśāmya sarvairniracāyi mantribhiḥ
bhujaṅgarājanyadhṛtāṃ bhuvaṃ kṛtī
bhujāṅgadīkartumau bhavediti
3.23
praṇāmaśīlaḥ phaṇiśailaśāsituḥ
kadācidagre karaśaṅkhavāriṇā
payodhikāñcīpariṇetṛtāspade
pade'bhiṣiktaḥ sa paraṃparāgate
3.24
praṇīya vidyānagarīṃ patiṃ kṣiterahīndraśailādhibhuvāsya kalpitām
udāravṛtterudyuñjatotsavaṃ
vidhitsavaste sacivā viśeṣataḥ
3.25
niśāntasaṃdānitavaijayantikānirantaracchāyanirākṛtātapam
pariṣkṛtānekavidhapratolikaṃ
puraṃ vibhoraikṣyata puṅkhitotsavam
3.26
vicitrakauśeyavitānamaṇḍalīvilambimuktāmaṇidāmacāmaram
parasparaprastutatarkaśilpavitpravartitātyadbhutacitraputrikam
3.27
viśuddhamuktāphaladhūlipālikātaraṅgitaprāṅgaṇaraṅgavallikam
itastataḥ klṛptahimāmbusecanapraśāntabāhyāṅgaṇacandradhūlikam
3.28
samañcitāraṭṭavadhūnakhāñcalaprapañcitārāvavipañcikāñcitam
sakaṅkaṇapreṅkhaṇakoṅkaṇāṅganāmṛdaṅgasaṃtāḍanabhaṅgisaṃgatam
3.29
kaliṅgasāraṅgālighūrṇitottaraṅgasaurabhyakuraṅganābhikam
paṭīrakarpūravimelanābhaṭīnirūḍhalāṭīkarahāṭakotkaṭam
3.30
virāṭasaurāṣṭravadhūṭikālikāsaṭāvacūḍīkṛtacāruvīṭikam
trigartapāṭhīnavivartalocanāpravartilārātrikapātravartikam
3.31
avantikuntyāndhrapurandhrikākarānubandhi saugandhikadāmadanturam
vidarbhasubhrūkaraśilpavaiduṣīvikalpajalpākāsitābhragarbhakam
3.32
apāranepālanṛpālabālikākalāpasampāditadhūpanaipuṇam
alakṣi māṅgalyamayaṃ kilākhilaṃ
mahīpatermandiramindirāspadam
3.33
parākṛtairammadapāṭavānakapraṇādapārīṇadarīpratiśrutā
hariṣyati kṣmābharameṣa ityamī
kulācalāḥ kṣvelanamācaranniva
3.34
samañcitaṃ kañcukināṃ jayāravaiḥ
sahāptarājanyajanena kenacit
alaṃkṛtaṃ sāṅga ivāṅgakaḥ śanairasāvayāsīdabhiṣekamaṇṭapam
3.35
anādi nāndībhiranardi maddalairarāṇi vīṇābhirabhāṇi veṇubhiḥ
arebhi bherībhiragarji jarjharairagāri śṛṅgaiḥ samakāli kāhalaiḥ
3.36
kṛtābhiṣekaḥ kṛpayā purā hareḥ
sa eṣa sāmrājyapade'bhyaṣicyata
ślathāmbuleśavyapadeśato mahī
tadājani svinnatanustadādarāt
3.37
apāṅgitapreṅkhadabhīśuvīcikākṛtāvalambairiva gandhavāribhiḥ
karābjasauvarṇaghaṭāpavarjitaistamabhyaṣiñcattaralekṣaṇājanaḥ
3.38
kṛtābhiṣekastuluvakṣitikṣitāṃ
kulāgraṇīḥ kuṅkumavāridhārayā
karīva sikto giridhātunirjharaiḥ
śaśīva sāyantanasandhyayārucat
3.39
aloki lokairharicandanodakaṃ
vijṛmbhitaṃ maṇṭapavedikāmaṇe
nirīkṣya kāntaṃ nṛpamāśayādamānbhuvo'nurāgo bahirudyato yathā
3.40
adhārayatpāṇḍaramambaraṃ kṣiteradhīśvaraḥ snānavidheranantaram
samāptavarṣasnapano yathā giriḥ
śaranmukhe channanitambamambudam
3.41
samāpya sarvāṃ samanantarakriyāṃ
nṛpāsanastho nṛpatirniraikṣyata
sumerusaṅgīva surendrapādapaḥ
śriyaḥ sakheva śritabhānumaṇḍalaḥ
3.42
pracālito'gre paricārikājanairnṛpasya nīrājanadīpikotkaraḥ
digantarabhrāntimiṣānnaṭiṣyato
dadhau pratāpasya sa pūrvaraṅgatāṃ
3.43
arālakeśībhiranāṭi medinīmvayaṃvarapreyasi śobhite śriyā
valāhake darśitavārṣikodaye
na kiṃ śikhinyo naṭanaṃ vivṛṇvate
3.44
vinītasāmantavidhūtacāmaradvayānvito'lakṣyata dhūrvahaḥ kṣiteḥ
tuṣāraśailo dṛṣadāhatidvidhāpanīpatannākadhunīpayā iva
3.45
manukramo rakṣati tatkulakṣamāpatīnitīvānujighṛkṣayā gatau
tamīśasūryāviva dhārite kimapyarājatāmātapavāraṇe vibhoḥ
3.46
kaliṅgabhūmeḥ kamitā kalācikāṃ
maṇīnibaddhāṃ magadho'sya pādukām
śakādhipaścāmaramañjarīmadhātsvayaṃ kṛpāṇīmapi siṃhaleśvaraḥ
3.47
kṣamābhujaḥ kāñcanapuṣpamagrataḥ
prakīrya bhaktyā pratipāditopadāḥ
vyanaṃṃsiṣurvaṃśamaṇiṃ vidhostvarāvighaṭṭitānyonyakirīṭakoṭayaḥ
3.48
mahattare mānavalokaśāsiturmano'nukūlā mahiṣīpade tadā
kṛtābhiṣekā salagakṣitīśiturvarātmajāsīdvaradāmbikāvadhūḥ
3.49
prasūnasaubhāgyapuṣā yaśomiṣātprajānurāgaprakaṭīkriyārhayā
sa eṣa sāmrājyapadaśriyārucadvasantalakṣmyeva vadānyapādapaḥ
3.50
cakāra yanmerumanādimaḥ pumān
suvarṇarūpaṃ surasaṃsadāṃ vaśe
suvarṇameruṃ svayamasya sevako
mahīsurebhyo'dita mānaveśvaraḥ
3.51
phalaṃ yadasyāḥ patisevayā prabhoḥ
phaṇīśaparyaṅkapadārcayā ca yat
cirāttadāsīccinaveṅkaṭādrirityabhikhyayākṣṇorapi dīrghamāyuṣi
3.52
anena rājñā cinaveṅkaṭādrirapyayoci lakṣmīṃ yuvarājapūrvikāṃ
kṣamāpatau rājyaramā sayauvanakramā ca kaumāramasāvasūcayat
3.53
yathā jayantena purandaro yathā
naraupavāhyo nalakūbareṇa ca
arājadavyājasuhṛtsatāṃ tathā
cirāyuṣā śrīcinaveṅkaṭādriṇā
3.54
abhimatapikavāṇīpañcamairañcitaśrīrapica varadamāmbāvīrudālambabhūtaḥ
patirurucadavanyāḥ prāptasāmrājyalakṣmyā
śatamakhapuraśākhī caitralakṣmyā yathaiva
3.54.p1
iti tṛtīyaḥ sargaḥ
4.1
caturthaḥ sargaḥ
vāsaro'tha vasudhāvaladviṣo
vallabheti mahiṣīpade mahīm
ādarātkimabhiṣektumāharannambuvāhamaṇikumbhamāyayau
4.2
śauryamārutasakhasya saṃnidhau
kalpitānaghakaragrahe nṛpe
medinī pulakajālamedurā
nīpakuḍmalanibhādabhāsata
4.3
asya kartumabhiṣekamaṅgalārātrikaśriyamivāvanībhujaḥ
prāvṛṣāpyajani meghabhājanaprastutācirarucipradīpayā
4.4
pālitā pratinavena bhūbhujā
vārirāśiraśanā vasundharā
ketakīkusumapāṃsukaitavātprāktanānparijahāsa pārthivān
4.5
varṣukaṃ samavalokya vāridaṃ
cātakadvijakulasya hṛṣyataḥ
bāṣpavarṣakṛtasecanā navāddharṣato'jani purā vasundharā
4.6
abhrapaṅkirakiratpayaḥkaṇānnirbharoṣmaṇi nidāghataḥ kṣitau
garbhitāśanitayā tadudbhavaṃ
ghrātumādaravatīva saurabham
4.7
ambu pītamavapatya dustarādambarādatitarāmapāṃ nidhau
prāvṛṣā pavanacakrayojitā
vāridā vavamurañcitabhramāḥ
4.8
ambhasārdritamavādayannabhāstāpayanhutavahe taṭinmaye
maddalaṃ madajuṣāṃ śikhaṇḍināṃ
tāṇḍavānuguṇamabhramaṇḍalam
4.9
cātakāḥ satatadhāramakṣamāḥ
pātumambu paripīḍitā mukhe
prāksamīraśithilaiḥ payaḥkaṇaiḥ
kurvate sma nijakukṣipūraṇam
4.10
vāride śaramuci pradhāvinī
vāhinī niviśate sma vāridhau
rājahaṃsasadasāpi dudruve
lakṣyamasti kimu jīvanatyajām
4.11
agrataḥ kṛtaśikhaṇḍitāṇḍavo
bhīṣmameṣa śucimujjhitaiḥ śaraiḥ
vañcayanvalitajiṣṇukārmuko
vāsaro'rjunavikāsamāsadat
4.12
āndhyamantarabhitāpakandalīmaśru niśvāsitamapyayoginām
āracayya vivavāra vārido
dhūmapāvakajalānilātmatām
4.13
krīḍayā divi taṭitkṛpāṇikāvalliṣu vyatihatāsu vāridaiḥ
viślathā iva vibhāvasoḥ kaṇāḥ
śakragopanikarāścakāśire
4.14
kecanānilavaśātkaropalā
dyotalāttaralitā diśāṃ mukhe
nāsikābharaṇamauktikaśriyo
nāṭikāṃ kṣaṇamivālalambire
4.15
viṣvagambudavidhuntudo ruṣā
carvati sma raviśarvarīviṭau
śakragopakarakopalacchalātsṛkaṇā sa vicakāra tatkaṇān
4.16
ambarātnipatitaiḥ karopalairāhativyatikaraspṛśo'vaneḥ
śakragopavapuṣā samantato
viśrathaḥ kṣatajavipruṣāṃ cayaḥ
4.17
abjinīpraṇayinā himadyuteranvakāri na paraṃ nirūṣmatā
alpadṛśyavapuṣā payomucāmāvalīṣvapi ca tatkalātmatā
4.18
phenakañcukajuṣo viṣotkiraḥ
prastutormipavamānaphūtkriyāḥ
āpagāḥ phaṇadharā ivādhvagānkurvate sma pathi kuṇṭhitakramān
4.19
śaśvadārdritaviśoṣitāmbaro
varṣato'pi maruto'dhvagavrajaḥ
paṅkile kila saśśrṛṅkhalo'bhavatprāptarājya iva mārave pathi
4.20
tiryagānatagalaṃ viṣāṇayordīrṇavṛṣṭi dhṛtaromavikriyam
pārśvadeśaparilīnāvartarṇakaṃ
gokulaṃ nikhilamaikṣatākulam
4.21
kledsiktamiva varṣasecanātkiṃca komalakhuraṃ gavāṃ kulam
saṃkucattanu samagrakampanaṃ
tarṇakānadhivanaṃ tadanvagāt
4.22
bhānumambudharabandhanālaye
tāpinaṃ viracayaṃstapātyayaḥ
asya bhūrivasubhāgasau puretyabjinīṃ dhruvamamajjayajjale
4.23
ambudā na paramaśvitāravāstadvavāni taṭinījalānyapi
sehire na taraṇervijṛmbhaṇaṃ
kāryakāraṇabhidā kathaṃ bhavet
4.24
vidyutāmiva vijṛmbhaṇāsahaḥ
śārṅgiṇo'pi śayanīyapannagaḥ
ātanodadhipayodhi gāhanaṃ
pāmareṣu phaṇabhṛtsu kā kathā
4.25
kāminīnivahamānavigrahaḥ
kālamāntrikapalāyito grahaḥ
prādravatprakaṭamambubhṛddhaṭaṃ
kiṃ vibhidya bhuvi kīrṇaśambaram
4.26
paṅkilā na padavī paraṃ nṛṇāṃ
dyosadāmapi babhūva durdine
antarā jalakaṇairaṇūpamairārdrite rajasi nīpaniḥsṛte
4.27
śāmyaducchritapayodharaśriyā
saṃkucatkuṭajadantasaṃpadā
prāvṛṣā galitabhūrivarṣayā
pratyapadyata ghanasvarātyayaḥ
4.28
śvetamānataṭidvāli saṃkucacchātamanyavaśarāsavāsanam
nimnabhūmiṣu nilīnanirjharaṃ
nirmarandarasanīpakorakam
4.59
viprakarṣaghanasaṃkramaṃ sariddyajyamānasikatāvijṛmbhaṇam
nisvatāśrayaniṣaṅgaroccayaṃ
vṛttakeliviramacchikhāvalam
4.30
vārirāśiśayanādudañcituṃ
vyājitāṅgavalanendirāsakham
aikṣi taddinamamuktasaṃśayaṃ
haṃsapālibhirapāṅgitāmbaram
4.31
ṣaṭpadāḥ padasamarpaṇāsahe
prāktane dalacaye pariślathe
kampavattanu kadambasantateḥ
karṇikopari kathaṃcidāsat
4.32
prāktane'pi kuṭaje payoruhāmaṅkure'pyanupalabdhaśīdhavaḥ
māradaivatamude madhuvratā
niścayānniraśanavrataṃ dadhuḥ
4.33
pālitākhilabhuvāmbuvarṣataḥ
prāvṛṣājani śanaiḥ praśāntayā
pāṇḍarāmbudaparamparānibhādbhāsate sma divi tadyaśobharaḥ
4.34
āstikastadanu hallakaśriyām
nāstikaḥ kuṭajanīpasampadām
prādurāsa vidhubhānumattviṣāṃ
pratyavāyavigamo ghanātyayaḥ
4.35
pāthasaḥ samudayanpraśuṣyataḥ
padmagarbhaparalīnaṣaṭpadaḥ
dṛṣṭagādha iva darśayan śaye
kardamaṃ kamalinīgaṇo babhau
4.36
kuṇṭhiteṣu kuṭajādiṣu smaraḥ
korakeṣvayutabhedanādiva
ādade punaradovyathākṛte
hallakāmbujamukhāñchilīmukhān
First 200 of 332 passages. Read on